بحث:خانواده

فهرست مطالب

بخش نخست: مبانی و کلیات مرتبط با خانواده

تعریف خانواده

اهداف و کارکردهای خانواده

تأمین آرامش روانی همسران

• سلامت جسم و ارضای نیازهای جنسی
• آرامش روانی و ارضای نیازهای عاطفی

تشکیل خانواده و تأمین نیازهای طبیعی

تداوم نسل

• تولید مثل
• مراقبت از فرزندان
• تربیت فرزند

رشد و تکامل شخصیت

حفظ دین و ارزشهای اخلاقی

• ازدواج مایه گسترش فرهنگ دینی
• ازدواج مایه حفظ دین و ایمان

جلوگیری از انحرافات اجتماعی

مشروعیت بخشی به فرزندان

تأمین نیازهای معیشتی

بخش دوم: تشکیل خانواده

فصل اول: پایه گذاری نهاد خانواده (تشکیل خانواده)

ضرورت و اهمیت تشکیل خانواده

• نیازهای انسان و نقش ازدواج

فصل دوم: تعریف ازدواج و الگوی تشکیل خانواده

ارزش و اهمیت ازدواج

• ازدواج پیوندی مقدس

اهلیت برای ازدواج

موانع ازدواج

ولایت در ازدواج

وکالت در ازدواج

آثار و فواید ازدواج

فصل سوم: معیارهای تشکیل خانواده (قواعد و هنجارهای همسرگزینی)

ویژگی های همسر مطلوب (شرایط همسرگزینی)

1. دینداری و خداترسی
2. اخلاق نیکو
3. داشتن قدرت تعقل و رشد عقلی
4. توانایی تأمین و اداره زندگی
5. اصالت خانوادگی
6. نداشتن فاصله سنی فراوان
7. هم‌کفو بودن
8. پرهیز از همسر فاسق، شرابخوار و منت‌گذار

سن ازدواج

فاصله سنی همسران

درون همسری

برون همسری

تک همسری

چندهمسری (تعدد زوجات)

همسان همسری (کفو هم بودن)

• سنخیت در انسان بودن
• سنخیت در ایمان
• سنخیت در احصان
• تضاد و عدم سنخیت

نقش خویشاوندان در انتخاب همسر برای جوانان

فصل چهارم: احکام و آداب ازدواج

احکام قبل از عقد

• صلاحیت مورد عقد (کفویت و عدم مانع)

احکام و آداب خواستگاری

• موارد حرمت خواستگاری
• محدوده ارتباط و نظر در خواستگاری برای زن و مرد
• روش مطلوب خواستگاری
• خواستگاری واحکام آن

احکام و آداب عقد

• احکام صیغه عقد
• احکام اولیای عقد
• شروط ضمن عقد

احکام و آداب عروسی

• مستحبات عروسی (زفاف)
• موسیقی و غنا در عروسی
• نثار عرس
• رقص

مهریه

• معنای مهریه
• مقدار مناسب مهریه
• عوامل و انگیزه‌های مهریه سنگین:

1. کم‌رنگ شدن برخی ارزش‌ها
2. سهل‌انگاری خانواده‌ها
3. تصور استحکام زندگی
4. چشم و هم‌چشمی
5. ضعف فرهنگی و قانونی

• پیامدهای مهریه سنگین

1. مانع ازدواج
2. افزایش توقعات
3. زمینه ناسازگاری
4. موجب دشمنی
5. مایه اذیت زن
6. برقراری رقابت ناسالم

• احکام متفرقه مهریه:

1. شرایط ثبوت مهریه در ذمه زوج
2. موارد سقوط مهریه (کل یا بعض)
3. حکم قبول مهریه سنگین به صورت معجل با عدم علم به قدرت بر اداء
4. حکم مطالبه مهریه با فرض علم به اعسار زوج
5. اختلاف زوجین در مقدار و نوع و متعلق مهریه
6. احکام تغییر مهریه بعد از عقد

