←جستارهای وابسته
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
حوزه مدیریت سازمان مرکزی آستان قدس نیز زیر نظر قائم مقام تولیت اداره میشود که خود از اعضای هیأت امنا، شورای عالی [[فرهنگی]] و سازمان [[اقتصادی]] [[رضوی]] است. شورای توسعه [[مدیریت]] و [[سرمایه]] [[انسانی]]، شورای فناوری اطلاعات و [[ارتباطات]]، [[مشاوران]] و کمیسیون مشارکتها و [[عمران]] [[موقوفات]] نیز زیر نظر [[قائم مقام]] است. همچنین این سازمان پنج حوزه مدیریت [[حسابرسی]] داخلی و ممیزی، مدیریت [[نظارت]] و بازرسی و رسیدگی به [[شکایات]]، مدیریت دفتر مرکزی [[تهران]]، مدیریت حراست و مدیریت [[اراضی]] [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} را در [[اختیار]] دارد. اداره کل [[روابط]] عمومی، نذورات کل، دبیرخانه کل، خزانهداری کل و هسته مرکزی [[گزینش]]، از دیگر بخشهای اداره مرکزی آستان [[قدس]] است.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۶.</ref> | حوزه مدیریت سازمان مرکزی آستان قدس نیز زیر نظر قائم مقام تولیت اداره میشود که خود از اعضای هیأت امنا، شورای عالی [[فرهنگی]] و سازمان [[اقتصادی]] [[رضوی]] است. شورای توسعه [[مدیریت]] و [[سرمایه]] [[انسانی]]، شورای فناوری اطلاعات و [[ارتباطات]]، [[مشاوران]] و کمیسیون مشارکتها و [[عمران]] [[موقوفات]] نیز زیر نظر [[قائم مقام]] است. همچنین این سازمان پنج حوزه مدیریت [[حسابرسی]] داخلی و ممیزی، مدیریت [[نظارت]] و بازرسی و رسیدگی به [[شکایات]]، مدیریت دفتر مرکزی [[تهران]]، مدیریت حراست و مدیریت [[اراضی]] [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} را در [[اختیار]] دارد. اداره کل [[روابط]] عمومی، نذورات کل، دبیرخانه کل، خزانهداری کل و هسته مرکزی [[گزینش]]، از دیگر بخشهای اداره مرکزی آستان [[قدس]] است.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۶.</ref> | ||
==موقوفات== | |||
موقوفات [[املاک]] و اموالی هستند که [[خرید و فروش]] اصل آنها موقوف شده و [[منافع]] و درآمدهای حاصل از آن، به مصارف [[تعیین]] شده در وقفنامهها میرسد. اسناد [[وقف]] بسیاری از [[اموال منقول]] و غیرمنقول که از روزگاران کهن وقف حرم شده باقی مانده است. بسیاری از موقوفات [[ثروتمندان]] یا [[امیران]] و [[حاکمان]] وقت برای کمک به [[زائران]] یا مستمندانی که مجاور و [[معتکف]] حرم بودهاند وقف نموده و یا خود زائران، به فراخور وضع [[مالی]] خویش، وقف کردهاند<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۳۴۸.</ref>. واقفان آستان قدس رضوی، طیف عظیمی از طبقات گوناگون [[مردم]] را شامل میشود. در این میان، نامهای [[تاریخی]] مشهوری چون شاه [[عباس]] اول صفوی، عباس قلی خان شاملو، نادرشاه افشار، عضدالملک قاجار و حاج [[حسین]] [[ملک]] دیده میشود. ۷۸ تن از واقفان آستان قدس از [[بانوان]] بودهاند<ref>بیست وقفنامه از خراسان، ص۸۱، ۱۴۲، ۲۱۶، ۲۶۸؛ “وقفنامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۱۳۴، ۱۳۵.</ref>. | |||
موقوفات غیرمنقول شناخته شده مخصوص حرم به طور مشخص از دوره [[صفویه]] قابل پیگیری است. پیش از آن، موقوفات [[عظیم]] [[مسجد]] گوهرشاد را داریم که در ۸۲۹ق وقف شدهاند، اما موقوفات حرم را مطابق وقفنامه عتیقی، از سده دهم و حدود صد سال بعد از [[اوقاف]] گوهرشاد میشناسیم. با [[قدرت]] یافتن صفویه، وقف رونق بسیار یافت و شاهان صفوی برای جلب [[حمایت]] [[روحانیون]] و [[نفوذ]] در [[افکار]] عمومی خود، [[املاک]] زیادی را [[وقف]] نمودند. به دلیل متنوع بودن [[موقوفات]] آستان [[قدس]]، متولی در هر یک به تناسب [[وصیت]] واقف دخالت میکرد و به عنوان [[نماینده]] شاه، [[حق]] دخالت در تمام [[امور اداری]] آستان قدس مانند