آستان قدس رضوی: تفاوت میان نسخه‌ها

آستان قدس رضوی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۲۷

۲۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲

جز

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

دیداریویکی‌متن

HeydariBot

۱۱۸٬۲۸۱

ویرایش

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 == آستان [[قدس]] [[رضوی]] ==
-نهاد [[اداری]] - خدماتی بزرگ غیردولتی و مجموعه تشکیلات اداره کننده [[حرم مطهر]] [[امام رضا]]{{ع}} و [[املاک]] و [[موقوفات]] آن و سازمان‌ها و مؤسسات وابسته به آن. این نهاد که در قالب ده‌ها معاونت، سازمان، مؤسسه و شرکت، حرم مطهر و موقوفات رضوی را [[مدیریت]] می‌کند و فعالیت‌های [[دینی]]، [[فرهنگی]]، [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] تعریف شده خود را پیش می‌برد. این اصطلاح از اوایل دوره [[صفویه]] پدید آمده و برای این اماکن متبرکه به کار رفته است، اما رواج بیشتر این نام در دوره‌های متأخر بوده است. پیش از آن، واژه‌های “روضه مقدسه رضویه”، “آستان [[روضه]] منوره” و “آستان مقدس” برای این اماکن و تشکیلات به کار می‌رفت. آستان قدس تشکیلات کهنی دارد که ساختار، [[مناصب]]، [[مراسم]] و آیین‌های آن، ارزش‌های [[تاریخی]] و فرهنگی فراوانی دارد.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۱.</ref>
+نهاد [[اداری]] - خدماتی بزرگ غیردولتی و مجموعه تشکیلات اداره کننده [[حرم مطهر]] [[امام رضا]] {{ع}} و [[املاک]] و [[موقوفات]] آن و سازمان‌ها و مؤسسات وابسته به آن. این نهاد که در قالب ده‌ها معاونت، سازمان، مؤسسه و شرکت، حرم مطهر و موقوفات رضوی را [[مدیریت]] می‌کند و فعالیت‌های [[دینی]]، [[فرهنگی]]، [[اقتصادی]] و [[اجتماعی]] تعریف شده خود را پیش می‌برد. این اصطلاح از اوایل دوره [[صفویه]] پدید آمده و برای این اماکن متبرکه به کار رفته است، اما رواج بیشتر این نام در دوره‌های متأخر بوده است. پیش از آن، واژه‌های “روضه مقدسه رضویه”، “آستان [[روضه]] منوره” و “آستان مقدس” برای این اماکن و تشکیلات به کار می‌رفت. آستان قدس تشکیلات کهنی دارد که ساختار، [[مناصب]]، [[مراسم]] و آیین‌های آن، ارزش‌های [[تاریخی]] و فرهنگی فراوانی دارد.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۱.</ref>
 == تشکیلات اداری - پیشینه ==
-امام رضا{{ع}} در سناباد توس به [[شهادت]] رسید و همان‌جا در کنار [[هارون‌الرشید]]، [[خلیفه عباسی]]، [[دفن]] شد. حدود یک قرن بعد از شهادت ایشان، نام شهری به نام نوغان در متون ظاهر می‌شود که سناباد در کنار آن واقع بوده و به تدریج با گسترش [[شهر]]، جزئی از آن می‌شود. از این [[زمان]] به بعد است که به [[یاری]] برخی اشارات بسیار محدود کتاب‌های جغرافیایی و مذهبی، اطلاعی درباره وضعیت اداره بقعه [[مطهر]] رضوی در دست است. اطلاعاتی که نشان می‌دهد بقعه مطهر [[امام]]، متصدی و برنامه مشخصی در گشودن و بستن روزانه [[مزار]] داشته و [[زیارت]] [[مرقد]]، حتی بیشتر از [[قبر]] [[هارون الرشید]]، مورد توجه [[مردم]] بوده و عده‌ای در آن [[معتکف]] می‌شده‌اند<ref>حدود العالم، ص۲۹۴؛ عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۶۸۹، ۶۹۳.</ref>. همچنین این اشارات می‌گوید شهر نوپای نوغان، [[مسجد]] و مدرسه و بازار داشته و در حال تبدیل به یک مرکز مذهبی رو به رونق و گسترش بوده است<ref>أحسن التقاسیم، ج۲، ص۴۶۸؛ صورة الأرض، ص۱۶۹.</ref>.
+امام رضا {{ع}} در سناباد توس به [[شهادت]] رسید و همان‌جا در کنار [[هارون‌الرشید]]، [[خلیفه عباسی]]، [[دفن]] شد. حدود یک قرن بعد از شهادت ایشان، نام شهری به نام نوغان در متون ظاهر می‌شود که سناباد در کنار آن واقع بوده و به تدریج با گسترش [[شهر]]، جزئی از آن می‌شود. از این [[زمان]] به بعد است که به [[یاری]] برخی اشارات بسیار محدود کتاب‌های جغرافیایی و مذهبی، اطلاعی درباره وضعیت اداره بقعه [[مطهر]] رضوی در دست است. اطلاعاتی که نشان می‌دهد بقعه مطهر [[امام]]، متصدی و برنامه مشخصی در گشودن و بستن روزانه [[مزار]] داشته و [[زیارت]] [[مرقد]]، حتی بیشتر از [[قبر]] [[هارون الرشید]]، مورد توجه [[مردم]] بوده و عده‌ای در آن [[معتکف]] می‌شده‌اند<ref>حدود العالم، ص۲۹۴؛ عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۶۸۹، ۶۹۳.</ref>. همچنین این اشارات می‌گوید شهر نوپای نوغان، [[مسجد]] و مدرسه و بازار داشته و در حال تبدیل به یک مرکز مذهبی رو به رونق و گسترش بوده است<ref>أحسن التقاسیم، ج۲، ص۴۶۸؛ صورة الأرض، ص۱۶۹.</ref>.
 با این اوصاف، اداره حرم مطهر که دوره‌های آغازین شکل‌گیری خود را می‌گذرانید، ناگزیر باید صاحب [[مسئول]] و متصدی می‌شد. این مهم به دست [[سادات حسینی]] و موسوی و نقبای آنان افتاد. نسخه‌های [[قرآن کریم]] اهدا شده به [[حرم مطهر]] که قدیمی‌ترین نمونه‌های بازمانده آن به ۳۲۷ق می‌رسد، نشان می‌دهد که در این [[زمان]]، بقعه [[مطهر]] [[رضوی]] [[هویت]] مستقلی پیدا کرده و اهمیت خاصی داشته است. سنگاب خوارزم‌شاهی و کاشی‌های زرین‌فام کار شده در هسته مرکزی حرم مطهر از ۵۸۰ق به بعد، رونق بیشتر این مجموعه را در سده ششم و هفتم می‌نمایاند. در فاصله زمانی میان [[حمله]] [[مغول]] و استقرار ایلخانان تا پایان دوره تیموریان، [[تشیع]] قوت گرفت و [[سادات رضوی]] نیز در کنار [[سادات موسوی]] در اداره حرم مطهر وارد شدند. در ابتدا اداره این مجموعه ساده بود و کلیدداری آن در [[اختیار]] نقبای [[سادات]] قرار داشت. این [[نقبا]] [[سرپرستی]] [[شیعیان]] منطقه توس را در اختیار گرفته و از لحاظ [[خانوادگی]]، معروف‌ترین و فاضل‌ترین سادات بودند و اموری چون [[تربیت]] [[فرزندان]] سادات، رفع احتیاجات [[مالی]]، [[قضاوت]] میان سادات و تحقیق در انساب آنها را بر عهده داشتند. پیش از توسعه تشکیلات [[حرم]]، سرپرستی حرم بیشتر جنبه [[معنوی]] داشت و بزرگان سادات هر دوره، به دلیل برخورداری از [[موقعیت اجتماعی]] و مذهبی، آن را در اختیار داشتند<ref>«نگاهی کوتاه به تاریخچه تشکیلات اداری اماکن متبرکه”، مشکوة، ص۱۰۲-۱۰۳.</ref>. ساخت [[مسجد]] گوهرشاد و چند [[مدرسه علمیه]] در کنار حرم ایجاد [[صحن]] برای حرم و گسترش فضاهای اطراف حرم مانند دارالسیاده و دارالحفاظ و مسافرت‌های متعدد و اهدای اشیایی به حرم، نظیر قندیل طلا و پنجره فولادی توسط شاهرخ و سایر [[رجال]] [[سیاسی]]، نویدبخش فصلی نو در توجه به حرم رضوی و به تبع آن، گسترش تشکیلات [[اداری]] این مجموعه بود. خنجی، [[مورخ]] ازبکان، هنگامی که شیبک‌خان ازبک [[مشهد]] را در سال ۹۱۱ق گشود، گروه حفاظ [[منظم]]، نقاره‌چیان و [[خادمان]] حرم مطهر را که از سادات و نقیبان بودند ذکر کرده و حتی به نفایس [[خزانه]] حرم نیز اشاره کرده است. این تشکیلات برای خود [[هویت]] مستقلی داشتند و با [[علم]] سبز و [[شمشیر]] حضور خان ازبک را در [[حرم]] گرامی داشتند<ref>مهمان‌نامه بخارا، ص۳۳۹، ۳۴۶.</ref>.
-به این ترتیب، تشکیلات مختصر اما رو به گسترش [[حرم مطهر]] وارد دوره صفوی می‌شود. صفویان با توجه به رسمی کردن [[مذهب تشیع]] در [[کشور]]، به [[حرم مطهر رضوی]] توجه ویژه نشان دادند و طی یک سده، تشکیلات بزرگی را برای اداره آن راه‌اندازی کردند. در واقع پیشینه تشکیلات [[اداری]] آستان [[قدس]] به طور مشخص از دوره [[صفویه]] قابل بررسی است. دوره شاه تهماسب اول صفوی، دوره تثبیت [[قدرت]] دیوانی و تشکیلات اداری [[ایران]] بود و برای آستان قدس نیز همین روند اتفاق افتاد. با توجه به وجود گزارش‌های متعدد متون و [[منابع تاریخی]] درباره آستان قدس و نیز اسناد [[تاریخی]] موجود در کتابخانه مرکزی، وضعیت اداری آن از این دوره به بعد مشخص و روند آن قابل پیگیری است. رسمیت [[تشیع]] باعث توجه بیشتر [[شیعیان]] به [[زیارت]] [[مرقد]] [[امام رضا]]{{ع}} گردید و نیازهای اداری و [[مالی]] برای اداره [[املاک]] و [[موقوفات]] و تأمین امکانات رفاهی برای [[زائران]]، به تدریج تشکیلات اداری آستان قدس را شکل داد. این تشکیلات هم [[اداره خود]] حرم را بر عهده داشت و هم به اداره [[اموال]] و املاک و امور متعلق به حرم می‌پرداخت. با توجه به جایگاه و اختیارات تولیت در مجموعه، [[انتصاب]] و عملکرد این [[مقام]] از مهم‌ترین مسائل آستان قدس بوده است. تولیت کسی بود که شاه وی را به اداره املاک موقوفه و خود مجموعه حرم [[منصوب]] می‌کرد و می‌توانست در [[کارها]] دخل و [[تصرف]] کند. شاه [[اسماعیل]]، اولین [[سلطان]] صفوی، یکی از منشیان برجسته خود به نام خواجه [[عتیق]] [[علی]] منشی را احتمالاً به تولیت حرم [[رضوی]] منصوب کرد. در دوره شاه تهماسب اول صفوی، بزرگانی چون امیربیک مهردار و خواجه عنایت‌الله خوزانی به این [[منصب]] رسیدند. آنها علاوه بر تولیت آستانه، اداره [[اوقاف]] و [[وزارت]] [[خراسان]] را نیز در [[اختیار]] داشتند. در این دوره، تغییری در این [[منصب]] روی داد و آن تقسیم تولیت به دو قسمت بود. بدین ترتیب، گاه آستان [[قدس]] همزمان دو تولیت داشت: “تولیت واجبی” که اداره زمین‌های [[موقوفات]] [[امام رضا]]{{ع}} را عهده داشت و “تولیت سنتی” که [[مدیریت]] آن دسته از [[املاک]] و زمین‌های سلطنتی را بر عهده داشت که در آمد آن به [[حرم]] اختصاص می‌یافت. در دوره شاه [[عباس]]، با توجه با ارتقای جایگاه آستان قدس، تولیت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد و از این [[زمان]] تا آخر دوره صفوی، این [[مقام]] بیشتر در دست [[سادات رضوی]] و مرعشی بود. بعد از متولی، ناظر کل و از اواخر دوره [[صفویه]]، نایب‌التولیه [[مسئولیت]] اداره تشکیلات را بر عهده داشتند. ناظر کل افرادی را به عنوان [[نماینده]] خود در تمام تشکیلات داشت که گزارش‌ها را به اطلاع وی می‌رساندند. ناظر حتی می‌توانست به متولی مواردی را [[تذکر]] دهد. مجموع متولی و نایب‌التولیه و ناظر کل، [[حق]] دخالت مستقیم در امور داخلی حرم و امور مربوط به املاک، باغ‌ها و غیره را داشتند و تمام [[کارها]] باید با اطلاع آنها انجام می‌گرفت<ref>«تاریخچه تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره صفویه”، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ص۳۵.</ref>. متولی آستان قدس در دوره صفویه با [[آیین]] خاصی از سوی [[پادشاه]] خلعت دریافت می‌کرد و در دربار جایگاه ویژه‌ای داشت<ref>«دستور الملوک”، دفتر تاریخ، ج۱، ص۴۹۵.</ref>.