جهیزیه

محرمیت

محرمات نکاح

• نسبی:
  • مادر (تعریف مادر با توجه به لقاح مصنوعی)
• رضاعی:
  • شروط حرمت به سبب رضاع
  • عموم منزلت و موارد اختلافی آن
• کفر:
  • نکاح با اهل کتاب (دائم یا موقت)
  • حکم مسلمان شدن زوجین یا یکی از آنها
  • ازدواج با غیرشیعه از مسلمین (دائم و موقت)
• مصاهره:
  • معقوده پدر و پسر
  • نشر حرمت به سبب زنا
  • زنا با زن شوهردار
  • زنا در عده رجعی
  • نکاح در عده

ازدواج با غیرمسلمان

انواع ازدواج

• ازدواج دائم
• ازدواج موقت

فصل پنجم: نقش های عاطفی و جنسی همسران

نقش عاطفی همسران

1. نقش عاطفی زن
2. نقش عاطفی شوهر
3. محبت و دوستی

احترام

• احترام متقابل

عفو و گذشت

مدارا و سازگاری

پاکیزگی و آراستگی

شبهه تبعیض جنسیتی نقش جنسی همسران

1. نقش جنسی زن
2. نقش جنسی شوهر
3. شبهة تبعیض جنسیتی

فصل ششم: گسترش اعضای خانواده (فرزندآوری)

تنظیم خانواده

• جلوگیری از فرزندآوری
• باروری مصنوعی (تلقیح مصنوعی)
• رحم اجاره‌ای
• شبیه‌سازی
• سقط جنین

احکام فرزندان

• احکام ختنه
• احکام عقیقه

احکام فرزندخواندگی

• سنت فرزندخواندگی
• سنت پدرخواندگی
• سنت مادرخواندگی

بخش سوم: مدیریت خانواده

• الگوی اسلامی مدیریت خانواده

فصل اول: جایگاه ها و تعریف اعضای خانواده

جایگاه مرد و پدر خانواده

• قوامیت شاخص های مدیریت خانواده

1. حق شوهر در کنترل خروج زن از من
2. هنجار اطاعت از شوهر
3. حکم مشورت با زنان
4. ولايت پدر و جد پدری بر فرزندان

مدیریت و سرپرستی خانواده

• مبانی مدیریت مرد در خانواده
• بایسته‌های مدیریت مرد در خانواده

1. توجه به دستورات دینی
2. مشورت با اعضای خانواده و دیگران
3. رعایت تعادل و دوری از افراط و تفریط

جایگاه زن و مادر در خانواده

• همسر بودن
• مادر بودن

جایگاه فرزند در خانواده

• فرزندخواهی
• مفهوم رشد و ویژگی‌های آن
• عوامل مؤثر بر رشد

1. پایه‌های زیستی رشد
2. پایه‌های محیطی رشد
3. نقش اراده در رشد

• ابعاد رشد

1. رشد جسمی - حرکتی
2. رشد عاطفی - هیجانی
3. رشد شناختی
4. رشد اجتماعی
5. رشد اخلاقی

• مراحل رشد

1. سال‌های نخستین
2. نوجوانی
3. جوانی
4. میانسالی
5. پیری

• تفاوت‌های فردی
• تفاوت‌های جنسیتی

1. تفاوت‌های زیستی
2. تفاوت‌های شناختی
3. تفاوت‌های عاطفی
4. نقش جنسی

فصل دوم: مدیریت رشد شخصیت اعضای خانواده

بهره‌گیری از عقل و اندیشه در خانواده

• شیوه‌های بهره‌گیری از عقل و اندیشه در خانواده

1. ایجاد آرامش
2. عاقبت‌اندیشی
3. مشورت کردن

• شرایط مشورت شونده

تأثیر علم و آگاهی در رشد خانواده

• عرصه‌های لازم برای دانش‌افزایی

1. مسائل دینی
2. تربیت فرزندان
3. امور اقتصادی

رشد اخلاق در خانواده

1. احترام متقابل
2. عفو و گذشت
3. خوش خلقی
4. خوش زبانی
5. خوش بینی

تقویت معنویت در خانواده

• شیوه‌های تقویت معنویت در خانواده

1. یاد خدا
2. توجه ویژه به نماز
3. انس با قرآن
4. انتخاب الگوهای مناسب
5. ارتباط با افراد متدین
6. کسب روزی حلال
7. دوری از ابزارها و برنامه‌های آسیب‌زا

