بخل در اخلاق اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

*این ملکه، از نظر معنی برعکس سخاء و [[بخشش]] می‌باشد؛ و همچون [[بخشش]] هرچند در مورد [[مال]] و [[ثروت]] مشهور شده، امّا تنها مخصوص به [[اموال]] نمی‌باشد. بلکه [[ثروت]] و علاوه بر آن تمامی آنچه [[خداوند]] به [[انسان]] بخشیده است- همچون [[دانش]]، [[قدرت]]، آبرو و... - را شامل می‌شود<ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۲ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۲، ص ۳۶۲.</ref>.

*این [[رذیلت اخلاقی]]، به‌شدّت در [[قرآن]] و [[حدیث]] مورد مذمّت قرار گرفته است. به این مجموعه از [[آیات]] [[کتاب الهی]] بنگرید:

#{{متن قرآن|وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«چشمداشتی ندارند و (آنان را) بر خویش برمی‌گزینند هر چند خود» سوره حشر، آیه ۹.</ref>؛

#{{متن قرآن|وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ}}<ref>«آنان را که زر و سیم را می‌انبارند و آن را در راه خداوند نمی‌بخشند به عذابی دردناک نوید ده! * روزی که آن را در آتش دوزخ بگدازند و با آن بر پیشانی و پهلو و پشت آنان داغ نهند (و به ایشان گویند:) این همان چیزی است که برای خود می‌انباشتید اکنون آنچه را می‌انباشتید بچشید!» سوره توبه، آیه ۳۴-۳۵.</ref>؛

#{{متن قرآن|الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«همان کسان که تنگ‌چشمی می‌ورزند و مردم را به تنگ‌چشمی وا می‌دارند و آنچه را خداوند از بخشش خود به آنان داده است پنهان می‌کنند و برای کافران عذابی خوارساز آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۳۷.</ref>؛

#{{متن قرآن|وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ * هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ * مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ * عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ * أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ * إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ * سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}}<ref>«و از هر سوگندخواره فرومایه‌ای فرمان مبر! * خرده‌گیری، پیشگامی در سخن‌چینی * بازدارنده خیری، تجاوزکاری، بزهکاری * درشتخویی، فراسوی آن: بی‌تباری *(که گناه می‌ورزد) برای آنکه مال و پسرانی دارد، * چون آیات ما را بر او بخوانند می‌گوید: افسانه‌های پیشینیان است * به زودی بینی او را به خاک می‌مالیم» سوره قلم، آیه ۱۰-۱۶.</ref>؛

#{{متن قرآن|إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ * إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ *هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ}}<ref>«زندگانی این جهان تنها بازیچه و سرگرمی است و اگر ایمان آورید و پرهیزگاری ورزید، (خداوند) پاداش‌هایتان را می‌دهد و دارایی‌هایتان را از شما نمی‌خواهد * اگر آنها را از شما بخواهد و بر شما سخت بگیرد تنگ‌چشمی می‌کنید و کینه‌های شما را آشکار می‌گرداند *هان! این شمایید که فرا خوانده می‌شوید تا در راه خداوند هزینه کنید، آنگاه برخی از شما تنگ‌چشمی می‌ورزند و هر که تنگ‌چشمی بورزد به زیان خود تنگ‌چشمی ورزیده است و خداوند بی‌نیاز است و شما نیازمندید و اگر روی بگردانید گروهی دیگر را جانشین می‌گرداند سپس آنان» سوره محمد، آیه ۳۶-۳۸.</ref>؛

#{{متن قرآن|الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ}}<ref>«همانان که تنگ چشمی می‌ورزند و مردم را به تنگ چشمی فرمان می‌دهند و هر کس روی بگرداند، پس (بداند) بی‌گمان خداوند است که بی‌نیاز و ستوده است» سوره حدید، آیه ۲۴.</ref>؛