+به این ترتیب، تشکیلات مختصر اما رو به گسترش [[حرم مطهر]] وارد دوره صفوی می‌شود. صفویان با توجه به رسمی کردن [[مذهب تشیع]] در [[کشور]]، به [[حرم مطهر رضوی]] توجه ویژه نشان دادند و طی یک سده، تشکیلات بزرگی را برای اداره آن راه‌اندازی کردند. در واقع پیشینه تشکیلات [[اداری]] آستان [[قدس]] به طور مشخص از دوره [[صفویه]] قابل بررسی است. دوره شاه تهماسب اول صفوی، دوره تثبیت [[قدرت]] دیوانی و تشکیلات اداری [[ایران]] بود و برای آستان قدس نیز همین روند اتفاق افتاد. با توجه به وجود گزارش‌های متعدد متون و [[منابع تاریخی]] درباره آستان قدس و نیز اسناد [[تاریخی]] موجود در کتابخانه مرکزی، وضعیت اداری آن از این دوره به بعد مشخص و روند آن قابل پیگیری است. رسمیت [[تشیع]] باعث توجه بیشتر [[شیعیان]] به [[زیارت]] [[مرقد]] [[امام رضا]] {{ع}} گردید و نیازهای اداری و [[مالی]] برای اداره [[املاک]] و [[موقوفات]] و تأمین امکانات رفاهی برای [[زائران]]، به تدریج تشکیلات اداری آستان قدس را شکل داد. این تشکیلات هم [[اداره خود]] حرم را بر عهده داشت و هم به اداره [[اموال]] و املاک و امور متعلق به حرم می‌پرداخت. با توجه به جایگاه و اختیارات تولیت در مجموعه، [[انتصاب]] و عملکرد این [[مقام]] از مهم‌ترین مسائل آستان قدس بوده است. تولیت کسی بود که شاه وی را به اداره املاک موقوفه و خود مجموعه حرم [[منصوب]] می‌کرد و می‌توانست در [[کارها]] دخل و [[تصرف]] کند. شاه [[اسماعیل]]، اولین [[سلطان]] صفوی، یکی از منشیان برجسته خود به نام خواجه [[عتیق]] [[علی]] منشی را احتمالاً به تولیت حرم [[رضوی]] منصوب کرد. در دوره شاه تهماسب اول صفوی، بزرگانی چون امیربیک مهردار و خواجه عنایت‌الله خوزانی به این [[منصب]] رسیدند. آنها علاوه بر تولیت آستانه، اداره [[اوقاف]] و [[وزارت]] [[خراسان]] را نیز در [[اختیار]] داشتند. در این دوره، تغییری در این [[منصب]] روی داد و آن تقسیم تولیت به دو قسمت بود. بدین ترتیب، گاه آستان [[قدس]] همزمان دو تولیت داشت: “تولیت واجبی” که اداره زمین‌های [[موقوفات]] [[امام رضا]] {{ع}} را عهده داشت و “تولیت سنتی” که [[مدیریت]] آن دسته از [[املاک]] و زمین‌های سلطنتی را بر عهده داشت که در آمد آن به [[حرم]] اختصاص می‌یافت. در دوره شاه [[عباس]]، با توجه با ارتقای جایگاه آستان قدس، تولیت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد و از این [[زمان]] تا آخر دوره صفوی، این [[مقام]] بیشتر در دست [[سادات رضوی]] و مرعشی بود. بعد از متولی، ناظر کل و از اواخر دوره [[صفویه]]، نایب‌التولیه [[مسئولیت]] اداره تشکیلات را بر عهده داشتند. ناظر کل افرادی را به عنوان [[نماینده]] خود در تمام تشکیلات داشت که گزارش‌ها را به اطلاع وی می‌رساندند. ناظر حتی می‌توانست به متولی مواردی را [[تذکر]] دهد. مجموع متولی و نایب‌التولیه و ناظر کل، [[حق]] دخالت مستقیم در امور داخلی حرم و امور مربوط به املاک، باغ‌ها و غیره را داشتند و تمام [[کارها]] باید با اطلاع آنها انجام می‌گرفت<ref>«تاریخچه تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره صفویه”، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ص۳۵.</ref>. متولی آستان قدس در دوره صفویه با [[آیین]] خاصی از سوی [[پادشاه]] خلعت دریافت می‌کرد و در دربار جایگاه ویژه‌ای داشت<ref>«دستور الملوک”، دفتر تاریخ، ج۱، ص۴۹۵.</ref>.
 ایجاد [[نظام]] [[منظم]] برای رسیدگی به اموری مانند نذورات، امکانات رفاهی [[زائران]]، مرمت و توسعه بناها و... از این زمان به بعد ضروری بود و در قالب کشیک‌ها سامان یافت. علاوه بر این، آستان قدس امور دیگری نیز داشت که بسیار گسترده و متنوع بود و دست‌اندرکاران مختلفی اجرای آنها را بر عهده داشتند. عوامل کتابخانه [[مبارکه]]، دارالشفای [[حضرت]]، کارخانجات زواری و خدامی (مهمان‌سرا)، شماع‌خانه و مشعل‌خانه، نقاره‌خانه، مباشران [[خزانه]] و تحویل [[خانه]]، مباشران تعمیرات، ناظمان املاک، علمداران، [[منجمان]]، باغبانان، بیلداران و... ، کارهای دوایر مختلف آستان [[قدس]] را انجام می‌دادند<ref>«دستور الملوک”، دفتر تاریخ، ج۱، ص۴۹۴.</ref>.
@@ خط ۲۱: / خط ۲۱: @@
 اکنون تولیت آستان قدس از [[مشورت]] هیأت امنا و شورای عالی [[فرهنگی]] برای تعیین سیاست‌های کلان و مدیریت عالی امور بهره می‌برد. سازمان مرکزی آستان قدس به عنوان نهاد [[اداری]] اصلی، زیر نظر قائم مقام تولیت آستان قدس با معاونت‌ها، مشاورها و مدیریت‌های مختلف فعالیت دارد. معاونت توسعه مدیریت و [[پشتیبانی]]، معاونت [[تبلیغات]] و [[ارتباطات]] [[اسلامی]]، معاونت امور [[حقوقی]] و [[موقوفات]]، معاونت [[املاک]] و [[اراضی]]، معاونت اماکن متبرکه و امور زائران و معاونت فنی و [[عمران]] موقوفات، شش معاونت اصلی سازمان مرکزی است.
-حوزه مدیریت سازمان مرکزی آستان قدس نیز زیر نظر قائم مقام تولیت اداره می‌شود که خود از اعضای هیأت امنا، شورای عالی [[فرهنگی]] و سازمان [[اقتصادی]] [[رضوی]] است. شورای توسعه [[مدیریت]] و [[سرمایه]] [[انسانی]]، شورای فناوری اطلاعات و [[ارتباطات]]، [[مشاوران]] و کمیسیون مشارکت‌ها و [[عمران]] [[موقوفات]] نیز زیر نظر [[قائم مقام]] است. همچنین این سازمان پنج حوزه مدیریت [[حسابرسی]] داخلی و ممیزی، مدیریت [[نظارت]] و بازرسی و رسیدگی به [[شکایات]]، مدیریت دفتر مرکزی [[تهران]]، مدیریت حراست و مدیریت [[اراضی]] [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} را در [[اختیار]] دارد. اداره کل [[روابط]] عمومی، نذورات کل، دبیرخانه کل، خزانه‌داری کل و هسته مرکزی [[گزینش]]، از دیگر بخش‌های اداره مرکزی آستان [[قدس]] است.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۶.</ref>
+حوزه مدیریت سازمان مرکزی آستان قدس نیز زیر نظر قائم مقام تولیت اداره می‌شود که خود از اعضای هیأت امنا، شورای عالی [[فرهنگی]] و سازمان [[اقتصادی]] [[رضوی]] است. شورای توسعه [[مدیریت]] و [[سرمایه]] [[انسانی]]، شورای فناوری اطلاعات و [[ارتباطات]]، [[مشاوران]] و کمیسیون مشارکت‌ها و [[عمران]] [[موقوفات]] نیز زیر نظر [[قائم مقام]] است. همچنین این سازمان پنج حوزه مدیریت [[حسابرسی]] داخلی و ممیزی، مدیریت [[نظارت]] و بازرسی و رسیدگی به [[شکایات]]، مدیریت دفتر مرکزی [[تهران]]، مدیریت حراست و مدیریت [[اراضی]] [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]] {{ع}} را در [[اختیار]] دارد. اداره کل [[روابط]] عمومی، نذورات کل، دبیرخانه کل، خزانه‌داری کل و هسته مرکزی [[گزینش]]، از دیگر بخش‌های اداره مرکزی آستان [[قدس]] است.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۶.</ref>
 == موقوفات ==
 موقوفات [[املاک]] و اموالی هستند که [[خرید و فروش]] اصل آنها موقوف شده و [[منافع]] و درآمدهای حاصل از آن، به مصارف تعیین شده در وقف‌نامه‌ها می‌رسد. اسناد [[وقف]] بسیاری از [[اموال منقول]] و غیرمنقول که از روزگاران کهن وقف حرم شده باقی مانده است. بسیاری از موقوفات [[ثروتمندان]] یا [[امیران]] و [[حاکمان]] وقت برای کمک به [[زائران]] یا مستمندانی که مجاور و [[معتکف]] حرم بوده‌اند وقف نموده و یا خود زائران، به فراخور وضع [[مالی]] خویش، وقف کرده‌اند<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۳۴۸.</ref>. واقفان آستان قدس رضوی، طیف عظیمی از طبقات گوناگون [[مردم]] را شامل می‌شود. در این میان، نام‌های [[تاریخی]] مشهوری چون شاه [[عباس]] اول صفوی، عباس قلی خان شاملو، نادرشاه افشار، عضدالملک قاجار و حاج [[حسین]] [[ملک]] دیده می‌شود. ۷۸ تن از واقفان آستان قدس از [[بانوان]] بوده‌اند<ref>بیست وقف‌نامه از خراسان، ص۸۱، ۱۴۲، ۲۱۶، ۲۶۸؛ “وقف‌نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۱۳۴، ۱۳۵.</ref>.
@@ خط ۳۳: / خط ۳۳: @@
 آستان قدس رضوی برای تأمین پشتوانه [[مالی]] لازم جهت تحقق اهداف خود، فعالیت‌های اقتصادی گسترده‌ای دارد. [[سرمایه‌گذاری]] و حضور در عرصه‌های مختلف تجاری و تولیدی در قالب تأسیس شرکت‌های مستقل یا [[مشارکت]] در پروژه‌ها و شرکت‌های مختلف خارج از آستان [[قدس]] صورت می‌گیرد تا در آمد لازم برای مصارف گوناگون آستانه و فعالیت‌های مذهبی، [[فرهنگی]] و [[اجتماعی]] تعریف شده، محقق شود.
