امانت در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

#[[امام علی]]{{ع}} در سخنرانی‌ای که در آن، [[برتری]] [[پیامبر]]{{صل}} را تبیین می‌کند: او را از [[برترین]] رویشگاه‌ها و ارجمندترین (نیرومندترین) ریشه‌ها برآورد؛ از درختی که پیامبرانِ خود را از آن پدید آورد و امانتدارانش را از آن برگُزید<ref>{{متن حدیث|الْإِمَامُ عَلِیّ{{ع}}:: - فِي خُطْبَةٍ لَهُ یُبَیِّنُ فِیهَا فَضْلَ الرَّسُول ِ الْکَریمِ{{صل}}: فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً وَ أَعَزِّ الْأَرُومَاتِ مَغْرِساً مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِيَاءَهُ وَ انْتَجَبَ مِنْهَا أُمَنَاءَهُ}}؛ نهج البلاغة، الخطبه ۹۴؛ التوحید، ص۷۲، ح۲۶؛ عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۱۲۲، ح۱۵، کلاهما عن الهیثم بن عبدالله الرمانی عن الإمام الرضا عن آبائه{{عم}}، نحوه، بحارالأنوار، ج۱۶، ص۳۷۹، ح۹۱.</ref>.

در [[قرآن کریم]] لفظ “امین” بر [[جبرائیل]]<ref>{{متن قرآن|مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ}} «آنجا فرمانگزاری امین است؛» سوره تکویر، آیه ۲۱.</ref> و نیز [[پیامبران]] بزرگ [[خدا]]، مانند [[حضرت نوح]]<ref>{{متن قرآن|إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}} «من برای شما پیامبری امینم» سوره شعراء، آیه ۱۰۷.</ref>، [[هود]]<ref>{{متن قرآن|إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}} «من برای شما پیامبری امینم» سوره شعراء، آیه ۱۲۵.</ref>، [[صالح]]<ref>{{متن قرآن|إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}} «من برای شما پیامبری امینم» سوره شعراء، آیه ۱۴۳.</ref> و [[لوط]]<ref>{{متن قرآن|إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}} «من برای شما پیامبری امینم» سوره شعراء، آیه ۱۶۲.</ref> اطلاق شده است. در [[روایات]] نیز دو مفهوم {{متن حدیث|أَمِينَ اللَّهِ}} و نیز {{متن حدیث|أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ}} راجع به [[امامان]] به کار رفته است که می‌تواند در تبیین چیستی [[مقام امامت]] کارگشا باشد. دو مفهوم یاد شده، در متون [[روایی]] نخستین [[شیعی]]، حضوری پررنگ دارند؛ به گونه‌ای که می‌توان راجع به آن ادعای [[تواتر معنوی]] کرد. از این‌رو، به [[بررسی سندی]] تک‌تک [[روایات]] نیازی [[احساس]] نمی‌شود.

به نظر می‌رسد، مفهوم {{متن حدیث|مَوْضِعَ سِرِّهِ}} را نیز می‌توان همسو با مفهوم [[امین الله]] دانست؛ چرا که اگر کسی محل و موضع [[راز]] و سرّ کسی قرار گیرد، بدین معناست که [[معتمد]] و [[امین]] اوست. از این‌رو، وقتی ابوخالد القماط، از [[اصحاب]] [[موثق]]<ref>راجع به ابو خالد القماط، ر.ک: سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۲۱، ص۱۴۱.</ref> [[امام صادق]]{{ع}}، از ایشان درباره [[منزلت]] و [[جایگاه امامت]] سؤال کرد، آن [[حضرت]] با تعبیر {{متن حدیث|أُمَنَاؤُهُ عَلَى سِرِّهِ}} این [[مقام]] را تبیین کردند<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۶۲.</ref>.

تاکنون ثابت شد که مفهوم [[امین الله]] بر [[امامان]] [[پاک]]{{عم}} اطلاق شده است. آنچه در این مجال ضروری می‌نماید، تبیین متعلق مفهوم [[امین الله]] است. به دیگر بیان، باید دانست [[امام]] در چه موضع و کدام مسئله، [[معتمد]] [[خداوند]] است و چه [[امانت]] یا امانت‌هایی به او سپرده شده است. توضیح آن‌که در کاربردهای عرفی، وقتی کسی را [[امین]] خود می‌نامیم، بدین معناست که به وی مسئولیتی داده‌ایم و او در انجام این [[مسئولیت]] به خوبی عمل کرده است یا آن‌که چیزی را به او سپرده‌ایم و او در نگهداری از آن [[خیانت]] نکرده است.

