عقل در حدیث: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-{{پانویس2}} +{{پانویس}})) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{نبوت}} | |||
{{ | |||
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | <div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | ||
: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخههای بحث '''[[عقل]]''' است. "'''[[عقل]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:</div> | : <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخههای بحث '''[[عقل]]''' است. "'''[[عقل]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:</div> | ||
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | <div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | ||
: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[عقل در قرآن]] - [[عقل در حدیث]] - [[عقل در اخلاق اسلامی]] - [[عقل در | : <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[عقل در لغت]] - [[عقل در قرآن]] - [[عقل در حدیث]] - [[عقل در نهج البلاغه]] - [[عقل در کلام اسلامی]] - [[عقل در فلسفه اسلامی]] - [[عقل در اخلاق اسلامی]] - [[عقل در معارف مهدویت]] - [[عقل در فقه سیاسی]] - [[عقل در معارف دعا و زیارات]] - [[عقل در معارف و سیره سجادی]] - [[عقل در معارف و سیره رضوی]] - [[عقل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]</div> | ||
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | <div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> | ||
: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[عقل (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div> | : <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[عقل (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div> | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۴: | ||
*[[امام کاظم]]{{ع}} میفرماید: "آنکه [[عقل]] ندارد [[جوانمردی]] هم ندارد"<ref>{{متن حدیث|اَ مُرُوَّةَ لِمَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۱، ص۱۹.</ref>. | *[[امام کاظم]]{{ع}} میفرماید: "آنکه [[عقل]] ندارد [[جوانمردی]] هم ندارد"<ref>{{متن حدیث|اَ مُرُوَّةَ لِمَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۱، ص۱۹.</ref>. | ||
*[[امام کاظم]]{{ع}} میفرماید: "[[نشانه]] [[بیخردی]] همین بس که مرتکب کاری شوی که از آن [[نهی]] کردهاند"<ref>{{متن حدیث|كَفَى بِكَ جَهْلاً أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِيتَ عَنْهُ}}؛ محمد صالح مازندرانی، شرح اصول کافی، ج۱، ص۱۵۰.</ref><ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|اخلاق الاهی]]، ج۱،ص۱۸۵-۱۸۷.</ref>. | *[[امام کاظم]]{{ع}} میفرماید: "[[نشانه]] [[بیخردی]] همین بس که مرتکب کاری شوی که از آن [[نهی]] کردهاند"<ref>{{متن حدیث|كَفَى بِكَ جَهْلاً أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِيتَ عَنْهُ}}؛ محمد صالح مازندرانی، شرح اصول کافی، ج۱، ص۱۵۰.</ref><ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|اخلاق الاهی]]، ج۱،ص۱۸۵-۱۸۷.</ref>. | ||
==عقل در ولایت و امامت از منظر عقل و نقل== | |||
===[[عقل]]؛ اول مخلوق [[پروردگار]]=== | |||