-برای بهینه‌سازی [[فعالیت‌های اقتصادی]] و بازرگانی این مؤسسات و واحدهای متعدد و هماهنگی بهتر میان آنها، از سال ۱۳۷۷ش یک نهاد [[مدیریتی]] به نام سازمان [[اقتصادی]] تأسیس شده است. همچنین جداسازی فعالیت‌های اقتصادی از فرهنگی و اجتماعی، بهبود [[نظام]] [[تصمیم‌گیری]] از طریق عدم تمرکز و [[تفویض]] [[اختیار]]، حذف حوزه‌های موازی فعالیت و استفاده بهینه از منابع و [[حفظ]] و احیای [[موقوفات]] از نتایج این [[اقدام]] بوده است. فعالیت‌های اقتصادی در سه محور [[صنعت]] و معدن، [[کشاورزی]] و [[عمران]] و خدمات تعریف شده و خروج از فعالیت‌های اقتصادی [[خرد]] و ورود به سرمایه‌گذاری‌های کلان اقتصادی، کاهش تنوع فعالیت‌ها و تخصصی کردن [[کارها]] و نیز [[مشارکت]] داخلی و خارجی از اهداف استراتژیک در این عرصه است. در این عرصه ۸۴ مؤسسه و شرکت وجود دارند که ۴۳ واحد آن با سهام بالای پنجاه درصد و ۴۱ واحد آن با سهام زیر پنجاه درصد متعلق به مؤسسه سازمان اقتصادی [[رضوی]] است و بیش از دوازده هزار نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در شرکت‌ها و مؤسسات تابعه تحت [[پوشش]] این سازمان اشتغال دارند. برخی از مهم‌ترین شرکت‌های تأسیس شده توسط آستان قدس عبارت است از: کارخانه قند آبکوه (تأسیس ۱۳۱۳ش)؛ شرکت نان قدس رضوی (تأسیس ۱۳۴۶ش)؛ شرکت فرش آستان قدس رضوی (تأسیس ۱۳۶۰ش)؛ مؤسسه منطقه ویژه اقتصادی [[سرخس]] (تأسیس ۱۳۷۵ش)؛ شرکت نفت و گاز رضوی (تأسیس ۱۳۸۶ش)<ref>سال‌نامه مؤسسه سازمان اقتصادی رضوی، ص۳.</ref>. همچنین اقدامات عمرانی وسیعی که چه در آستان قدس و چه در خارج از آستان قدس و توسط این نهاد صورت می‌گیرد، در شرکت‌های تخصصی مختلفی دنبال می‌شود. سازمان توسعه و عمران [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} که در سال ۱۳۶۱ش تأسیس شد، کار بسیار دشوار و طاقت‌فرسای توسعه و ساخت و سازهای متعدد گستره [[حرم مطهر]] را به عهده گرفت و در این عرصه به پیشرفت‌های بزرگی دست یافت. شرکت [[مسکن]] و [[عمران]] [[قدس]] [[رضوی]] (تأسیس ۱۳۶۲ش) و شرکت ساختمانی بتن و ماشین قدس رضوی (تأسیس ۱۳۷۶ش) و سازمان عمران و توسعه [[خراسان]] (تأسیس ۱۳۷۱ش) از دیگر شرکت‌های وابسته به آستان قدس هستند که در زمینه‌های ساختمانی و عمرانی، فعالیت‌های گسترده‌ای در داخل مجموعه و خارج از آستان قدس دارند.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۸.</ref>
+برای بهینه‌سازی [[فعالیت‌های اقتصادی]] و بازرگانی این مؤسسات و واحدهای متعدد و هماهنگی بهتر میان آنها، از سال ۱۳۷۷ش یک نهاد [[مدیریتی]] به نام سازمان [[اقتصادی]] تأسیس شده است. همچنین جداسازی فعالیت‌های اقتصادی از فرهنگی و اجتماعی، بهبود [[نظام]] [[تصمیم‌گیری]] از طریق عدم تمرکز و [[تفویض]] [[اختیار]]، حذف حوزه‌های موازی فعالیت و استفاده بهینه از منابع و [[حفظ]] و احیای [[موقوفات]] از نتایج این [[اقدام]] بوده است. فعالیت‌های اقتصادی در سه محور [[صنعت]] و معدن، [[کشاورزی]] و [[عمران]] و خدمات تعریف شده و خروج از فعالیت‌های اقتصادی [[خرد]] و ورود به سرمایه‌گذاری‌های کلان اقتصادی، کاهش تنوع فعالیت‌ها و تخصصی کردن [[کارها]] و نیز [[مشارکت]] داخلی و خارجی از اهداف استراتژیک در این عرصه است. در این عرصه ۸۴ مؤسسه و شرکت وجود دارند که ۴۳ واحد آن با سهام بالای پنجاه درصد و ۴۱ واحد آن با سهام زیر پنجاه درصد متعلق به مؤسسه سازمان اقتصادی [[رضوی]] است و بیش از دوازده هزار نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در شرکت‌ها و مؤسسات تابعه تحت [[پوشش]] این سازمان اشتغال دارند. برخی از مهم‌ترین شرکت‌های تأسیس شده توسط آستان قدس عبارت است از: کارخانه قند آبکوه (تأسیس ۱۳۱۳ش)؛ شرکت نان قدس رضوی (تأسیس ۱۳۴۶ش)؛ شرکت فرش آستان قدس رضوی (تأسیس ۱۳۶۰ش)؛ مؤسسه منطقه ویژه اقتصادی [[سرخس]] (تأسیس ۱۳۷۵ش)؛ شرکت نفت و گاز رضوی (تأسیس ۱۳۸۶ش)<ref>سال‌نامه مؤسسه سازمان اقتصادی رضوی، ص۳.</ref>. همچنین اقدامات عمرانی وسیعی که چه در آستان قدس و چه در خارج از آستان قدس و توسط این نهاد صورت می‌گیرد، در شرکت‌های تخصصی مختلفی دنبال می‌شود. سازمان توسعه و عمران [[حریم]] [[حرم]] [[حضرت رضا]] {{ع}} که در سال ۱۳۶۱ش تأسیس شد، کار بسیار دشوار و طاقت‌فرسای توسعه و ساخت و سازهای متعدد گستره [[حرم مطهر]] را به عهده گرفت و در این عرصه به پیشرفت‌های بزرگی دست یافت. شرکت [[مسکن]] و [[عمران]] [[قدس]] [[رضوی]] (تأسیس ۱۳۶۲ش) و شرکت ساختمانی بتن و ماشین قدس رضوی (تأسیس ۱۳۷۶ش) و سازمان عمران و توسعه [[خراسان]] (تأسیس ۱۳۷۱ش) از دیگر شرکت‌های وابسته به آستان قدس هستند که در زمینه‌های ساختمانی و عمرانی، فعالیت‌های گسترده‌ای در داخل مجموعه و خارج از آستان قدس دارند.<ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۸.</ref>
 == [[فعالیت‌های فرهنگی]] - پیشینه ==
 قدیمی‌ترین بخش [[فرهنگی]] آستان قدس که شاخص‌ترین و مشهورترین سازمان‌های آن هم محسوب می‌شود، کتابخانه [[حرم مطهر]] است. کتابخانه بر اساس کتاب‌های اهدا شده به [[حرم]] رضوی شکل گرفته و دست‌کم از سده نهم به بعد، با تشکیلاتی مشهور و هویتی معلوم، در مجموعه وجود داشته است. قدیمی‌ترین [[قرآن]] وقفی به حرم مطهر [[تاریخ]] ۳۲۷ق دارد<ref>گنجینه نفایس رضوی، ص۴۲.</ref> و از این تاریخ به بعد، قرآنهای متعددی [[وقف]] [[روضه]] منور رضوی شده است.
@@ خط ۵۵: / خط ۵۵: @@
 “سازمان [[امور فرهنگی]] و کتابخانه‌های آستان قدس” در سال ۱۳۵۱ش به [[ریاست]] رجایی [[خراسانی]] تأسیس شد. در زمان [[نیابت]] تولیت [[حسن]] زاهدی (۱۳۵۰ - ۱۳۵۳ش) سازمان برنامه کشوری، سازمان [[اداری]] جدیدی برای آستان قدس تنظیم کرد که در آن [[مدیریت]] خدمات فرهنگی و [[اجتماعی]] زیرمجموعه معاونت اداری به شمار می‌رفت. این مدیریت شامل اداره [[امور اجتماعی]]، [[اداره امور]] کتابخانه‌های آستان قدس و موزه و اداره امور فرهنگی و بهداشتی بود. اداره امور مذهبی زیر نظر مدیریت اماکن متبرکه فعالیت داشت<ref>شمس الشموس، ص۵۸۶.</ref>.
-در این دوره کتابخانه حاج [[حسین آقا ملک]] به آستان قدس واگذار شد، کتاب‌هایی چون [[تاریخ]] آستان قدس، مجموعه عکس قرآنهای منسوب به [[ائمه معصومین]]{{عم}} و راهنمای گنجینه [[قرآن]] درباره آستان قدس به چاپ رسید ویژه‌نامه‌هایی در شرح حال و مکارم [[ائمه]]{{عم}} تهیه و به [[زائران]] اهدا شد، مجالس [[وعظ]] و [[خطابه]] با [[هدف]] آشنایی [[زوار]] و [[جوانان]] با [[معارف اسلامی]] و نشر [[علوم قرآنی]] در رواق دارالزهد به راه افتاد و برای زیارت‌نامه‌خوان‌های [[حرم مطهر]] کلاس [[تعلیم]] برگزار شد<ref>گذر عمر، ص۳۳۹، ۳۴۰، ۳۴۲؛ کتابنامه آستان قدس رضوی، ص۱۵.</ref>. در آستانه [[انقلاب اسلامی]] و دوره نیابت تولیت عبدالعظیم ولیان، طرح ایجاد فلکه دوم [[حضرت]] و خراب کردن بافت اطراف [[حرم]] به سرعت انجام شد. [[حکومت]] می‌خواست هر چه زودتر چهره مجموعه حرم را نو کند و کارکردها و عرصه‌های تازه ای برای فعالیت‌های آستان [[قدس]] تعریف نماید. در زمینه [[فرهنگی]]، مهم‌ترین [[اقدام]]، تأسیس ساختمان‌های جدیدی برای موزه و کتابخانه بود. ساختمان موزه با نگاه مدرن به معماری سنتی [[ایران]] در پنج طبقه ساخته و از آخرین امکانات در آن استفاده شد. تجهیزات کتابخانه و سالن‌های مطالعه آن کاملاً جدید گردید<ref>آستان قدس دیروز و امروز، ص۱۶۷-۱۷۷.</ref>. کتاب‌هایی مانند [[فرهنگ]] لغات [[قرآن]]، ترجمه و شرح [[نهج‌البلاغه]]، آستان قدس دیروز و امروز، شمس‌الشموس و چاپ دوم کتاب [[تاریخ]] آستان قدس، از انتشارات آستان قدس در این دوره بود<ref>آستان قدس دیروز و امروز، ص۲۰۴.</ref><ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۹.</ref>
+در این دوره کتابخانه حاج [[حسین آقا ملک]] به آستان قدس واگذار شد، کتاب‌هایی چون [[تاریخ]] آستان قدس، مجموعه عکس قرآنهای منسوب به [[ائمه معصومین]] {{عم}} و راهنمای گنجینه [[قرآن]] درباره آستان قدس به چاپ رسید ویژه‌نامه‌هایی در شرح حال و مکارم [[ائمه]] {{عم}} تهیه و به [[زائران]] اهدا شد، مجالس [[وعظ]] و [[خطابه]] با [[هدف]] آشنایی [[زوار]] و [[جوانان]] با [[معارف اسلامی]] و نشر [[علوم قرآنی]] در رواق دارالزهد به راه افتاد و برای زیارت‌نامه‌خوان‌های [[حرم مطهر]] کلاس [[تعلیم]] برگزار شد<ref>گذر عمر، ص۳۳۹، ۳۴۰، ۳۴۲؛ کتابنامه آستان قدس رضوی، ص۱۵.</ref>. در آستانه [[انقلاب اسلامی]] و دوره نیابت تولیت عبدالعظیم ولیان، طرح ایجاد فلکه دوم [[حضرت]] و خراب کردن بافت اطراف [[حرم]] به سرعت انجام شد. [[حکومت]] می‌خواست هر چه زودتر چهره مجموعه حرم را نو کند و کارکردها و عرصه‌های تازه ای برای فعالیت‌های آستان [[قدس]] تعریف نماید. در زمینه [[فرهنگی]]، مهم‌ترین [[اقدام]]، تأسیس ساختمان‌های جدیدی برای موزه و کتابخانه بود. ساختمان موزه با نگاه مدرن به معماری سنتی [[ایران]] در پنج طبقه ساخته و از آخرین امکانات در آن استفاده شد. تجهیزات کتابخانه و سالن‌های مطالعه آن کاملاً جدید گردید<ref>آستان قدس دیروز و امروز، ص۱۶۷-۱۷۷.</ref>. کتاب‌هایی مانند [[فرهنگ]] لغات [[قرآن]]، ترجمه و شرح [[نهج‌البلاغه]]، آستان قدس دیروز و امروز، شمس‌الشموس و چاپ دوم کتاب [[تاریخ]] آستان قدس، از انتشارات آستان قدس در این دوره بود<ref>آستان قدس دیروز و امروز، ص۲۰۴.</ref><ref>[[بهزاد نعمتی|نعمتی، بهزاد]]، [[آستان قدس رضوی - نعمتی (مقاله)|مقاله «آستان قدس رضوی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۷۹.</ref>
 == فعالیت فرهنگی - دوره [[جمهوری اسلامی]] ==
@@ خط ۶۷: / خط ۶۷: @@
 # بنیاد پژوهشهای [[اسلامی]]: این مؤسسه [[پژوهشی]] در سال ۱۳۶۳ش تأسیس شد تا با [[فعالیت‌های فرهنگی]]، [[علمی]] و تحقیقاتی خود، بیش از پیش آستان [[قدس]] را به مرکز ثقل [[فرهنگ اسلامی]] و [[شیعی]] تبدیل کند. این مرکز دارای هجده گروه پژوهشی در زمینه‌های گوناگون است. همچنین انتشار تقویم قدس [[رضوی]] و فصل‌نامه علمی - ترویجی مشکوة از دیگر فعالیت‌های بنیاد است. تاکنون بیش از هفتاد عنوان از کتاب‌های تولید شده در بنیاد عناوین [[برتر]] را در سطح [[کشور]] و استان کسب کرده و بنیاد دو بار هم به عنوان ناشر نمونه حوزه و [[دانشگاه]] [[برگزیده]] شده است.