#'''[[عصمت]]''': گفته شد که [[امام]] [[امین الله]] بر [[قرآن کریم]] است و [[شأن مرجعیت دینی]] در [[تفسیر قرآن]] را بر عهده دارد. روشن است که اگر او [[امین الله]] است، نباید نسبت به این [[علوم]] [[خیانت]] کند؛ در غیر این صورت، نمی‌توان او را [[امین الله]] دانست. به دیگر بیان، ممکن است کسی دانشی را در [[اختیار]] داشته باشد، اما در صورت [[لزوم]] آن را در [[اختیار]] دیگران قرار ندهد یا آن‌که از آن استفاده صحیحی نکند. مفهوم [[امین الله]] بیانگر آن است که [[ائمه]]{{عم}} کسانی‌اند که حافظان سرّ الهی‌اند؛ آن‌گونه که [[خداوند]] می‌خواهد از این [[علوم]] استفاده می‌کنند و از این جهت، [[معتمد]] [[خداوند]] متعال‌اند؛ به دیگر سخن، از این جهت، آنها [[معصوم]] از [[گناه]] و اشتباه‌اند و به [[وظایف]] خود عمل می‌کنند. این [[حقیقت]]، همان امری است که در برخی زیارت‌نامه‌های [[مأثور]]، از [[ائمه]]{{عم}} صادر شده است؛ برای نمونه، [[امام صادق]]{{ع}} به [[شیعیان]] خود سفارش کرده‌اند که به هنگام [[زیارت]] [[مزار]] [[شریف]] [[حضرت امام حسین]]{{ع}}، این عبارات را بخوانند: {{متن حدیث|صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ أَشْهَدُ أَنَّكَ عَبْدُ اللَّهِ وَ أَمِينُهُ بَلَّغْتَ نَاصِحاً وَ أَدَّيْتَ أَمِيناً...}}<ref>ابن قولویه قمی، کامل الزیارات، ص۲۰۳؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۷۲.</ref>؛ “درود [[خدا]] بر تو باد! [[شهادت]] می‌دهم که تو [[بنده]] و [[امین]] خدایی. [[[دین]] را] مشفقانه [[تبلیغ]] کردی و ادا نمودی، در حالی که [[امین]] بودی”. نظیر این عبارت، از [[امام کاظم]]{{ع}} نیز در [[زیارت پیامبر]] اکرم{{صل}} وارد شده است. روایتی صحیح السند از ایشان [[نقل]] شده است که فرمودند: {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ... السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ نَصَحْتَ لِأُمَّتِكَ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۵۲؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۶. گفتنی است، سند این روایت در این دو منبع با یکدیگر متفاوت است و سند شیخ طوسی، سند صحیحی است.</ref>. بیانات پیش گفته از انجام دادن وظایفی حکایت دارد که بر عهده [[ائمه]]{{عم}} نهاده شده بود. [[امام هادی]]{{ع}} رابطه میان مفهوم [[امین الله]] و [[مقام عصمت]] را به گونه‌ای روشن‌تر تبیین کرده‌اند. ایشان در [[زیارت جامعه کبیره]]، [[ائمه]]{{عم}} را این‌گونه معرفی می‌کنند: {{متن حدیث|حَفَظَةً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَةً لِعِلْمِهِ... تَرَاجِمَةً لِوَحْيِهِ... عَصَمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً}}<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۶.</ref>؛ [[[سلام]] بر شما ای] حافظان سرّ [[خدا]] و خازنان [[علم]] [[خدا]]... [[مفسران]] [[وحی]] او... [[خداوند]] شما را از [[لغزش‌ها]] [[معصوم]] ساخت و از [[فتنه‌ها]] ایمن داشت و از [[آلودگی]] [[پاکیزه]] ساخت و [[پلیدی]] را از شما [[اهل بیت]] برد و شما را [[تطهیر]] کرد. به نظر می‌رسد، تعابیر یاد شده در [[مقام]] بیان این امر است که [[ائمه]]{{عم}} از این جهت که حافظان سرّ [[الهی]] و [[مفسران]] [[وحی]] خداوندند، که این مفاهیم با مفهوم [[امین الله]] همسویند، لازم است [[معصوم]] باشند؛ از این‌رو، [[خداوند متعال]] آنها را از [[آلودگی]] و [[پلیدی]] [[پاکیزه]] ساخته است.

#'''[[منصوب بودن به نصب الهی]]''': با تحلیلی [[عقلی]] می‌توان گفت: [[خداوند]] باید [[امین الله]] را به این [[مقام]] [[منصوب]] کند. [[مردم]] نمی‌توانند کسی را بشناسند و برگزینند که [[شأن مرجعیت دینی]] در [[تفسیر قرآن]] را دارد و از این‌رو، باید [[معصوم]] باشد تا در امانتی که [[خداوند]] بدو سپرده است، خیانتی نکند. در این باره [[امام صادق]]{{ع}} فرموده‌اند: “خداوند تبارک و تعالی ما را برای خود برگزید؛ پس ما را برگزیدگان از میان بندگانش و امینان بر وحی‌اش قرار داد”<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى انْتَجَبَنَا لِنَفْسِهِ فَجَعَلَنَا صَفْوَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ وَ أُمَنَاءَهُ عَلَى وَحْيِهِ}}. محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۶۲.</ref>. بنابراین [[امین الله]] کسی است که اولاً، [[علم الهی]] و [[خطاناپذیر]] نسبت به [[قرآن کریم]] به او داده شده است؛ ثانیاً، [[مسئول]] [[تفسیر]] [[کتاب خدا]] و تبیین آن است؛ ثالثاً، [[معصوم]] است و [[خیانت]] در [[علوم]] مزبور نخواهد کرد و آنها را به [[مردم]] [[ابلاغ]] خواهد کرد. از این تحلیل فهمیده می‌شود که [[امین الله]] باید [[مرجع]] [[دینی]] و در نتیجه، [[هدایت کننده]] [[مردم]] باشد؛ افزون بر آن، روشن است که همگان قابلیت دریافت چنین علومی را ندارند؛ از این‌رو، این افراد، اولاً، [[برترین]] انسان‌هایند و تنها در این صورت است که [[قبح]] ترجیح [[مفضول]] بن [[افضل]] دامن‌گیر [[ساحت]] کبریایی [[خداوند متعال]] نمی‌شود؛ ثانیاً، اینان معصوم‌اند و در نتیجه [[برگزیده]] و [[منصوب]] از جانب خداوندند.