نشاط و شادابی در خانواده

• اهمیت نشاط و شادابی در خانواده
• راه‌های افزایش نشاط و شادابی در خانواده

1. ارتباط با خداوند
2. راضی بودن به مقدرات الهی
3. احترام و تکریم
4. خوب سخن گفتن
5. تبسم و خنده
6. مثبت‌نگری و مثبت‌گرایی
7. تفریح سالم
8. مزاح و شوخی
9. تشویق و تحسین
10. دید و بازدید
11. برخی موارد دیگر

نظم و برنامه‌ریزی در خانواده

• اهمیت نظم در خانواده
• شیوه‌های ایجاد نظم در خانواده

1. آگاهی‌بخشی درباره آثار نظم
2. داشتن برنامه مشخص و زمان‌بندی شده
3. سایر راهکارها

فصل سوم: مدیریت اقتصادی خانواده

شغل و درامد

• اهمیت کار و تلاش
• استقلال اقتصادی
• روش‌های کسب روزی حلال

1. شناخت حلال و حرام
2. قناعت
3. صبر
4. خوش اخلاقی
5. دعا

مصرف و هزینه

• چگونگی هزینه کردن

1. اولویت دادن به ضروریات زندگی
2. گشاده‌دستی در تأمین نیازها
3. پرهیز از اسراف

تغذیه و بهداشت خانواده

• اهمیت تغذیه
• خوراکیهای حلال و حرام
• استعمال مواد مخدر
• نوشیدنی های حرام
• روش صحیح تغذیه
• مقدار تغذیه
• نوع تغذیه

فصل چهارم: مدیریت ارتباطات در خانواده

اولاً: ارتباط با خداوند

نماز در خانواده

• نقش نماز در استحکام و پیشرفت خانواده
• لزوم اهتمام به نماز اعضای خانواده

تقوا در خانواده

• آثار تقوا در زندگی
• آثار گناه در زندگی
• زمینه‌سازی برای تقوا در خانواده

دعا در خانواده

• کارکردهای دعا در خانواده
• دعاهایی برای خانواده

1. درخواست فرزند صالح
2. نمازگزار شدن فرزندان
3. قرار گرفتن خانواده در پناه خداوند
4. پربرکت شدن خانواده و فرزندان
5. درخواست روزی حلال
6. آمرزش پدر و مادر
7. دور شدن از عذاب جهنم

ثانياً: روابط اعضای خانواده با یکدیگر

روابط بین همسران

= توافق و سازگاری زوجین=

• حسن معاشرت

=احکام روابط همسران (حقوق و وظایف)=

• قوّامیت زوج:

1. قوامیت اقتصادی
2. حق کنترل تولید مثل
3. حق کنترل ورود و خروج زوجه از منزل

• حقوق و وظایف کلی همسران:

1. حقوق و روابط جنسی همسران:
   1. خودآرایی همسران برای یکدیگر
2. حقوق و روابط عاطفی همسران
3. بارداری (نقش رضایت زوجین در جلوگیری از بارداری و عزل)
4. حق معاشرت به معروف
5. حق حبس (امتناع از تمکین)
6. حق مشورت
7. تقسیم کار

• وظایف زوج (حقوق زوجه):

1. پرداخت مهریه
2. پرداخت حق نفقه
3. غیرت

• وظایف زوجه (حقوق زوج):
• اطاعت
• تمکین
• استیذان برای خروج از منزل:

1. ماهیت اذن
2. لزوم اذن و قلمرو آن
3. موارد سقوط اذن زوج (انجام واجبات؛ تأمین نفقه؛ خروج با عدم علم به مخالفت زوج)