 # بنیاد [[فرهنگی]] رضوی: این بنیاد با [[هدف]] تأسیس مؤسسات و مجتمع‌های [[آموزشی]] در سطوح مختلف از دبستان تا دانشگاه و فراهم آوردن امکانات و تسهیلات آموزشی و تحصیل [[علوم]] و [[فنون]] مورد نیاز کشور برای [[تربیت]] نیروی [[انسانی]] متخصص آغاز گردید و در ادامه بر فعالیت در سطح ابتدایی تا پیش از دانشگاه متمرکز گردید. [[سیاست]] [[تربیتی]] بنیاد فرهنگی رضوی بر دو محور [[استوار]] است: یکی ایجاد [[معنویت]] در فضای آموزشی و بالابردن [[معرفت]] مذهبی و دوم ایجاد [[نشاط]] و [[شادابی]] در قالب [[آموزه‌های دینی]]. این بنیاد با به‌کارگیری [[بهترین]] مدرسان، کارگاه‌های مجهز و برنامه‌های نوین آموزشی، گام‌های [[برتری]] در امر [[آموزش]] برداشته است. در این نهاد، اساس آموزش بر [[خلاقیت]] است که در این عرصه، با کم کردن فاصله [[معلم]] و دانش‌آموز، از طریق ایجاد [[همیاری]] توانسته الگوی مناسبی در زمینه [[آموزش و پرورش]] کشور باشد. بنیاد سیزده واحد آموزشی، یک پژوهش‌سرا و بیش از ۵۷۰۰ دانش‌آموز دارد.
-# دانشگاه [[امام رضا]]{{ع}}: آستان قدس برای افزایش توان آموزشی و کمک به توسعه این بخش، در سال ۱۳۶۷ش به تأسیس دانشگاه غیرانتفاعی امام رضا{{ع}} [[همت]] گماشت تا نقشی هر چند کوچک، در زمینه [[رشد]] علمی [[جوانان]] کشور داشته باشد. هم‌اکنون این دانشگاه در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری، از طریق [[آزمون]] سراسری دانشجو می‌پذیرد. این دانشگاه در مقطع کارشناسی چهار دانشکده و هفت گروه و پانزده رشته، در مقطع کارشناسی ارشد سه دانشکده، هشت گروه و ۲۶ رشته و در مقطع دکتری چهارده رشته دارد. انتشارات این [[دانشگاه]] نیز به ۱۴۶ عنوان و ۱۳۵۰۰۰ نسخه بالغ می‌شود که هفده عنوان آن، در مقاطع زمانی مختلف، کتاب سال شناخته شده‌اند.
+# دانشگاه [[امام رضا]] {{ع}}: آستان قدس برای افزایش توان آموزشی و کمک به توسعه این بخش، در سال ۱۳۶۷ش به تأسیس دانشگاه غیرانتفاعی امام رضا {{ع}} [[همت]] گماشت تا نقشی هر چند کوچک، در زمینه [[رشد]] علمی [[جوانان]] کشور داشته باشد. هم‌اکنون این دانشگاه در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری، از طریق [[آزمون]] سراسری دانشجو می‌پذیرد. این دانشگاه در مقطع کارشناسی چهار دانشکده و هفت گروه و پانزده رشته، در مقطع کارشناسی ارشد سه دانشکده، هشت گروه و ۲۶ رشته و در مقطع دکتری چهارده رشته دارد. انتشارات این [[دانشگاه]] نیز به ۱۴۶ عنوان و ۱۳۵۰۰۰ نسخه بالغ می‌شود که هفده عنوان آن، در مقاطع زمانی مختلف، کتاب سال شناخته شده‌اند.
 # دانشگاه [[علوم اسلامی]] [[رضوی]]: دانشگاه علوم اسلامی رضوی در سال ۱۳۶۳ش [[گشایش]] یافت. این مؤسسه با اضافه کردن یک ساختمان جدید میان دو [[مدرسه علمیه]] [[تاریخی]] خیرات‌خان و میرزا [[جعفر]] در مساحتی بالغ بر ۳۲۰۰۰ متر مربع به وجود آمد. اساس‌نامه این دانشگاه در سال ۱۳۷۴ش به تصویب شورای عالی [[فرهنگی]] رسید. هم‌اکنون این دانشگاه با [[حفظ]] اصالت [[حوزوی]] خود، با [[مدرک]] رسمی [[وزارت]] [[علوم]]، تحقیقات و فناوری، به فعالیت خود ادامه می‌دهد. اکنون، دانشگاه علوم اسلامی بالغ بر نهصد دانشجو در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته‌های مختلف [[اسلامی]] دارد که با توجه به نگاه خاص آستان [[قدس]] به [[تربیت]] عالم [[دینی]] و مبلغ اسلامی، تعدادی از این دانشجویان خارجی هستند. فراهم کردن زمینه تحقیق و [[پژوهش]] برای دانشجویان، یکی از کارهای دانشگاه در کنار [[فعالیت‌های آموزشی]] خود است و در نتیجه آن، برخی آثار [[پژوهشی]] دانشگاه، حائز رتبه‌های ممتاز گردیده است.
-# سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد: این سازمان در سال ۱۳۸۲ش با ادغام تمام کتابخانه‌ها و موزه‌های وابسته به آستان قدس در یک مجموعه شکل گرفت. اکنون علاوه بر کتابخانه مرکزی، دارای نوزده کتابخانه در سطح [[شهر]] [[مشهد]]، دوازده کتابخانه در سطح [[کشور]]، یک کتابخانه در کشور [[هندوستان]] و ده کتابخانه تخصصی در حوزه [[حرم مطهر]] است و در مجموع به حدود نیم میلیون نفر خدمات مطالعاتی و پژوهشی ارائه می‌نماید. گنجینه خطی کتابخانه‌ها دارای نود هزار عنوان نسخه خطی و بیش از سه میلیون جلد کتاب چاپی است و جمع کل منابع مختلف آن به بیست میلیون می‌رسد. کتابخانه مرکزی آستان قدس، یکی از سه کتابخانه بزرگ [[ایران]] و یکی از قدیم‌ترین و مهم‌ترین کتاب‌خانه‌های [[جهان اسلام]] است که پیشینه منابع آن به هزار سال می‌رسد و [[قلب]] این سازمان محسوب می‌شود. [[زائران]] و [[مشتاقان]] [[حضرت رضا]]{{ع}} از سده‌های اول [[دفن]] [[حضرت]] در سناباد توس، به [[زیارت]] ایشان شتافته‌اند و از همان اوان، اهدای [[قرآن]] به [[حرم]] حضرت شروع شده است. در کتاب‌خانه قرآنهایی مربوط به اوایل سده چهارم قمری وجود دارد که در آنها [[وقف]] به [[روضه]] منوره [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} ذکر شده است. در میان واقفان این سده، افراد مشهوری چون [[محمد]] [[ابراهیم بن سیمجور]] و [[ابوالقاسم [[منصور بن محمد کثیر]] دیده می‌شوند. در نسخه‌ای از [[تفسیر ابوالفتوح رازی]] که در سده نهم قمری وقف شده، نوشته‌ای از سوی واقف آمده که چون در حرم [[کلام‌الله]] و [[مصحف]] زیاد است، این [[تفسیر]] را وقف آنجا می‌کند؛ یا در نسخه کتاب غایة الاصول [[علامه حلی]] مربوط به همین قرن، عبارت “خزانة‌الکتب” آمده است. در نسخه‌های دیگری مربوط به اوایل دوره صفوی، اشارات دیگری به کتاب‌خانه شده است. اما اولین [[سند]] [[اداری]] مربوط به این نهاد [[فرهنگی]] کهن، در شمار اسناد آستان [[قدس]] می‌باشد که از ۱۰۱۱ق یعنی [[زمان]] شاه [[عباس]] اول صفوی در دست است. از این زمان به بعد، تعداد زیادی سند و گزارش از شکل و ترتیب این کتاب‌خانه و تعداد کتاب‌داران، هزینه‌ها و کتاب‌های موجود در آن وجود دارد. چندین سیاهه و یا فهرست نیز از این [[تاریخ]] به بعد در دست است که برخی از آنها، مانند فهرست انتهای کتاب مطلع الشمس مربوط به دوره ناصرالدین شاه قاجار، چاپ و نشر شده است. علاوه بر اسناد، در کتاب‌های [[تاریخی]] نیز از دوره صفوی به بعد، گزارش‌های متعددی وجود دارد. به موجب منابع، شاه عباس اول خود به کتاب‌خانه بحران‌زده از [[حمله]] ازبک‌ها سر و سامانی داد و نسخی نیز وقف آن کرد. این اشاره منابع را موجودی خطی کتاب‌خانه، از جمله قرآنهای [[کوفی]] منسوب به قلم [[ائمه اطهار]]{{عم}} [[تأیید]] می‌کند. از این [[زمان]] به بعد، کار کتاب‌خانه رونق بیشتر یافت. در دوره قاجار مکان آن جابه‌جا شد و در دوره پهلوی نیز چند بار نقل مکان کرد و ساختمان‌هایی برایش ساخته شد. نخستین بنای جامع و مستقل کتاب‌خانه در سال ۱۳۳۰ش در ضلع شمال غربی رواق [[امام خمینی]] کنونی ساخته شد. سپس در سال ۱۳۵۶ش به ساختمان جدید و وسیعی واقع در طبقه فوقانی موزه آستان [[قدس]] [[رضوی]]، واقع در ضلع شرقی همان رواق، انتقال یافت<ref>گنج هزار ساله، ص۲۹، ۳۳-۳۶، ۴۸.</ref>. کتاب‌خانه مرکزی آستان قدس مجموعه‌ای [[غنی]] است که گنجینه‌ای هزار ساله در [[اختیار]] دارد. هزاران نسخه خطی و چاپی موجود در این گنجینه، آن را به یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های [[جهان اسلام]] تبدیل کرده است. صدها هزار [[سند]] و عکس [[تاریخی]] و ده‌ها هزار جلد مطبوعات در کنار این مجموعه [[عظیم]] کتاب، کتابخانه را به عنوان [[قطب]] [[علمی]] و اطلاعاتی [[کشور]] مطرح می‌کند. در میان این [[نسخ]] خطی، آثار بی‌نظیر [[هنری]] به چشم می‌خورد. تقریباً از اغلب هنرمندان نامدار خوشنویسی و کتاب‌آرایی [[تاریخ]] [[ایران]]، اثری در این کتابخانه وجود دارد و برخی از این آثار، مانند قرآنهای منسوب به ائمه اطهار{{عم}}، [[قرآن]] بایسنقر میرزا و قرآن [[ابراهیم]] [[سلطان]]، کم‌نظیرند. در میان اسناد موجود نیز سندهای نفیس که آرایه‌های هنری بی‌مانند دارند، به‌ویژه در میان [[احکام]] و فرمان‌های سلطنتی [[بهترین]] مجموعه‌های [[پژوهشی]] و مطالعاتی هنری در کتابخانه و کتابخانه تخصصی [[هنر]] که در موزه مرکزی قرار دارد، و دوره‌های مجلات هنری منتشر شده در صد سال گذشته، به محققان کمک می‌کند تا به مجموعه بزرگی از اطلاعات پژوهشی در موضوعات مختلف [[فرهنگی]] و هنری دست یابند. علاوه بر آن، ساختمان کتابخانه خود یک مجموعه عالی از هنرهای [[اسلامی]] است که به دست هنرمندان معاصر، ساخته و آراسته شده است<ref>«وقف‌نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۴، ۴۰، ۴۲.