#{{متن قرآن|وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى * وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى}}<ref>«و اما آنکه تنگ‌چشمی کند و بی‌نیازی نشان دهد، * و وعده نیکوترین (بهشت) را دروغ شمرد،* زودا که او را در راه سختی قرار دهیم* و چون (در دوزخ) فرو افتد داراییش برای او سودی نخواهد داشت،» سوره لیل، آیه ۸-۱۱.</ref>؛

#{{متن قرآن|قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا}}<ref>«بگو: اگر شما گنجینه‌های بخشایش پروردگارم را می‌داشتید باز از ترس از دست رفتن دارایی تنگ‌چشمی پیشه می‌کردید و آدمی تنگ‌چشم است» سوره اسراء، آیه ۱۰۰.</ref>؛

#{{متن قرآن|الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«مردان و زنان منافق، همگون یکدیگرند که به کار ناپسند فرمان می‌دهند و از کار شایسته باز می‌دارند! و (در بخشش) ناخن خشکی می‌ورزند، خداوند را فراموش کرده‌اند و خداوند نیز آنان را از یاد برده است، بی‌گمان منافقانند که نافرمانند» سوره توبه، آیه ۶۷.</ref>؛

#{{متن قرآن|وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ}}<ref>«و برخی از تازیان بیابان‌نشین آنچه هزینه می‌کنند غرامت می‌شمارند و برای شما انتظار پیشامدها را می‌کشند؛ پیشامدهای بد بر (خود) آنان باد» سوره توبه، آیه ۹۸.</ref>؛

==نکاتی [[قرآنی]] درباره بُخل==

#اشاره می‌فرماید که آن [[رذیلت]]، گاه می‌تواند [[انسان]] را به [[کفر]] [[مبتلا]] ساخته او را از [[اسلام]] دور سازد: {{متن قرآن|فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ}}<ref>«و چون (خداوند) از بخشش خود به آنان ارزانی داشت تنگ‌چشمی ورزیدند و با رویگردانی بازگشتند» سوره توبه، آیه ۷۶.</ref>. مشهور در میان مفسّران چنان است که این [[آیه]]، درباره ثعلبه بن حاطب - که پیش از این به تفصیل حکایت او را بازگفتیم -، نازل شده است؛ چه او با استنکاف از پرداخت [[زکات]]، نسبت به [[حقوق]] [[واجب]] [[مالی]] خود [[بخل]] ورزید، و [[زکات]] را همچون جزیه‌ای دانست که از [[اهل کتاب]] ستانده می‌شود. [[حضرت حق]] نیز پس از این [[آیه]] این‌ چنین در [[حق]] او سخن راند: {{متن قرآن|فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ}}<ref>«آنگاه به کیفر شکستن پیمانی که با خداوند بسته بودند و دروغی که می‌گفتند (خداوند) تا روزی که به لقای او برسند دورویی را در دل‌هایشان بر جای نهاد» سوره توبه، آیه ۷۷.</ref>.[[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز چون این سخن را از او شنیدند، با [[حسرت]] بر [[عاقبت]] نافرجام او فرمودند: "وای بر ثعلبه! وای بر ثعلبه!" <ref>{{متن حدیث| يَا وَيْحَ‌ ثَعْلَبَةَ يَا وَيْحَ‌ ثَعْلَبَةَ}}؛ بحار الأنوار، ج۲۲، ص۴۰.</ref>. این [[آیات]]، همچون آیاتی است که درباره [[قارون]] نازل شده است؛ چه هر چند [[حضرت موسی]]{{ع}} در پرداخت [[زکات]] [[قارون]] تسهیل فرمود، امّا او باز هم از پرداخت آن سر باز زد. گفته‌اند که [[قارون]] نه تنها از پرداخت [[زکات]] سرپیچید، که بر آن شد که با نسبت دادن [[تهمت]] [[زنا]] به آن [[پیامبر]] عظیم‌الشّأن [[الهی]]، او را از طلب [[زکات]] بازدارد!. [[خداوند]] امّا آن [[تهمت]] را از [[پیامبر]] خود برطرف، و [[قارون]] را در میان [[قوم]] رسوا فرمود: {{متن قرآن|إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ * قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي ... * فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ}}<ref>«بی‌گمان قارون از قوم موسی بود و در برابر آنان سرکشی کرد و ما بدو از گنج‌ها چندان دادیم که (حمل) مخزن های آن بر گروه نیرومند هم گرانبار می‌آمد؛ هنگامی که قوم وی بدو گفتند: سرخوشی پیشه مکن که خداوند سرخوشان را دوست نمی‌دارد * (قارون می) گفت: تنها برای دانشی که خود داشتم آن را به من داده‌اند، * پس او و خانه او را به زمین فرو بردیم آنگاه هیچ گروهی نداشت که در برابر خداوند یاریش کنند و از کسانی نبود که داد خویش می‌ستانند» سوره قصص، آیه ۷۶-۸۱. </ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۲ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۲، ص ۳۶۷-۳۶۸.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۲ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۲، ص ۳۶۶-۳۶۷.</ref>.