اجاره دادن، [[مصالحه]] املاک و پرداخت مواجب را داشت. در [[روزگار]] نادرشاه، املاک آستانه مدتی از سوی [[دیوان]] ضبط شد، اما علیشاه، برادرزاده نادر، آنها را به اضافه املاک دیگر باز گرداند و صورت رقبات موقوفه را در طوماری ثبت و ضبط کرد. در روزگار ناصرالدین شاه قاجار، عضدالملک طوماری دیگر تنظیم کرد. در این میان، گاهی بر اثر حوادث نامطلوب [[سیاسی]] و [[ضعف]] متولیان و یا [[سودجویی]] متصدیان، [[منافع]] و عواید حاصل از [[اوقاف]] یا خود املاک موقوفه [[تصرف]] میشده و یا از حیز انتفاع ساقط میگردیده است. در طومار علیشاهی و عضدالملکی به این امر تصریح شده و منظور از صورتبرداری از رقبات موقوفه نیز تلاش برای جلوگیری از وقوع چنین رخدادهایی بوده است. موقوفات غیرمنقول آستان قدس، علاوه بر املاک [[کشاورزی]]، شامل بازار، سرا، [[زمین]]، کارخانه، بیمارستان، حمام، باغ، کاریز، دکان و [[منزل]] میشود. بخش عمده این موقوفات در [[مشهد]] و شهرهای [[خراسان]] و بقیه در [[تهران]]، [[شیراز]]، [[قزوین]]، رشت، مازندران، [[آذربایجان]]، کرمان، [[اصفهان]] و سایر نقاط [[ایران]] و حتی خارج ایران چون افغانستان و [[هندوستان]] است<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۳۴۸- ۳۴۹.</ref>. | |||
اکنون حدود ۴۵۰ موقوفه و بیش از دو هزار رقبه وقفی پلاک اصلی در [[اختیار]] آستان قدس است. موقوفات دارای دو بخش مصرفی خاص و مطلقه هستند که از وقفنامهها استخراج شدهاند. با بررسی مشخصات وقفنامهها، مصارف بررسی و دستهبندی شدهاند. بعضی از مصارف موقوفه مطلقه و مخصوص [[حرم مطهر رضوی]] و بخش دیگر شامل مصارف خاص است. از مهمترین اقدامات در دوره [[انقلاب اسلامی]]، ابطال نقل و انتقالات و اسناد املاک موقوفه بود که در گذشته به ناحق از [[تصرف]] [[وقف]] خارج و در [[مالکیت]] غیر در آمده بود. با این [[اقدام]]، آستان [[قدس]] توانست [[املاک]] بسیاری را که از دست داده بود، باز گرداند. اقدام بسیار مهم دیگر، تنظیم بودجه موقوفاتی برای [[موقوفات]] خاص در آستان قدس است که با کار کارشناسی بسیار مفصل صورت گرفته است. تمامی درآمد رقبات پس از استحصال، در دو بودجه انفرادی و تجمیعی، در ۲۵ فصل موقوفاتی قرار گرفته که به این ترتیب، هر درآمد وقفی، مطابق با نیات واقف، در [[محل]] [[تعیین]] شده [[مصرف]] میشود<ref>«وقف نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref>. | |||
مصارف عمومی درآمدهای آستان قدس، شامل نذورات، موقوفات و درآمدهای متفرقه، بیشتر در این موارد است: [[روشنایی]]، فرش کردن و [[معطر]] کردن [[حرم مطهر]] و تنظیف اماکن متبرکه؛ برگزاری [[مراسم مذهبی]] شامل جشنها و سوگواریها؛ [[قرائت قرآن]] و [[دعا]] و [[زیارت]] در حرم مطهر؛ کمک به [[مستمندان]] و [[زائران]] [[غریب]] و [[بیبضاعت]]؛ [[اطعام]] و برگزاری میهمانی؛ مخارج خدام و کارکنان حرم مطهر؛ هزینه [[ایتام]] و تحصیل [[کودکان]] و [[نوجوانان]] و طلاب [[علوم دینی]]؛ مرمت کتابهای کتابخانه و...<ref>«سیر تحول معماری و توسعه آستان قدس رضوی”، وقف میراث جاویدان، سال ۱۷، ش۶۵، ص۴۷.</ref>. | |||
جدا از دارالشفای [[امام]] که نهادی کهن برای رسیدگی به [[بیماران]] و زائران رنجور و دردمند [[حضرت]] است<ref>«دارالشفای آستان قدس رضوی در دوره صفوی”، دفتر اسناد، ج۴، ص۲۲۳.</ref>، برخی نهادهای تازه تأسیس مانند بیمارستان [[رضوی]] که یک مرکز درمانی بسیار [[عظیم]] و فوق تخصصی با آخرین امکانات و تجهیزات درمانی دنیاست و یا مؤسسه [[امداد]] آستان قدس رضوی، کمک رسانی و فعالیتهای عامالمنفعه آستان قدس را به صورت خاص و با گستره وسیع دنبال میکنند.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۷.</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||