</ref>. از نظر منابع، کتابخانه جایگاه ویژه‌ای دارد و از این حیث در کنار کتابخانه‌های ملی و [[آیت‌الله]] مرعشی از کتابخانه‌های اصلی [[ایران]] است. بیش از ۱۴۰۰۰۰۰ نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی آستان [[قدس]] و کتابخانه‌های تخصصی آن وجود دارد که از این تعداد، بیش از ۱۲۰۰۰۰ نسخه آن کتاب‌های خطی و چاپ سنگی آن را تشکیل می‌دهد. از میان این ۱۲۰۰۰۰ نسخه، بیش از شصت هزار آن [[نسخ]] خطی و در حدود ده هزار آن سایر منابع خطی، مانند وقف‌نامه‌ها و... است. بخش اسناد و مطبوعات کتابخانه نیز شامل هشت میلیون برگ [[سند]]، ۱۲۰۰۰۰۰ نسخه نشریه و حدود چهل هزار قطعه عکس می‌باشد. نیز مجموع مواد غیرکتابی کتابخانه در حدود ۱۳۰۰۰۰۰ مورد، شامل مواد سمعی و [[بصری]]، میکرو فیلم و... است. در بخش مخطوطات کتابخانه، نفایس بسیاری وجود دارد. مهم‌ترین این نفایس مربوط به قرآنهای خطی است و سپس کتاب‌های [[ادعیه]]، کتب [[دینی]] و ادبی و... در رده‌های بعدی قرار می‌گیرد. کتابخانه واقفان، نسخ بسیار مهمی دارد. واقفان کسانی مانند شاه [[عباس]] صفوی، [[شیخ بهایی]]، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، جلال‌الدین تهرانی و... بوده‌اند. در سال‌های بعد از [[انقلاب اسلامی]] نیز این روند ادامه داشته و به طور ویژه [[رهبر]] [[جمهوری اسلامی]] پیشتاز این عرصه بوده و نسخ اهدایی ایشان از نظر تعداد و اهمیت نسخ، جایگاه ویژه‌ای دارد. بسیاری از نسخ مخطوطات نه تنها از نظر [[فرهنگی]] و [[علمی]]، بلکه از نظر [[هنری]] نیز جایگاه مهمی دارند. شاید بتوان گفت از مهم‌ترین خوشنویسان و کتاب‌آرایان [[هنر]] ایران، آثار برجسته‌ای در این مجموعه وجود دارد: از بایسنقر میرزای تیموری تا [[میرعماد]] [[حسنی]]، [[ملک]] [[محمد]] قروینی، [[احمد نیریزی]]، علی‌رضا [[عباسی]]، [[رضا]] عباسی، [[درویش]] عبدالمجید طالقانی، [[ابراهیم]] [[سلطان]] گورکانی، محمدشفیع شیرازی و.... نیز آثار [[ارجمندی]] مانند چون قرآنهای منسوب به [[ائمه اطهار]]{{عم}} به خط [[کوفی]]؛ [[قرآن]] بایسنقری به خط “محقق” که به قلم بایسنقر تیموری در سده نهم قمری نگاشته شده؛ جزوات [[قرآنی]] کشواد بن املاس، شامل ۷۶ ورق کاغذ حنایی خط [[کوفی]] نزدیک به [[نسخ]] با [[تاریخ]] ۳۲۷ق مزین به نقوش شمسه و جدول طلا، [[قرآن]] علی‌رضا [[عباسی]] مربوط به سده یازدهم قمری، با تزئینات جدول زر، [[لوح]] [[مذهب]] منقش و انواع نقوش کار شده با طلا و خط تحریر و شرفه‌دار در ۴۳۴ ورق قطع رحلی و جلد لاکی؛ [[دیوان]] [[حافظ]] به خط نستعلیق ممتاز عبدالوهاب یزدانی مربوط به دوره قاجار و سال ۱۲۳۷ق و جلد مقوای روغنی کار شده؛ قرآن شماره صد به خط ملاعلی [[بروجردی]] به تاریخ ۱۲۴۵ ق که از حیث تذهیب پرکار و نفیس آن بی‌نظیر است؛ اصول [[الکافی]] که [[میرداماد]] و سیداحمد رفیعا حاشیه‌نویسی کرده‌اند و مذهَّب و مجدول است؛ کفایة الطب از کمال‌الدین [[ابوالفضل]] حبیش تفلیسی [[کتابت]] شده در ۸۱۵ ق به خط نسخ خفی با کتیبه طلایی مرصع، شرفه‌دار و مزین به جدول و نقوش اسلیمی؛ [[خسرو]] و شیرین نظامی به خط نستعلیق [[هندی]] و جلد روغنی مربوط به سده ۱۳ ق با سر لوح مذهب مرصع و هفده تصویر مجلس؛ نسخه مفید الخاص فی [[علم]] الخواص تألیف زکریای رازی با [[نگارش]] سده هشتم قمری، مزین به کتیبه محرر و شمسه زرین و پنجاه تصویر رنگین از حیوانات و گیاهان، وقفی نادرشاه افشار. این همه نمونه‌هایی از این دریای بی‌پایان و پرگوهر خطی است. در بخش اسناد نیز مدارک بسیاری، با [[ارزش]] [[هنری]] بالا وجود دارد. مجموعه‌ای از فرمان‌ها و رقم‌های دوره‌های [[تاریخی]]، مانند فرمان‌های شاه [[عباس]]، شاه [[سلطان]] [[حسین]]، فتحعلی شاه، ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه که به خط و آرایه‌های بسیار [[زیبا]] نگاشته شده است، قباله‌های [[ازدواج]] مزین به انواع نقوش و تحریر شده به خط خوش، اسناد رسمی و [[اداری]] مانند [[احکام]] اداری و مبایعه‌نامه‌ها و وقف‌نامه‌هایی که مطابق روال جاری [[زمان]] خود، از دوره صفوی به بعد دارای خط خوش و آرایه‌های زیباست، در این شمار می‌آید. عکس‌های موجود در آرشیو [[حرم]] نیز گستره زمانی و موضوعی زیادی شامل می‌شود. از اولین عکس‌های گرفته شده در [[ایران]] در [[زمان]] ناصری تا دوره معاصر که برای [[تاریخ]] [[هنر]] عکاسی ایران اهمیت بسیاری دارد. بخش آرشیو تاریخ شفاهی کتابخانه نیز شامل صدها مصاحبه با شخصیت‌های مختلف، از جمله هنرمندان بزرگ یا گمنام معاصر [[مشهد]] و [[خراسان]] است که در میان آنها، معماران و هنرمندان زیادی نیز یافت می‌شود که هیچ گفت‌و‌گو یا گزارش مکتوب دیگری درباره کار آنان وجود ندارد. آرشیو مطبوعات کتابخانه نیز اغلب مجلات و روزنامه‌های منتشر شده در ایران، از ابتدای نشر روزنامه در [[کشور]] تاکنون، را در [[اختیار]] دارد<ref>«وقف‌نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۳۰-۳۶.</ref>. موزه‌های آستان [[قدس]] از مهم‌ترین موزه‌های ایران و [[جهان اسلام]] محسوب می‌شود. بیشتر این مجموعه‌ها داخل مجموعه حرم قرار گرفته است. مجموعه شامل یک موزه مرکزی و دوازده گنجینه تخصصی به اضافه بخش [[پژوهش]] و بخش [[حفاظت]] و مرمت آثار [[فرهنگی]] است که همه زیر نظر سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس اداره می‌شوند. این گنجینه‌ها در حدود شش هزار اثر را به نمایش گذاشته‌اند و سالانه پذیرای بیش از ۱۲۰۰۰۰۰ بازدیدکننده از سراسر کشور و خارج از آن‌اند. نیز یک کتابخانه تخصصی هنر و معماری با چند هزار جلد کتاب تخصصی در این کتابخانه وجود دارد که در میان آنها منابع چاپی [[فارسی]] و غیر فارسی قدیمی و جدید به چشم می‌خورد و [[مرجع]] مهم تحقیقات [[هنری]] محسوب می‌شود. علاوه بر آن، [[خزانه]] آستان قدس از قدیم محل نگهداری انبوه اشیای نفیسی بوده که [[مشتاقان]] و [[زائران]] بی‌شمار [[حضرت]]، به آستانه‌اش [[هدیه]] می‌کردهاند. اکنون نیز این گنجینه موجودی ارجمند و پرشماری همچون بافته‌های نفیس صندوق پوش دوره صفوی دارد که برخی از آنها، پشتوانه موزه‌ها در نمایش آثار متنوع است. موزه‌های حرم عبارت است از گنجینه [[قرآن]] و نفایس ([[گشایش]] ۱۳۶۴ش)؛ گنجینه هدایای [[مقام معظم رهبری]] (گشایش ۱۳۷۳ش)؛ گنجینه فرش ([[گشایش]] ۱۳۷۷- ساختمان جدید: ۱۳۹۰ش): گنجینه تمبر و اسکناس (۱۳۶۹ش)؛ گنجینه [[تاریخ]] [[مشهد]]؛ گنجینه [[نجوم]] و [[ساعت]]؛ گنجینه سکه و مدال؛ گنجینه صدف، حلزون و نرم‌تنان دریایی؛ گنجینه هنرهای تجسمی؛ گنجینه ظروف؛ گنجینه [[سلاح]] و موزه [[مردم‌شناسی]]. در این مجموعه اشیای کم‌نظیر و گاه بی‌نظیری وجود دارد، از جمله سنگاب خوارزم‌شاهی مربوط به سده هفتم قمری؛ پنجره اهدایی شاهرخ تیموری مربوط به سده نهم قمری؛ کتیبه‌های طلای شاه تهماسب مربوط به سده دهم قمری؛ کتیبه‌های طلای علی‌رضا [[عباسی]] مربوط به سده یازدهم قمری؛ درهای چوبی و طلا و نقره از سده‌های هشتم و نهم قمری تا دوره قاجار؛ آثار نقاشی استادان [[ایرانی]] و فرنگی بزرگی چون ویلیام جیمز، [[عباس]] کاتوزیان، کمال‌الملک و فرشچیان؛ فرش‌های نفیس دوره صفوی؛ [[ضریح]] فولادی کهن. نیز آثار مجموعه‌ای این گنجینه‌ها مانند مجموعه بی‌نظیر صدف‌ها که بیش از پانصد قطعه اهدایی از [[کشور]] [[سوریه]] است، یا ابزار نجوم اهدایی سیدجلال‌الدین تهرانی، از [[منجمان]] و [[رجال]] برجسته و [[نیابت]] تولیت آستان [[قدس]] در دوره پهلوی، در این شمار است. در میان موزه‌های آستان قدس، موزه [[قرآن]] و نفایس از مهم‌ترین موزه‌ها و دارای با ارزش‌ترین نفایس مکتوب [[قرآنی]] است. این موزه در حدود نود جلد قرآن بسیار نفیس، چهارده جلد [[مرقع]] و سیزده جلد لاکی و روغنی کم‌نظیر به نمایش گذاشته است. از میان این قرآنها، پنج قرآن منسوب به [[ائمه اطهار]]{{عم}} است؛ از جمله به خط [[مبارک]] [[امام علی]]{{ع}} با وقف‌نامه‌ای به خط [[شیخ بهایی]]؛ [[امام حسن مجتبی]]{{ع}}؛ [[امام حسین]]{{ع}}؛ [[امام سجاد]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} که به خط [[کوفی]] بر روی پوست نوشته شده‌اند. قرآنها به ترتیب [[تاریخی]] به نمایش گذاشته شده و با کمی دقت، می‌توان [[سیر]] [[تحول]] خطوط کوفی را در آنها به سهولت [[مشاهده]] کرد. مجموعه قرآنهای بسیار نفیس [[عثمان بن حسین بن وراق]] به خط کوفی مشکول مربوط به سده پنجم قمری از آن جمله است که هم خط و هم تذهیب آن کار خود [[عثمان بن حسین]] می‌باشد. در این [[قرآن]] تمام ترنج‌ها و فواصل [[آیات]] و سر [[سوره‌ها]] با طلای [[ناب]] کار شده است. تعدادی از قرآنهای این مجموعه مربوط به اوایل سده هفتم قمری و به خط [[نسخ]] یاقوت مستعصمی است. قرآنهای بابری مربوط به نیمه اول [[قرن دهم]] قمری، به خط اختراعی ظهیرالدین [[محمد]] بابر [[پادشاه]] و مؤسس سلسله مغولی [[هند]]، از دیگر آثار کم‌نظیر این موزه است. نیز از نمونه‌های نفیس این گنجینه، قرآنهایی به خط عبدالقادر شیرازی است که مربوط به نیمه دوم قرن دهم قمری می‌باشد. این قرآنها از هنری‌ترین و نفیس‌ترین نسخه‌های موجود در گنجینه است که به گونه‌ای کم‌نظیر تذهیب شده‌اند و جلد سوخت بسیار [[زیبایی]] با خط طلای برجسته دارند<ref>گنجینه نفایس رضوی، ص۴۶-۴۷؛ راهنمای موزه آستان قدس رضوی، ص۷، ۱۷، ۱۹، ۲۱.</ref>.
+# سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد: این سازمان در سال ۱۳۸۲ش با ادغام تمام کتابخانه‌ها و موزه‌های وابسته به آستان قدس در یک مجموعه شکل گرفت. اکنون علاوه بر کتابخانه مرکزی، دارای نوزده کتابخانه در سطح [[شهر]] [[مشهد]]، دوازده کتابخانه در سطح [[کشور]]، یک کتابخانه در کشور [[هندوستان]] و ده کتابخانه تخصصی در حوزه [[حرم مطهر]] است و در مجموع به حدود نیم میلیون نفر خدمات مطالعاتی و پژوهشی ارائه می‌نماید. گنجینه خطی کتابخانه‌ها دارای نود هزار عنوان نسخه خطی و بیش از سه میلیون جلد کتاب چاپی است و جمع کل منابع مختلف آن به بیست میلیون می‌رسد. کتابخانه مرکزی آستان قدس، یکی از سه کتابخانه بزرگ [[ایران]] و یکی از قدیم‌ترین و مهم‌ترین کتاب‌خانه‌های [[جهان اسلام]] است که پیشینه منابع آن به هزار سال می‌رسد و [[قلب]] این سازمان محسوب می‌شود. [[زائران]] و [[مشتاقان]] [[حضرت رضا]] {{ع}} از سده‌های اول [[دفن]] [[حضرت]] در سناباد توس، به [[زیارت]] ایشان شتافته‌اند و از همان اوان، اهدای [[قرآن]] به [[حرم]] حضرت شروع شده است. در کتاب‌خانه قرآنهایی مربوط به اوایل سده چهارم قمری وجود دارد که در آنها [[وقف]] به [[روضه]] منوره [[علی بن موسی الرضا]] {{ع}} ذکر شده است. در میان واقفان این سده، افراد مشهوری چون [[محمد]] [[ابراهیم بن سیمجور]] و [[ابوالقاسم [[منصور بن محمد کثیر]] دیده می‌شوند. در نسخه‌ای از [[تفسیر ابوالفتوح رازی]] که در سده نهم قمری وقف شده، نوشته‌ای از سوی واقف آمده که چون در حرم [[کلام‌الله]] و [[مصحف]] زیاد است، این [[تفسیر]] را وقف آنجا می‌کند؛ یا در نسخه کتاب غایة الاصول [[علامه حلی]] مربوط به همین قرن، عبارت “خزانة‌الکتب” آمده است. در نسخه‌های دیگری مربوط به اوایل دوره صفوی، اشارات دیگری به کتاب‌خانه شده است. اما اولین [[سند]] [[اداری]] مربوط به این نهاد [[فرهنگی]] کهن، در شمار اسناد آستان [[قدس]] می‌باشد که از ۱۰۱۱ق یعنی [[زمان]] شاه [[عباس]] اول صفوی در دست است. از این زمان به بعد، تعداد زیادی سند و گزارش از شکل و ترتیب این کتاب‌خانه و تعداد کتاب‌داران، هزینه‌ها و کتاب‌های موجود در آن وجود دارد. چندین سیاهه و یا فهرست نیز از این [[تاریخ]] به بعد در دست است که برخی از آنها، مانند فهرست انتهای کتاب مطلع الشمس مربوط به دوره ناصرالدین شاه قاجار، چاپ و نشر شده است. علاوه بر اسناد، در کتاب‌های [[تاریخی]] نیز از دوره صفوی به بعد، گزارش‌های متعددی وجود دارد. به موجب منابع، شاه عباس اول خود به کتاب‌خانه بحران‌زده از [[حمله]] ازبک‌ها سر و سامانی داد و نسخی نیز وقف آن کرد. این اشاره منابع را موجودی خطی کتاب‌خانه، از جمله قرآنهای [[کوفی]] منسوب به قلم [[ائمه اطهار]] {{عم}} [[تأیید]] می‌کند. از این [[زمان]] به بعد، کار کتاب‌خانه رونق بیشتر یافت. در دوره قاجار مکان آن جابه‌جا شد و در دوره پهلوی نیز چند بار نقل مکان کرد و ساختمان‌هایی برایش ساخته شد. نخستین بنای جامع و مستقل کتاب‌خانه در سال ۱۳۳۰ش در ضلع شمال غربی رواق [[امام خمینی]] کنونی ساخته شد. سپس در سال ۱۳۵۶ش به ساختمان جدید و وسیعی واقع در طبقه فوقانی موزه آستان [[قدس]] [[رضوی]]، واقع در ضلع شرقی همان رواق، انتقال یافت<ref>گنج هزار ساله، ص۲۹، ۳۳-۳۶، ۴۸.</ref>. کتاب‌خانه مرکزی آستان قدس مجموعه‌ای [[غنی]] است که گنجینه‌ای هزار ساله در [[اختیار]] دارد. هزاران نسخه خطی و چاپی موجود در این گنجینه، آن را به یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های [[جهان اسلام]] تبدیل کرده است. صدها هزار [[سند]] و عکس [[تاریخی]] و ده‌ها هزار جلد مطبوعات در کنار این مجموعه [[عظیم]] کتاب، کتابخانه را به عنوان [[قطب]] [[علمی]] و اطلاعاتی [[کشور]] مطرح می‌کند. در میان این [[نسخ]] خطی، آثار بی‌نظیر [[هنری]] به چشم می‌خورد. تقریباً از اغلب هنرمندان نامدار خوشنویسی و کتاب‌آرایی [[تاریخ]] [[ایران]]، اثری در این کتابخانه وجود دارد و برخی از این آثار، مانند قرآنهای منسوب به ائمه اطهار {{عم}}، [[قرآن]] بایسنقر میرزا و قرآن [[ابراهیم]] [[سلطان]]، کم‌نظیرند. در میان اسناد موجود نیز سندهای نفیس که آرایه‌های هنری بی‌مانند دارند، به‌ویژه در میان [[احکام]] و فرمان‌های سلطنتی [[بهترین]] مجموعه‌های [[پژوهشی]] و مطالعاتی هنری در کتابخانه و کتابخانه تخصصی [[هنر]] که در موزه مرکزی قرار دارد، و دوره‌های مجلات هنری منتشر شده در صد سال گذشته، به محققان کمک می‌کند تا به مجموعه بزرگی از اطلاعات پژوهشی در موضوعات مختلف [[فرهنگی]] و هنری دست یابند. علاوه بر آن، ساختمان کتابخانه خود یک مجموعه عالی از هنرهای [[اسلامی]] است که به دست هنرمندان معاصر، ساخته و آراسته شده است<ref>«وقف‌نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۴، ۴۰، ۴۲.</ref>. از نظر منابع، کتابخانه جایگاه ویژه‌ای دارد و از این حیث در کنار کتابخانه‌های ملی و [[آیت‌الله]] مرعشی از کتابخانه‌های اصلی [[ایران]] است. بیش از ۱۴۰۰۰۰۰ نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی آستان [[قدس]] و کتابخانه‌های تخصصی آن وجود دارد که از این تعداد، بیش از ۱۲۰۰۰۰ نسخه آن کتاب‌های خطی و چاپ سنگی آن را تشکیل می‌دهد. از میان این ۱۲۰۰۰۰ نسخه، بیش از شصت هزار آن [[نسخ]] خطی و در حدود ده هزار آن سایر منابع خطی، مانند وقف‌نامه‌ها و... است. بخش اسناد و مطبوعات کتابخانه نیز شامل هشت میلیون برگ [[سند]]، ۱۲۰۰۰۰۰ نسخه نشریه و حدود چهل هزار قطعه عکس می‌باشد. نیز مجموع مواد غیرکتابی کتابخانه در حدود ۱۳۰۰۰۰۰ مورد، شامل مواد سمعی و [[بصری]]، میکرو فیلم و... است. در بخش مخطوطات کتابخانه، نفایس بسیاری وجود دارد. مهم‌ترین این نفایس مربوط به قرآنهای خطی است و سپس کتاب‌های [[ادعیه]]، کتب [[دینی]] و ادبی و... در رده‌های بعدی قرار می‌گیرد. کتابخانه واقفان، نسخ بسیار مهمی دارد. واقفان کسانی مانند شاه [[عباس]] صفوی، [[شیخ بهایی]]، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، جلال‌الدین تهرانی و... بوده‌اند. در سال‌های بعد از [[انقلاب اسلامی]] نیز این روند ادامه داشته و به طور ویژه [[رهبر]] [[جمهوری اسلامی]] پیشتاز این عرصه بوده و نسخ اهدایی ایشان از نظر تعداد و اهمیت نسخ، جایگاه ویژه‌ای دارد. بسیاری از نسخ مخطوطات نه تنها از نظر [[فرهنگی]] و [[علمی]]، بلکه از نظر [[هنری]] نیز جایگاه مهمی دارند. شاید بتوان گفت از مهم‌ترین خوشنویسان و کتاب‌آرایان [[هنر]] ایران، آثار برجسته‌ای در این مجموعه وجود دارد: از بایسنقر میرزای تیموری تا [[میرعماد]] [[حسنی]]، [[ملک]] [[محمد]] قروینی، [[احمد نیریزی]]، علی‌رضا [[عباسی]]، [[رضا]] عباسی، [[درویش]] عبدالمجید طالقانی، [[ابراهیم]] [[سلطان]] گورکانی، محمدشفیع شیرازی و.... نیز آثار [[ارجمندی]] مانند چون قرآنهای منسوب به [[ائمه اطهار]] {{عم}} به خط [[کوفی]]؛ [[قرآن]] بایسنقری به خط “محقق” که به قلم بایسنقر تیموری در سده نهم قمری نگاشته شده؛ جزوات [[قرآنی]] کشواد بن املاس، شامل ۷۶ ورق کاغذ حنایی خط [[کوفی]] نزدیک به [[نسخ]] با [[تاریخ]] ۳۲۷ق مزین به نقوش شمسه و جدول طلا، [[قرآن]] علی‌رضا [[عباسی]] مربوط به سده یازدهم قمری، با تزئینات جدول زر، [[لوح]] [[مذهب]] منقش و انواع نقوش کار شده با طلا و خط تحریر و شرفه‌دار در ۴۳۴ ورق قطع رحلی و جلد لاکی؛ [[دیوان]] [[حافظ]] به خط نستعلیق ممتاز عبدالوهاب یزدانی مربوط به دوره قاجار و سال ۱۲۳۷ق و جلد مقوای روغنی کار شده؛ قرآن شماره صد به خط ملاعلی [[بروجردی]] به تاریخ ۱۲۴۵ ق که از حیث تذهیب پرکار و نفیس آن بی‌نظیر است؛ اصول [[الکافی]] که [[میرداماد]] و سیداحمد رفیعا حاشیه‌نویسی کرده‌اند و مذهَّب و مجدول است؛ کفایة الطب از کمال‌الدین [[ابوالفضل]] حبیش تفلیسی [[کتابت]] شده در ۸۱۵ ق به خط نسخ خفی با کتیبه طلایی مرصع، شرفه‌دار و مزین به جدول و نقوش اسلیمی؛ [[خسرو]] و شیرین نظامی به خط نستعلیق [[هندی]] و جلد روغنی مربوط به سده ۱۳ ق با سر لوح مذهب مرصع و هفده تصویر مجلس؛ نسخه مفید الخاص فی [[علم]] الخواص تألیف زکریای رازی با [[نگارش]] سده هشتم قمری، مزین به کتیبه محرر و شمسه زرین و پنجاه تصویر رنگین از حیوانات و گیاهان، وقفی نادرشاه افشار. این همه نمونه‌هایی از این دریای بی‌پایان و پرگوهر خطی است. در بخش اسناد نیز مدارک بسیاری، با [[ارزش]] [[هنری]] بالا وجود دارد. مجموعه‌ای از فرمان‌ها و رقم‌های دوره‌های [[تاریخی]]، مانند فرمان‌های شاه [[عباس]]، شاه [[سلطان]] [[حسین]]، فتحعلی شاه، ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه که به خط و آرایه‌های بسیار [[زیبا]] نگاشته شده است، قباله‌های [[ازدواج]] مزین به انواع نقوش و تحریر شده به خط خوش، اسناد رسمی و [[اداری]] مانند [[احکام]] اداری و مبایعه‌نامه‌ها و وقف‌نامه‌هایی که مطابق روال جاری [[زمان]] خود، از دوره صفوی به بعد دارای خط خوش و آرایه‌های زیباست، در این شمار می‌آید. عکس‌های موجود در آرشیو [[حرم]] نیز گستره زمانی و موضوعی زیادی شامل می‌شود. از اولین عکس‌های گرفته شده در [[ایران]] در [[زمان]] ناصری تا دوره معاصر که برای [[تاریخ]] [[هنر]] عکاسی ایران اهمیت بسیاری دارد. بخش آرشیو تاریخ شفاهی کتابخانه نیز شامل صدها مصاحبه با شخصیت‌های مختلف، از جمله هنرمندان بزرگ یا گمنام معاصر [[مشهد]] و [[خراسان]] است که در میان آنها، معماران و هنرمندان زیادی نیز یافت می‌شود که هیچ گفت‌و‌گو یا گزارش مکتوب دیگری درباره کار آنان وجود ندارد. آرشیو مطبوعات کتابخانه نیز اغلب مجلات و روزنامه‌های منتشر شده در ایران، از ابتدای نشر روزنامه در [[کشور]] تاکنون، را در [[اختیار]] دارد<ref>«وقف‌نامه یعنی نقشه راه”، مجله حرم، ش۷۵، ص۳۰-۳۶.