• شرط ضمن عقد
• آموزش زوجه
• اشتغال زوجه:

1. آثار و پیامدهای اشتغال زوجه
2. کنترل و پیشگیری از آسیب‌های این اشتغال
3. احكام مخالفت زوج با اشتغال

=عوامل استحکام پیوند زوجین=

=رفتارهای فراوظیفه‌ای زوجین در خانواده=

روابط والدین با فرزندان

=حقوق والدين بر فرزندان (وظایف فرزندان)=

• اجمالی از این حقوق:

1. احسان
2. مراقبت
3. حمایت
4. اطاعت
5. احترام
6. محبت

• عقوق والدین

=حقوق فرزندان بر والدين (وظایف والدين)=

• اصول کلی وظایف والدین
• لزوم حفظ‍‌ اقتدار والدین در خانواده
• شیوه‌های مناسب تربیتی در خانواده:

1. آموزش
2. ارائه الگو
3. تشویق و تنبیه

• وظایف ویژه والدین در مراحل مختلف رشد کودک:

1. مرحلۀ پیش از تولد
2. مرحله تولد و ماه‌های نخستین
3. مرحله اول کودکی (قبل از دوران دبستان):
4. مرحله دوم کودکی (دوران دبستان)
5. مرحله نوجوانی
6. دورۀ جوانی

• اجمالی از این حقوق:

1. احسان
2. حفظ و مراقبت
3. حمایت (نفقه فرزندان، تزویج فرزندان)
4. اظهار محبت
5. آموزش (تعلیم)
6. پرورش (تربیت)
7. نظارت
8. عدالت

=حقوق کودک =

• ایام بارداری
• هنگام زایمان
• دوران شیرخوارگی
• حق حضانت

روابط فرزندان با یکدیگر

• وظایف فرزندان نسبت به یکدیگر

روابط کلی اعضای خانواده

= رفت و آمد =

=ارتباط کلامی (گفتگو)=

• تأثیر ارتباط کلامی در خوشبختی خانواده
• شیوه‌هایی برای ارتباط کلامی مناسب

= پوشش و زینت=

• تأثیر پوشش در اخلاق و رفتار خانواده
• حد پوشش در خانه و بیرون از خانه

= نگاه کردن =

= تماس بدنی =

= محبت =

• اهمیت محبت در خانواده
• راهکارهای حفظ و تقویت محبت

=جمع‌گرایی=

• اهمیت جمع‌گرایی در خانواده
• آثار جمع‌گرایی در خانواده
• نمونه‌هایی از جمع‌گرایی در خانواده

= مدارا=

• اهمیت مدارا در خانواده
• شیوه‌های مدارا در خانواده

=تغافل=

• ضرورت تغافل در خانواده
• کارکرد تربیتی تغافل در خانواده

=کرامت نفس=

• تأثیر تربیتی کرامت نفس در خانواده
• شیوه‌های ایجاد و تقویت کرامت نفس

ثالثاً: روابط خانواده با دیگران و بایسته‌های آن

حفظ حریم محرم و نامحرم

• محارم:

1. نسبی
2. رضاعی
3. سببی

اولاً: ارتباط خانواده با دیگران

• ارتباط با خویشاوندان (صله رحم)

روابط اعضای خانواده با خویشاوندان

• تعریف خویشاوندی
• تعریف ارتباط با خویشاوندان
• مراتب خویشاوندی در اسلام
• اهمیت روابط‍‌ خویشاوندی
• گونه‌های روابط‍‌ خویشاوندی
• آثار روابط‍‌ خویشاوندی
• روابط‍‌ خویشاوندی پس از ازدواج
• آثار قطع روابط‍‌ خویشاوندی
• حقوق و احکام خویشاوندی
• حقوق و وظایف مالی خویشاوندان