گفته شد که ترکیب [[امین الله]] بیانگر آن است که [[خداوند]] [[مسئولیت]] و امانتی را به شخص [[امین]] داده است و از ظاهر عبارت {{متن حدیث|أَمِين اللَّهِ عَلَى وَحْيِهِ}} به [[دست]] آمد که مقصود از آن [[مسئولیت]]، همان [[مرجعیت دینی]] یا [[مرجعیت علمی]] است. اما به نظر می‌رسد ترکیب [[امین الله]] که در [[روایات]] دسته اخیر، بدون متعلق بیان شده است، می‌تواند پیام‌آور حقایق دیگری در این باره باشد. در [[روایات]] متعددی که در سطور پیشین [[نقل]] شدند، از مفهوم {{متن حدیث|أَمِين اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ}} استفاده شده است. به نظر می‌رسد، با توجه به حرف {{متن حدیث|عَلَى}}، می‌توان مدعی شد که این عبارت بیانگر نوعی [[تسلط]] و استیلای متصدی [[منصب]] [[امین]] اللهی بر [[مردم]] است که فراتر از [[ابلاغ]] [[احکام دینی]] و غیر [[دینی]] است؛ چرا که [[منصب]] [[مرجعیت دینی]] یا [[مرجعیت]] عملی از [[تسلط]] صاحب آن [[منصب]] بر [[مردم]] حکایت نمی‌کند و تنها بیانگر محوریت و [[مرجعیت]] آنها برای [[مردم]] است، و [[سرپرستی]] [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] را ثابت نمی‌کند. اگر [[تسلط]] و استیلای [[امین الله]] از این [[روایات]] استفاده شود، آن‌گاه می‌توان این مفهوم را همسو با [[منصب ولایت]] [[امر]] دانست؛ به دیگر بیان، [[شأن]] [[مرجعیت سیاسی]] نیز از دیگر [[شئون]] [[امین الله]] است؛ از این‌رو، می‌توان در تبیین و تحلیل این مفهوم چنین گفت: [[خداوند متعال]] [[منصب]] [[حکومت]] و [[ولایت]] بر [[مردم]] را که اولاً و بالذات متعلق به [[ذات ربوبی]] خود اوست، به افراد [[معتمد]] سپرده است. در این باره، [[ابوالجارود]] [[زیاد بن منذر]] در ضمن روایتی معتبر<ref>پیش‌تر از دلیل اعتبار این روایت، به تفصیل سخن به میان آوردیم.</ref> از [[امام باقر]]{{ع}} [[نقل]] می‌کند که پس از بیان اینکه [[آیه ولایت]] و [[اکمال دین]] راجع به [[ولایت امیر المؤمنین]]{{ع}} وارد شده است، به داستان [[روز غدیر]] اشاره کردند و در پایان فرمودند:

[[معلی بن خنیس]] نیز در روایتی صحیح، از [[امام صادق]]{{ع}} [[نقل]] کرده است که ایشان در تبیین این [[آیه]] فرمودند:”خداوند به [[امام اول]] [[فرمان]] می‌دهد که هر آنچه در [[اختیار]] دارد، به [[امام]] بعدی واگذار کند”<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۷۷؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۲۳.</ref>. همچنین [[احمد]] بن [[عمر]] نیز در روایتی صحیح، از [[امام رضا]]{{ع}} [[نقل]] می‌کند که راجع به این [[آیه]] فرمودند: “آنها [[آل محمد]]{{صل}} هستند که [[امام]]، [[امانت]] را به پس از خود می‌دهد”<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۷۶.</ref>. [[محمد]] بن [[فضیل]] نیز نظیر این سخن را در روایتی صحیح، از [[امام رضا]]{{ع}} [[نقل]] کرده است<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۷۷؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۷۶- ۲۷۷.</ref><ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[معنا و چیستی امامت در قرآن سنت و آثار متکلمان (کتاب)|معنا و چیستی امامت در قرآن سنت و آثار متکلمان]]، ص ۲۹۷-۳۱۲.</ref>.