</ref>. موزه‌های آستان [[قدس]] از مهم‌ترین موزه‌های ایران و [[جهان اسلام]] محسوب می‌شود. بیشتر این مجموعه‌ها داخل مجموعه حرم قرار گرفته است. مجموعه شامل یک موزه مرکزی و دوازده گنجینه تخصصی به اضافه بخش [[پژوهش]] و بخش [[حفاظت]] و مرمت آثار [[فرهنگی]] است که همه زیر نظر سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس اداره می‌شوند. این گنجینه‌ها در حدود شش هزار اثر را به نمایش گذاشته‌اند و سالانه پذیرای بیش از ۱۲۰۰۰۰۰ بازدیدکننده از سراسر کشور و خارج از آن‌اند. نیز یک کتابخانه تخصصی هنر و معماری با چند هزار جلد کتاب تخصصی در این کتابخانه وجود دارد که در میان آنها منابع چاپی [[فارسی]] و غیر فارسی قدیمی و جدید به چشم می‌خورد و [[مرجع]] مهم تحقیقات [[هنری]] محسوب می‌شود. علاوه بر آن، [[خزانه]] آستان قدس از قدیم محل نگهداری انبوه اشیای نفیسی بوده که [[مشتاقان]] و [[زائران]] بی‌شمار [[حضرت]]، به آستانه‌اش [[هدیه]] می‌کردهاند. اکنون نیز این گنجینه موجودی ارجمند و پرشماری همچون بافته‌های نفیس صندوق پوش دوره صفوی دارد که برخی از آنها، پشتوانه موزه‌ها در نمایش آثار متنوع است. موزه‌های حرم عبارت است از گنجینه [[قرآن]] و نفایس ([[گشایش]] ۱۳۶۴ش)؛ گنجینه هدایای [[مقام معظم رهبری]] (گشایش ۱۳۷۳ش)؛ گنجینه فرش ([[گشایش]] ۱۳۷۷- ساختمان جدید: ۱۳۹۰ش): گنجینه تمبر و اسکناس (۱۳۶۹ش)؛ گنجینه [[تاریخ]] [[مشهد]]؛ گنجینه [[نجوم]] و [[ساعت]]؛ گنجینه سکه و مدال؛ گنجینه صدف، حلزون و نرم‌تنان دریایی؛ گنجینه هنرهای تجسمی؛ گنجینه ظروف؛ گنجینه [[سلاح]] و موزه [[مردم‌شناسی]]. در این مجموعه اشیای کم‌نظیر و گاه بی‌نظیری وجود دارد، از جمله سنگاب خوارزم‌شاهی مربوط به سده هفتم قمری؛ پنجره اهدایی شاهرخ تیموری مربوط به سده نهم قمری؛ کتیبه‌های طلای شاه تهماسب مربوط به سده دهم قمری؛ کتیبه‌های طلای علی‌رضا [[عباسی]] مربوط به سده یازدهم قمری؛ درهای چوبی و طلا و نقره از سده‌های هشتم و نهم قمری تا دوره قاجار؛ آثار نقاشی استادان [[ایرانی]] و فرنگی بزرگی چون ویلیام جیمز، [[عباس]] کاتوزیان، کمال‌الملک و فرشچیان؛ فرش‌های نفیس دوره صفوی؛ [[ضریح]] فولادی کهن. نیز آثار مجموعه‌ای این گنجینه‌ها مانند مجموعه بی‌نظیر صدف‌ها که بیش از پانصد قطعه اهدایی از [[کشور]] [[سوریه]] است، یا ابزار نجوم اهدایی سیدجلال‌الدین تهرانی، از [[منجمان]] و [[رجال]] برجسته و [[نیابت]] تولیت آستان [[قدس]] در دوره پهلوی، در این شمار است. در میان موزه‌های آستان قدس، موزه [[قرآن]] و نفایس از مهم‌ترین موزه‌ها و دارای با ارزش‌ترین نفایس مکتوب [[قرآنی]] است. این موزه در حدود نود جلد قرآن بسیار نفیس، چهارده جلد [[مرقع]] و سیزده جلد لاکی و روغنی کم‌نظیر به نمایش گذاشته است. از میان این قرآنها، پنج قرآن منسوب به [[ائمه اطهار]] {{عم}} است؛ از جمله به خط [[مبارک]] [[امام علی]] {{ع}} با وقف‌نامه‌ای به خط [[شیخ بهایی]]؛ [[امام حسن مجتبی]] {{ع}}؛ [[امام حسین]] {{ع}}؛ [[امام سجاد]] {{ع}} و [[امام رضا]] {{ع}} که به خط [[کوفی]] بر روی پوست نوشته شده‌اند. قرآنها به ترتیب [[تاریخی]] به نمایش گذاشته شده و با کمی دقت، می‌توان [[سیر]] [[تحول]] خطوط کوفی را در آنها به سهولت [[مشاهده]] کرد. مجموعه قرآنهای بسیار نفیس [[عثمان بن حسین بن وراق]] به خط کوفی مشکول مربوط به سده پنجم قمری از آن جمله است که هم خط و هم تذهیب آن کار خود [[عثمان بن حسین]] می‌باشد. در این [[قرآن]] تمام ترنج‌ها و فواصل [[آیات]] و سر [[سوره‌ها]] با طلای [[ناب]] کار شده است. تعدادی از قرآنهای این مجموعه مربوط به اوایل سده هفتم قمری و به خط [[نسخ]] یاقوت مستعصمی است. قرآنهای بابری مربوط به نیمه اول [[قرن دهم]] قمری، به خط اختراعی ظهیرالدین [[محمد]] بابر [[پادشاه]] و مؤسس سلسله مغولی [[هند]]، از دیگر آثار کم‌نظیر این موزه است. نیز از نمونه‌های نفیس این گنجینه، قرآنهایی به خط عبدالقادر شیرازی است که مربوط به نیمه دوم قرن دهم قمری می‌باشد. این قرآنها از هنری‌ترین و نفیس‌ترین نسخه‌های موجود در گنجینه است که به گونه‌ای کم‌نظیر تذهیب شده‌اند و جلد سوخت بسیار [[زیبایی]] با خط طلای برجسته دارند<ref>گنجینه نفایس رضوی، ص۴۶-۴۷؛ راهنمای موزه آستان قدس رضوی، ص۷، ۱۷، ۱۹، ۲۱.</ref>.
 # شرکت به‌نشر: این شرکت در سال ۱۳۶۵ش برای فعالیت هر چه بیشتر آستان [[قدس]] در زمینه تولید و نشر کتاب تأسیس شد. ابتدا کار شرکت فقط نشر کتاب بود، اما اکنون به عنوان یک انتشارات برجسته فعالیت می‌کند. افزایش کمی و کیفی تولید کتاب با توجه به اولویت‌های تعیین شده، مطالعه و [[برنامه‌ریزی]] در جهت بستر‌سازی مناسب برای نشر الکترونیک و فناوری اطلاعات و طراحی و تولید سایر محصولات [[فرهنگی]] متناسب با امکانات و [[وظایف]] محول شده، از محورهای عمده کار شرکت به نشر است. این شرکت با تیراژ سالیانه ۰۰۰، ۴۰۰، ۱ نسخه در سیصد عنوان، یکی از مهم‌ترین انتشارات [[کشور]] محسوب می‌شود و بارها به عنوان ناشر [[برگزیده]] [[انتخاب]] شده است.
 # مرکز [[آموزش]] ضمن [[خدمت]]: این مرکز پیرو [[احساس نیاز]] و [[ضرورت]] افزایش سطح [[دانش]] و توان کارکنان فعال در این مجموعه و همگام نمودن آنان با تحولات جدید [[علمی]] و فناوری در سال ۱۳۶۵ش تشکیل شد. از اهداف اصلی این سازمان، می‌توان به اشاعه [[علوم]] و [[معارف]] ارزشی [[اسلام]] و [[تحکیم]] مبانی [[اخلاقی]] در سازمان‌ها و مؤسسات آستان [[قدس]] [[رضوی]]، ارتقای سطح [[دانش]] و [[آگاهی]] و مهارت‌های شغلی کارکنان در رشته‌های مختلف، بستر‌سازی لازم برای افزایش دانش تخصصی کارکنان و توسعه تحقیقات و [[نوآوری]] در [[نظام اداری]] سازمان و طراحی راهکارهایی برای کاربردی شدن [[دانش‌ها]] و مطابقت برنامه‌های [[آموزشی]] با نیاز سازمان‌ها و مؤسسات آستان قدس رضوی اشاره کرد. مرکز [[آموزش]] ضمن [[خدمت]] در حوزه آموزش، تحقیق و توسعه، خدمات مشاوره‌ای و تهیه و نشر منابع اطلاعاتی فعالیت دارد. برگزاری دوره‌های آموزشی بلندمدت در مقاطع مختلف به صورت آموزش‌های عمومی و عالی، برگزاری سمینارهای [[علمی]] و آموزشی، راه‌اندازی برنامه‌های غنی‌سازی اوقات [[فراغت]] [[فرزندان]] کارکنان و انتشارات علمی، آموزشی و [[اطلاع‌رسانی]]، از اقدامات جاری این سازمان است.
-# معاونت [[تبلیغات]] و [[ارتباطات]] [[اسلامی]]: این معاونت که در [[حرم مطهر]] مستقر است، [[رشد]] سطح [[معنوی]] [[زائران]] و مجاوران و غنی‌سازی تجربه [[زیارت]] در چارچوب [[سیاست‌ها]] و تصمیمات شورای عالی [[انقلاب]] [[فرهنگی]] را دنبال می‌کند. تنظیم [[شعایر]] و گرامی‌داشت ایام با برگزاری [[مراسم]] در مناسبت‌های مختلف به اداره تبلیغات اسلامی و مناسبت‌های ویژه محول شده است. علاوه بر این، ارائه خدمات ویژه به روستاهای موقوفه، دفاتر [[نمایندگی]] و [[مساجد]] وابسته، از دیگر فعالیت‌های این اداره است. آموزش [[علوم قرآن]] و [[حدیث]] نیز از خدماتی است که به صورت گسترده در قالب‌های متنوع و در سطح حرم مطهر، [[شهر]] [[مشهد]] و شهرستان‌ها انجام می‌شود. اداره [[پاسخ‌گویی به سؤالات]] [[دینی]] و اطلاع‌رسانی با برنامه‌هایی مانند پاسخ‌گویی به سؤالات [[شرعی]]، مشاوره دینی و راهنمای [[زائر]]، از پرمخاطب‌ترین بخش‌های معاونت تبلیغات است. جلسات [[پرسش و پاسخ]] دینی و حلقه‌های [[معرفت]]، با [[پوشش]] دادن طیف بسیار متنوعی از موضوعات دینی، قالب برنامه‌ای جذابی است که در معاونت تبلیغات [[برنامه‌ریزی]] و [[اجرا]] می‌شود. غنی‌سازی اوقات فراغت زائران و استمرار [[ارتباط]] با مخاطبان با برنامه‌هایی مانند همایش‌های تخصصی، مسابقات فرهنگی، خدمات به کاروان‌های زیارتی و سامانه ارتباط غیرحضوری با زائران، در اداره [[امور فرهنگی]] پیگیری می‌شود. اداره ارتباطات اسلامی بخشی از معاونت [[تبلیغات]] است که با تمرکز بر [[زائران]] غیرایرانی به ارائه خدمات می‌پردازد. برگزاری [[مراسم مذهبی]]، کلاس‌های [[آموزشی]]، تورهای حرم‌شناسی و مسابقات [[فرهنگی]]، از اقدامات جاری این اداره است. [[ارتباط]] مستمر با مراکز و شخصیت‌های [[دینی]] در سطح [[دنیا]] از طریق ارسال محتوا و هدایای فرهنگی، از دیگر فعالیت‌های این اداره است. اداره [[ارتباطات]] [[اسلامی]] با راه‌اندازی اتاق‌های گفت‌و‌گو، پایگاه اینترنتی [[امام رضا]]{{ع}} و تولیدات چندرسانه‌ای در عرصه مجازی نیز حضور پررنگی داشته است. هم‌اکنون حدود هفتاد عنوان فعالیت مهم برای زائران بارگاه [[رضوی]] در این مجموعه ارائه می‌شود.