1. حق نفقه
2. حق وصیت
3. حق خوراک
4. حق دیه سه
5. حق ارث

• خویشاوندی و ازدواج
• خویشاوندی و حجاب
• آسیب‌شناسی روابط‍‌ خویشاوندی

روابط اعضای خانواده با غیر خویشاوندان (سایر افراد جامعه)

• حقوق همسایگان
• حقوق دوستان و برادران مؤمن
• توجه به مسائل شرعی در ارتباطات
• غیرت‌ورزی:

1. غیرت، ارزشی همیشگی
2. لزوم شجاعت در غیرت‌ورزی
3. رعایت تعادل در غیرت‌ورزی

• حیا:

1. انواع حیا
2. راه‌های حفظ و تقویت حیا

• رازداری:

1. اهمیت رازداری در خانواده
2. زمینه‌ها و عوامل افشای راز

فصل پنجم: مدیریت تعاون و همکاری درونی خانواده

تقسیم کار خانگی

نگاه هنجاری اسلام به تقسیم کار جنسیتی

توجیه عقلانی الگوی تقسیم کار جنسیتی

ارزیابی انتقادهای مخالفان تقسیم کار جنسیتی

فصل ششم: مدیریت تحکیم خانواده

راهکارهای درونی تحکیم خانواده

• دوره احراز بلوغ و رشد زوجین
• انتخاب آگاهانه
• اعطای حق انتخاب همسان همسری
• تأمین هزینه های مالی معقول
• ساختن سطح انتظارها
• ارضای منظم نیاز جنسی
• اظهار محبت
• تقسیم کار جنسیتی
• فرزندآوری
• تربیت اخلاقی
• تقویت ایمان دینی

راهکارهای بیرونی تحکیم خانواده

• تقویت ایمان و اخلاق
• دینی سازی جامعه
• حصر روابط جنسی در چارچوب زناشویی
• افزایش سطح آگاهی ها
• حمایت خویشاوندان، دوستان و همسایگان
• محدودیت روابط اجتماعی زنان و مردان
• تأمین اقتصادی خانواده ها
• وضع قوانین و مقررات مناسب
• تقویت کنترل اجتماعی

فصل ششم: مدیریت تربیت فرزندان

فصل هفتم: آسیب شناسی نهاد خانواده و مدیریت مشکلات خانوادگی

عوامل مؤثر بر تعارض‌ها و اختلاف‌های خانوادگی

• عوامل روان‌شناختی
• عوامل اجتماعی و فرهنگی
• عوامل اقتصادی
• عوامل جسمانی و بدنی
• عوامل دینی
• عوامل خانوادگی

راه‌های پیش‌گیری از اختلاف‌های خانوادگی

• آگاهی از شرایط‍‌ انتخاب همسر
• آموزش زوجین
• آموزش اعتقادات دینی
• رعایت حدود و مرزها در خانواده
• توجه به اصل مشورت و کسب توافق در خانواده

راه‌کارهای حل اختلاف‌های خانوادگی

• پذیرش و تعهد نسبت به سلسله مراتب در خانواده
• حل مشکلات مربوط‍‌ به فرزندان
• حل مشکلات عاطفی و جنسی
• روش حل اختلاف در موارد نشوز
• مشاوره و حکمیت
• جدایی زن و شوهر

سختی‌ها و مشکلات خانوادگی

انواع سختی و مشکل

• سختی‌ها و مشکلات طبیعی
• سختی‌ها و مشکلات فراطبیعی
• سختی‌ها و مشکلات خودساخته

راهکارهای تعامل با سختی‌ها و مشکلات

• تفسیر صحیح از سختی‌ها و مشکلات
• اجتناب‌ناپذیر بودن برخی مشکلات
• حفظ آرامش و پرهیز از اضطراب و غصه خوردن
• صبر و بردباری و دوری از عجله
• برخورد مقتدرانه با مشکل
• مدیریت وضعیت موجود
• تلاش و کوشش برای حل مشکل
• دعا و استغفار

