آستان قدس رضوی: تفاوت میان نسخه‌ها

با توجه به مراتب شغلی، در هر کشیک [[شأن]] و [[منزلت]] افراد متفاوت بوده و [[انتخاب]] افراد، به [[موقعیت اجتماعی]] و [[ارتباط]] آنها با مراکز [[قدرت]] بستگی داشته است، چنان که سرکشیک‌ها بیشتر از میان خانواده‌های [[سادات]] (به ویژه [[سادات رضوی]]) و یا [[علما]] و [[رجال]] بزرگ انتخاب می‌شده‌اند. خادم‌باشیان نیز از میان علما و خانواده‌های بزرگ بوده‌اند. چگونگی به‌کارگیری افراد بر اساس درخواست فرد و [[تأیید]] متولی و صدور [[حکم]] توسط شاه وقت بوده است. [[مشاغل]] حرم در گذشته معمولاً موروثی بود. سمت تعیین شده مادام‌العمر بوده و از [[پدر]] به پسر بزرگ می‌رسیده است. لازم بود افراد در صورت [[غیبت]]، کسی را به عنوان نایب‌الخدمه معرفی کنند و در صورت غیبت غیر موجه، حکمشان [[باطل]] می‌شد. پرداخت مواجب به صورت نقدی و جنسی بود و [[شش ماهه]] یا یک ساله پرداخت می‌شد. درهای حرم شب‌ها بسته می‌شد. در دوره [[صفویه]] ابتدا سه و سپس پنج کشیک در [[زمان]] باز بودن حرم [[خدمت]] می‌کردند. نادر شاه در سال ۱۱۴۷ق این پنج کشیک را دوباره به سه کشیک [[تغییر]] داد. حضور نادر در [[مشهد]] به عنوان پایتخت افشارها، از [[قدرت]] و [[نفوذ]] تولیت‌ها کاست و شاه دخالت بیشتری در آستان [[قدس]] داشت. [[علی]] شاه افشار، [[جانشین]] نادر، کشیک‌ها را دوباره به حالت گذشته برگرداند و سندی که در قالب طوماری تفصیلی از دوره وی و اقداماتش باقی مانده، نشان می‌دهد که در این [[زمان]]، هر کشیک ۶۸ نفر، شامل هفده [[خادم]]، بیست فراش، پنج کفشبان، دو مدرس، سه بخورسوز و چهارده دربان داشته است. یکصد سال بعد و در اوایل دوره ناصرالدین شاه قاجار، این تعداد چهل خادم، بیست فراش، پنج کفشبان، سه [[مؤذن]] و ۲۳ دربان بوده است. به طور کلی در دوره قاجار، تولیت‌ها بیشتر از [[رجال]] [[سیاسی]] دربار قاجار [[انتخاب]] می‌شدند و اغلب، [[حکمرانی]] [[خراسان]] نیز به آنها واگذار می‌شد. [[محمدتقی]] میرزا رکن‌الدوله، فتحعلی خان صاحب [[دیوان]] شیرازی، ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله و مهدی‌قلی میرزا سهام‌الملک از آن جمله‌اند. با [[ظهور]] [[مشروطه]] در [[کشور]]، برخی کوشیدند تا در تشکیلات آستان قدس تغییراتی [[اعمال]] کنند، اما این تلاش‌ها چندان مؤثر نبود و در اواخر این دوره، این نهاد به ورشکستگی و بدهکاری رسید<ref>«تشکیلات آستان قدس رضوی پس از انقلاب مشروطیت”، دفتر اسناد، ص۳۷، ۳۹.</ref>. تا اواخر دوره قاجار، محاسبات [[مالی]] آستان قدس به شیوه محاسباتی دیوانی قدیم، یعنی سیاق‌نویسی بود. صورت جامعی از دخل و [[خرج]] یک ساله به وسیله مستوفیان تنظیم می‌شد و به [[تأیید]] متولی‌باشی می‌رسید<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۳۴۹.</ref>.

==تشکیلات اداری - دوره [[جمهوری اسلامی]]==

بعد از [[پیروزی]] [[انقلاب اسلامی]] برای [[اداره امور]] آستان قدس متولی [[انتخاب]] شد. [[رهبر]] انقلاب اسلامی، [[امام خمینی]]، تولیت را به عنوان منصبی جداگانه به رسمیت [[شناخت]] و انتخاب و اعزام نایب‌التولیه توسط شخص اول مملکت [[منسوخ]] و اداره امور آستان قدس مستقل گشت و دیگر با [[مقام]] استانداری [[خراسان]]، در یک نفر متمرکز نشد. [[قائم مقام]] تولیت نقش مهمی در ساختار آستان [[قدس]] پیدا کرد. وی به عنوان [[نماینده]] [[منصوب]] تولیت، [[مدیریت]] [[امور اداری]] را زیر نظر متولی انجام می‌دهد. پس از [[انقلاب اسلامی]]، به دلیل گسترش اماکن متبرکه و وضع [[قوانین]] جدید، از جمله باز بودن شبانه‌روزی [[حرم مطهر]]، تعداد کشیک‌ها به هشت نوبت افزایش یافت و پیرو آن، بر شمار کارکنان هر کشیک اضافه شد. از مشخصات این دوره [[ضعیف]] شدن نقش کشیک‌ها به عنوان عامل اداره اماکن متبرکه بود، به طوری که با گسترش ادارات، امروز به عنوان قسمتی از تشکیلات کلی محسوب گردیده، نقش سرکشیک به عنوان [[رئیس]] اماکن متبرکه تا حد یک مدیر رده پایین کاسته و به جای [[مقام]] خادم‌باشی معاون سرکشیک منصوب شده است. سرکشیک و ناظم به مدت سه سال توسط معاون اماکن متبرکه و به موجب [[حکم]] تولیت [[انتخاب]] می‌شوند. انتخاب ناظم هر کشیک، به پیشنهاد سرکشیک و حکم [[قائم مقام]] به مدت دو سال صورت می‌پذیرد. با توسعه امور [[حرم]]، معاونت اماکن متبرکه که [[اداره امور]] حرم را در [[اختیار]] دارد، شامل این بخش‌هاست: دبیرخانه، اداره مهمان‌سرا، مدیریت امور انتظامات و تشریفات، مدیریت امور خدمه، مدیریت امور [[رفاه]] [[زائران]]<ref>«نهاد وقف و مسأله تجدد”، ایران و اقتباس‌های فرهنگی شرق از مغرب زمین، ص۱۵۴؛ “نگاهی کوتاه به تاریخچه تشکیلات اداری اماکن متبرکه”، مشکوة، ش۹۰، ص۱۱۰.</ref>.