در بیانات [[روایی]]، پیرامون اول مخلوق پروردگار تعابیر گوناگونی به کار رفته؛ هرچند همه این [[روایات]] به یک مطلب، یعنی [[صادر اول]]، اشاره دارند، ولی بیانهای مختلف، اشاره به جلوههای مختلف کمالی اول مخلوق [[الهی]] دارد. در این [[برهان]]، به تناسب بحث عقل و جایگاه آن در [[نظام آفرینش]]، به اول مخلوق پروردگار از این [[جهت]] اشاره میگردد: {{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ}}<ref>عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج۴، ص۹۹، ح۱۴۱؛ بحارالأنوار، ج۱، ص۹۷، ح۸.</ref>. {{متن حدیث|قَالَ الْإِمَامُ الصَّادِقُ{{ع}}: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ خَلَقَهُ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ}}<ref>الخصال، ص۵۸۹.</ref>. | |||
با توجه به آنکه اصل در واژه “یمین” به معنای [[برکت]] و [[سعادت]] است، [[یمین]] در [[روایت]] فوق اشاره به جهت برکت و سعادت و [[نورانیّت]] [[عرش الهی]] دارد. حال از آنجا که عرش الهی در روایات به [[علم خداوند]] و جهت [[تدبیر]] عالم اشاره دارد، پس [[خلقت]] عقل از جهت یمین [[عرش]] و از [[نور الهی]]، بیانگر جنبه کمال و برکتی است که در اول مخلوق الهی -یعنی عقل- وجود دارد.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۲ ص ۲۱۳.</ref> | |||
===عقل؛ جامع [[فضائل]]=== | |||
هرچند عقل در [[انسان]] یکی از قوای نفس است، ولی در [[فرهنگ دینی]]، اصل تعبّد و [[معرفت]] به [[توحید]] و [[کمالات]] [[توحیدی]]، عقل نامیده میشود. لذا در بیانات گوناگون، جلوههای مختلف عقل، بر محور [[اخلاص]] و تعبّد به [[درگاه الهی]] تعریف شده است. ذیلاً به برخی از این روایات اشاره میشود. | |||
{{متن حدیث|قَالَ الْإِمَامُ الصَّادِقُ{{ع}}: خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْقُدْرَةِ وَ النُّورِ وَ الْمَشِيَّةِ بِالْأَمْرِ فَجَعَلَهُ قَائِماً بِالْعِلْمِ دَائِماً فِي الْمَلَكُوتِ}}<ref>الاختصاص، ص۲۴۴.</ref>. {{متن حدیث|قَالَ الْإمَامُ الْبَاقِرُ{{ع}}: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَى وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ}}<ref>الکافی، ج۱، ص۱۰.</ref>. | |||
توضیح آنکه: بیان [[امام باقر]]{{ع}} پیرامون [[مقام]] [[عقل]]، به [[مقام]] [[اسلام]] و [[تسلیم محض]] بودن عقل و مظاهر آن (در میان [[مردم]]) به پیشگاه [[الهی]] اشاره دارد. مؤید بر این مدعا آن است که در بیانهای دیگر پیرامون مقام و مرتبه عقل، تعابیر بلند گوناگونی خطاب به آن وارد شده؛ از جمله، [[خداوند]] به عقل میفرماید: {{متن حدیث|مَا خَلَقْتُ خَلْقاً... هُوَ أَكْرَمُ عَلَيَّ مِنْكَ}} و یا: {{متن حدیث|أَحَبُّ إِلَيَ مِنْكَ}} و همچنین: {{متن حدیث|مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ وَ لَا أَطْوَعَ لِي مِنْكَ وَ لَا أَرْفَعَ مِنْكَ وَ لَا أَشْرَفَ مِنْكَ وَ لَا أَعَزَّ مِنْكَ...}}<ref>ر.ک: الکافی، کتاب العقل و الجهل، المحاسن، ج۱؛ بحارالأنوار، ج۹۷.</ref>. | |||
همه این تعابیر، اشاره به مقام و مرتبه عقل الهی در [[نظام آفرینش]] دارد. با توجّه به [[قاعده امکان اشرف]] و وجود [[عقول]] متوسط در [[نظام خلقت]]، وجود عقل کامل - یعنی [[امام]]، که [[اشرف مخلوقات]] و مربی سایر عقول است - با همه توصیفاتی که در [[روایت]] ذکر شده، [[اثبات]] میشود. | |||
علاوه بر تعابیر فوق، (خطابات دیگری نیز در [[نصوص]] [[روایی]] پیرامون عقل آمده که خداوند به او میفرماید: {{متن حدیث|خَلَقْتُكَ خَلْقاً عَظِيماً وَ كَرَّمْتُكَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي}} | |||