#اشاره می‌فرماید که بخیلان هرگز به [[رستگاری]] نخواهند رسید. [[قرآن کریم]] این مطلب را مکرراً گوشزد فرموده است: {{متن قرآن|فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«و کسانی که از آزمندی جان خویش در امانند، رستگارند» سوره تغابن، آیه ۱۶.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۲ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۲، ص ۳۶۸-۳۶۹.</ref>.

#آنگاه می‌افزاید که [[بخیل]] نه تنها خود [[بخل]] می‌ورزد، که دیگران را نیز به بخل‌ورزی [[دعوت]] می‌نماید؛ از این رو در شمار آمران به منکر و ناهیان از معروف قرار می‌گیرد!: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ}}<ref>«همانان که تنگ چشمی می‌ورزند و مردم را به تنگ چشمی فرمان می‌دهند» سوره حدید، آیه ۲۴.</ref>.

#زان پس، بیان می‌فرماید که [[بخیل]] از [[زندگی]] [[سختی]] بهره‌مند است؛ او در [[دنیا]] به [[سختی]] گذران می‌نماید، تا به [[آخرت]] وارد شود که بر او سخت‌تر از [[دنیا]] خواهد بود: {{متن قرآن|فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى}}<ref>«زودا که او را در راه (خیر و) آسانی قرار دهیم» سوره لیل، آیه ۷.</ref>.

==مراتب [[بخل]]==

===مرتبه نخست===

*مرتبه شدید این [[رذیلت]]، آن است که [[آدمی]] از پرداخت [[حقوق]] شرعی [[واجب]] خود - همچون [[زکات]]، [[خمس]] و مخارج لازم دیگر - دست کشد. از این رو است که به‌ دفعات در [[روایات]] سخن از آن آمده است، که بخیلِ کامل کسی است که از پرداخت آنچه [[خداوند]] بر او [[واجب]] فرموده است، بازماند: [۵۴۰] {{متن حدیث| عَنْ الکَاظِمِ{{ع}} قَالَ: الْبَخِيلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ}}<ref>بحار الأنوار، ج۷۰، ص۳۰۵.</ref>؛

===مرتبه دوّم===

*مرتبه میانه این [[رذیلت اخلاقی]]، ترک مخارج مستحبّی، میهمانی‌های مستحبّی، و هزینه‌های عادّی غیر [[واجب]] است. هرچند انجام ندادن این امور [[حرام]] شمرده نمی‌شود، امّا همه سخن در آن است که این مرتبه سرانجام [[صاحب]] خود را به مراتب پست‌تر رهنمون شده، او را به محرّمات [[الهی]] گرفتار می‌سازد.

==مراتبی دیگر از [[رذیلت اخلاقی]] بُخل==

*بر این اساس، می‌توان گفت که "[[بخیل]]"، "شحیح" و "لئیم"، سه لفظی هستند که بر یک معنا دلالت می‌نمایند، امّا مراتب مختلف آن را نشان می‌دهند:

*مرتبه ضعیف این [[رذیلت اخلاقی]] را "[[بخل]]"؛