زمینه‌ها و عوامل تهدید بنیان خانواده

سوء ظن

• عوامل سوء ظن میان همسران
• سوء ظن پدر و مادر نسبت به فرزندان
• پیامدهای سوء ظن در خانواده
• راه‌های پیشگیری و درمان سوء ظن

لجاجت

• عوامل و زمینه‌های لجاجت
• پیامدهای لجاجت
• شیوه‌های درمان لجاجت

چشم و هم‌چشمی

• زمینه‌های چشم و هم‌چشمی
• پیامدهای چشم و هم‌چشمی
• شیوه‌های پیشگیری و درمان چشم و هم‌چشمی

آسیب های فکری و اعتقادی

آسیب های اخلاقی

آسیب های اقتصادی

آسیب های تمدنی

چندهمسری (تعدد زوجات)

ناسازگاری (اختلاف و دعوا در خانواده)

ناسازگاری بدون خشونت

• چگونگی پیشگیری از دعوا
• راهکارهای ختم دعوا (چگونگی رفع اختلافات خانوادگی)
• نشوز:

1. نشوز زن
2. نشوز مرد
3. آثار نشوز

• شقاق:

1. ماهیت شقاق
2. شرایط و وظایف حکمین
3. حکم تبعیت از حکم حکمین

• اختلاف بر حضانت فرزندان:

1. ماهیت حضانت و نسبت آن با ولایت پدر
2. حق یا حکم بودن حضانت
3. اصل اولی در حضانت فرزندان

• ولایت پدر و جد

1. قلمرو ولایت (نسبت به بعد ازدواج)
2. حرمت ایذاء
3. وجوب اطاعت
4. اشتراط ولایت به مصلحت یا عدم مفسده

• اختلاف بر نفقه زوجه:

1. قلمرو نفقه زوجه (مسکن، خوراک وپوشاک، کفارات، هزینه تحصیل، هزینه پیشگیری از بیماری جسمی و روحی، هزینه درمان جسمی و روحی)
2. لزوم تملیک یا کفایت اباحه

• اختلاف بر نفقه والدین و فرزندان:

1. قلمرو نفقه(هزینه تحصیل و...)
2. شمول حکم نفقه اقارب نسبت به اجداد و اولاد اولاد
3. کم تقاص در صورت عدم پرداخت نفقه

ناسازگاری با خشونت

• احکام خشونت علیه همسر

1. خشونت مشروع
2. خشونت نامشروع

• راهبردهای رفع خشونت زناشویی

1. تقویت ایمان و اخلاق
2. رفع زمینه‌های خشونت
3. اصلاحات فرهنگی
4. تقویت کنترل اجتماعی

بخش چهارم: انحلال خانواده (گسست پیوند خانوادگی)

اولاً: جدایی با فسخ عقد

• عیوب موجب حق فسخ (در مرد و زن)
• نیرنگ و تدلیس:

1. ماهیت تدلیس
2. شروط تدلیس

• کفر و ارتداد و تغییر دین

ثانیاً: جدایی با طلاق و خلع

• طلاق در نظام ارزشی اسلام
• طلاق در نظام حقوقی اسلام
• شرایط مطلقه
• وکالت بلا عزل در طلاق
• انواع طلاق:

1. طلاق منفور
2. طلاق غیر منفور
3. طلاق ولی
4. طلاق مشروط
5. طلاق غائب

• عوامل و زمینه‌های طلاق
• راهکارهای پیشگیری از طلاق
• راهکارهای اسلام برای کاهش عوارض منفی طلاق

1. ازدواج مجدد
2. تأمین مالی زنان مطلقه
3. الگوی متعادل حضانت فرزندان
4. تقویت پیوندهای اجتماعی

• پیامدهای طلاق
• عده مطلقه
• خلع:

1. فرق خلع و مبارات
2. تنفر در خلع و مبارات
3. عده مخلوعه

• عده عقد موقت

ثالثاً: جدایی با روش های ممنوع

• ظهار
• ایلاء

رابعا: مرگ همسران (والدین)

• بیوگی زن
• عده وفات
• یتیمی فرزندان