{{متن حدیث|مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَعْظَمَ مِنْكَ وَ لَا أَطْوَعَ مِنْكَ}}. | |||
همه این تعابیر، اشاره به [[اشرف]] و اول [[مخلوق بودن]] عقل در [[نظام]] کیانی دارد.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۲ ص ۲۱۴.</ref> | |||
===[[امامت]] عقل=== | |||
عقل، بنا بر تعریفی که از آن شد، اول مخلوق الهی در [[نظام تکوین]] است. بر این اساس، در نظام [[تشریع]] نیز، عقل مبنای ارزشگذاری قرار گرفته است. | |||
{{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَيْئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ فَنَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ وَ إِقَامَةُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجَاهِلِ وَ لَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً وَ لَا رَسُولًا حَتَّى يَسْتَكْمِلَ الْعَقْلَ وَ يَكُونَ عَقْلُهُ أَفْضَلَ مِنْ جَمِيعِ عُقُولِ أُمَّتِهِ وَ مَا يُضْمِرُ النَّبِيُّ{{صل}} فِي نَفْسِهِ أَفْضَلُ مِنِ اجْتِهَادِ الْمُجْتَهِدِينَ وَ مَا أَدَّى الْعَبْدُ فَرَائِضَ اللَّهِ حَتَّى عَقَلَ عَنْهُ وَ لَا بَلَغَ جَمِيعُ الْعَابِدِينَ فِي فَضْلِ عِبَادَتِهِمْ مَا بَلَغَ الْعَاقِلُ وَ الْعُقَلَاءُ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى- {{متن قرآن|وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ}}<ref>«و جز خردمندان در یاد نمیگیرند» سوره بقره، آیه ۲۶۹.</ref>}}<ref>الکافی، ج۱، ص۱۲، ح۱۱.</ref>. | |||
در چنین [[فرهنگی]] است که [[امامت]] [[عقل]] در فرد و [[جامعه]] و نیز در [[نظام تکوین]] و [[تشریع]] معنا مییابد. | |||
{{متن حدیث|قَالَ الْإِمَامُ الصَّادِقُ{{ع}}: أَنَّ مَنْزِلَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الْإِمَامِ مِنَ النَّاسِ الْوَاجِبِ الطَّاعَةِ عَلَيْهِمْ}}<ref>علل الشرائع، ص۱۰۹، ح۸.</ref>. | |||
{{متن حدیث|قَالَ الْإِمَامُ عَلِیٌّ{{ع}}: الْعُقُولُ أَئِمَّةُ الْأَفْكَارِ وَ الْأَفْكَارُ أَئِمَّةُ الْقُلُوبِ وَ الْقُلُوبُ أَئِمَّةُ الْحَوَاسِّ وَ الْحَوَاسُّ أَئِمَّةُ الْأَعْضَاءِ}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۹۶، ح۴۰.</ref>. | |||
{{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: لِكُلِّ شَيْءٍ دِعَامَةٌ وَ دِعَامَةُ الْمُؤْمِنِ عَقْلُهُ فَبِقَدْرِ عَقْلِهِ تَكُونُ عِبَادَتُهُ لِرَبِّهِ}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۹۶، ح۴۰.</ref>. | |||
با توجّه به آنکه {{متن حدیث|دِعَامَةُ}} در لغت به معنای [[پشتیبان]] است، امامت عقل در این [[روایت]]، بدان معناست که در عقل [[مؤمن]] نیز - مانند سایر افراد - احتمال [[خطا]] میرود، ولی چون او دائماً توجّه به [[خداوند]] دارد، عقل [[الهی]] او، امامت بر او را برعهده دارد و در نتیجه، کمتر دچار خطا میشود. در طیّ فرازهای بعد روشن میشود که مراد از عقل الهی در همه موارد، عقل [[مقام ولایت]] و امامت است<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۲ ص ۲۱۵.</ref> | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
# [[پرونده:1100246.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|'''اخلاق الاهی ج۱''']] | |||
# [[پرونده:1379150.jpg|22px]] [[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|'''ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲''']] | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||