+# معاونت [[تبلیغات]] و [[ارتباطات]] [[اسلامی]]: این معاونت که در [[حرم مطهر]] مستقر است، [[رشد]] سطح [[معنوی]] [[زائران]] و مجاوران و غنی‌سازی تجربه [[زیارت]] در چارچوب [[سیاست‌ها]] و تصمیمات شورای عالی [[انقلاب]] [[فرهنگی]] را دنبال می‌کند. تنظیم [[شعایر]] و گرامی‌داشت ایام با برگزاری [[مراسم]] در مناسبت‌های مختلف به اداره تبلیغات اسلامی و مناسبت‌های ویژه محول شده است. علاوه بر این، ارائه خدمات ویژه به روستاهای موقوفه، دفاتر [[نمایندگی]] و [[مساجد]] وابسته، از دیگر فعالیت‌های این اداره است. آموزش [[علوم قرآن]] و [[حدیث]] نیز از خدماتی است که به صورت گسترده در قالب‌های متنوع و در سطح حرم مطهر، [[شهر]] [[مشهد]] و شهرستان‌ها انجام می‌شود. اداره [[پاسخ‌گویی به سؤالات]] [[دینی]] و اطلاع‌رسانی با برنامه‌هایی مانند پاسخ‌گویی به سؤالات [[شرعی]]، مشاوره دینی و راهنمای [[زائر]]، از پرمخاطب‌ترین بخش‌های معاونت تبلیغات است. جلسات [[پرسش و پاسخ]] دینی و حلقه‌های [[معرفت]]، با [[پوشش]] دادن طیف بسیار متنوعی از موضوعات دینی، قالب برنامه‌ای جذابی است که در معاونت تبلیغات [[برنامه‌ریزی]] و [[اجرا]] می‌شود. غنی‌سازی اوقات فراغت زائران و استمرار [[ارتباط]] با مخاطبان با برنامه‌هایی مانند همایش‌های تخصصی، مسابقات فرهنگی، خدمات به کاروان‌های زیارتی و سامانه ارتباط غیرحضوری با زائران، در اداره [[امور فرهنگی]] پیگیری می‌شود. اداره ارتباطات اسلامی بخشی از معاونت [[تبلیغات]] است که با تمرکز بر [[زائران]] غیرایرانی به ارائه خدمات می‌پردازد. برگزاری [[مراسم مذهبی]]، کلاس‌های [[آموزشی]]، تورهای حرم‌شناسی و مسابقات [[فرهنگی]]، از اقدامات جاری این اداره است. [[ارتباط]] مستمر با مراکز و شخصیت‌های [[دینی]] در سطح [[دنیا]] از طریق ارسال محتوا و هدایای فرهنگی، از دیگر فعالیت‌های این اداره است. اداره [[ارتباطات]] [[اسلامی]] با راه‌اندازی اتاق‌های گفت‌و‌گو، پایگاه اینترنتی [[امام رضا]] {{ع}} و تولیدات چندرسانه‌ای در عرصه مجازی نیز حضور پررنگی داشته است. هم‌اکنون حدود هفتاد عنوان فعالیت مهم برای زائران بارگاه [[رضوی]] در این مجموعه ارائه می‌شود.
-# مؤسسه آستانه [[مبارکه]] [[حسین بن موسی الکاظم]]{{ع}} و آرامگاه [[شهید]] مدرس کاشمر: این مؤسسه کار اداره مجموعه آرامگاه [[امام‌زاده]] [[حسین بن موسی]]{{ع}}، [[برادر]] امام رضا{{ع}} در [[شهر]] طبس و مجموعه آرامگاه شهید مدرس در کاشمر را بر عهده دارد. آستان [[قدس]] این دو مکان را به دو مجموعه زیارتی - فرهنگی [[عظیم]] در این دو شهر تبدیل کرده و اکنون، [[فعالیت‌های فرهنگی]] متنوعی در فرهنگ‌سراها، کتابخانه‌ها و فضاهای مختلف این دو مرکز در جریان است. اکنون مجموعه طبس دارای بیش از ۰۰۰، ۶۵ متر مربع فضای سبز و کتابخانه آن دارای بیش از چهل هزار کتاب است. این مجموعه همچنین ۱۵۰ غرفه، دوازده سوئیت [[پذیرایی]] و دارالشفا برای استفاده زائران دارد. مجموعه کاشمر کتابخانه‌ای با بیش از ۰۰۰،۴۵ جلد کتاب و مجتمع فرهنگی - رفاهی و موزه آثار و اسناد شهید مدرس را داراست. از دیگر اقدامات [[شایسته]] این مؤسسه تأسیس کتابخانه عمومی در شهر قائن و روستای محمدآباد طبس، نگهداری هفده مجتمع فرهنگی رفاهی و نمازخانه بین راهی امام رضا{{ع}}، متعلق به آستان قدس، در [[خراسان]] و استان‌های همجوار است.
+# مؤسسه آستانه [[مبارکه]] [[حسین بن موسی الکاظم]] {{ع}} و آرامگاه [[شهید]] مدرس کاشمر: این مؤسسه کار اداره مجموعه آرامگاه [[امام‌زاده]] [[حسین بن موسی]] {{ع}}، [[برادر]] امام رضا {{ع}} در [[شهر]] طبس و مجموعه آرامگاه شهید مدرس در کاشمر را بر عهده دارد. آستان [[قدس]] این دو مکان را به دو مجموعه زیارتی - فرهنگی [[عظیم]] در این دو شهر تبدیل کرده و اکنون، [[فعالیت‌های فرهنگی]] متنوعی در فرهنگ‌سراها، کتابخانه‌ها و فضاهای مختلف این دو مرکز در جریان است. اکنون مجموعه طبس دارای بیش از ۰۰۰، ۶۵ متر مربع فضای سبز و کتابخانه آن دارای بیش از چهل هزار کتاب است. این مجموعه همچنین ۱۵۰ غرفه، دوازده سوئیت [[پذیرایی]] و دارالشفا برای استفاده زائران دارد. مجموعه کاشمر کتابخانه‌ای با بیش از ۰۰۰،۴۵ جلد کتاب و مجتمع فرهنگی - رفاهی و موزه آثار و اسناد شهید مدرس را داراست. از دیگر اقدامات [[شایسته]] این مؤسسه تأسیس کتابخانه عمومی در شهر قائن و روستای محمدآباد طبس، نگهداری هفده مجتمع فرهنگی رفاهی و نمازخانه بین راهی امام رضا {{ع}}، متعلق به آستان قدس، در [[خراسان]] و استان‌های همجوار است.
-# مؤسسه آفرینش‌های [[هنری]]: این مرکز در سال ۱۳۶۹ش با [[هدف]] تبیین و اشاعه [[معارف اهل بیت]]{{عم}} و جلوه‌های هنری نفایس آستان قدس رضوی تأسیس شد. فعالیت این مؤسسه ابتدا محدود بود، ولی به تدریج گسترش یافت و اکنون ارتقای سطح [[علمی]] و هنرهای موجود در آستان [[قدس]]، پرورش استعدادهای [[هنری]] [[جوانان]] و [[آموزش]] رشته‌های مختلف هنری، تعامل با نهادها و ارگان‌های دولتی و خصوصی و [[مشارکت]] در تهیه و تولید برنامه‌های متنوع هنری در [[دستور]] کار قرار دارد. طراحی و [[ابداع]] انواع آثار هنری با مضامین [[دینی]]، برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های [[آموزشی]] در رشته‌های مختلف هنرهای [[اسلامی]] در “مکتب [[هنر]] رضوان”، برگزاری جلسات انجمن ادبی [[رضوی]]، قصه‌خوانی و نمایشگاه‌های هنری در “نگارخانه رضوان” و انجام پژوهش‌های تخصصی در زمینه هنر [[ایرانی]] – اسلامی در قالب گروه هنرپژوهی [[رضوان]]، از فعالیت‌های اصلی مؤسسه است. همچنین برگزاری کارگاه‌های هنری با حضور استادان برجسته [[کشور]]، چاپ کتاب‌های نفیس و آثار مکتوب کهن به صورت نسخه اصلی و انجام امور گرافیکی و چاپ سفارش‌های سازمان‌ها و مؤسسه‌های وابسته به آستان قدس، از کارهای مستمر مؤسسه در سال‌های اخیر بوده است. نیز راه‌اندازی مجتمع [[فرهنگی]] - هنری [[امام خمینی]] در منطقه [[خواجه ربیع]] و تبادکان، با [[تدارک]] حوزه وسیعی از فعالیت‌ها و برنامه‌ها، باعث ارتقای چشم‌گیر سطح فرهنگی و هنری این منطقه [[محروم]] [[شهر]] [[مشهد]] شده است.
+# مؤسسه آفرینش‌های [[هنری]]: این مرکز در سال ۱۳۶۹ش با [[هدف]] تبیین و اشاعه [[معارف اهل بیت]] {{عم}} و جلوه‌های هنری نفایس آستان قدس رضوی تأسیس شد. فعالیت این مؤسسه ابتدا محدود بود، ولی به تدریج گسترش یافت و اکنون ارتقای سطح [[علمی]] و هنرهای موجود در آستان [[قدس]]، پرورش استعدادهای [[هنری]] [[جوانان]] و [[آموزش]] رشته‌های مختلف هنری، تعامل با نهادها و ارگان‌های دولتی و خصوصی و [[مشارکت]] در تهیه و تولید برنامه‌های متنوع هنری در [[دستور]] کار قرار دارد. طراحی و [[ابداع]] انواع آثار هنری با مضامین [[دینی]]، برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های [[آموزشی]] در رشته‌های مختلف هنرهای [[اسلامی]] در “مکتب [[هنر]] رضوان”، برگزاری جلسات انجمن ادبی [[رضوی]]، قصه‌خوانی و نمایشگاه‌های هنری در “نگارخانه رضوان” و انجام پژوهش‌های تخصصی در زمینه هنر [[ایرانی]] – اسلامی در قالب گروه هنرپژوهی [[رضوان]]، از فعالیت‌های اصلی مؤسسه است. همچنین برگزاری کارگاه‌های هنری با حضور استادان برجسته [[کشور]]، چاپ کتاب‌های نفیس و آثار مکتوب کهن به صورت نسخه اصلی و انجام امور گرافیکی و چاپ سفارش‌های سازمان‌ها و مؤسسه‌های وابسته به آستان قدس، از کارهای مستمر مؤسسه در سال‌های اخیر بوده است. نیز راه‌اندازی مجتمع [[فرهنگی]] - هنری [[امام خمینی]] در منطقه [[خواجه ربیع]] و تبادکان، با [[تدارک]] حوزه وسیعی از فعالیت‌ها و برنامه‌ها، باعث ارتقای چشم‌گیر سطح فرهنگی و هنری این منطقه [[محروم]] [[شهر]] [[مشهد]] شده است.
-# مؤسسه [[تربیت بدنی]]: در سال ۱۳۷۳ش آستان قدس این مؤسسه را با [[هدف]] [[احداث]] اماکن ورزشی، برگزاری مسابقات و جشنواره‌های فرهنگی - ورزشی و انتشار کتب و مجلات مرتبط با موضوع کار تربیت‌بدنی راه‌اندازی کرد. این مؤسسه با احداث بزرگ‌ترین سالن باستانی کشور، دو سالن چند منظوره مجهز به خوابگاه و [[سلف]] سرویس و احداث و اداره سالن‌های متعدد تخصصی و مجتمع‌های آبی آقایان و [[بانوان]]، توانسته در امر [[ورزش]] و اوقات [[فراغت]] [[زائران]] و مجاوران [[حضرت رضا]]{{ع}} قدم‌های بزرگی بر دارد. این مؤسسه هم‌اکنون برنامه‌های پرشماری در رشته‌های مختلف ورزشی دارد.
+# مؤسسه [[تربیت بدنی]]: در سال ۱۳۷۳ش آستان قدس این مؤسسه را با [[هدف]] [[احداث]] اماکن ورزشی، برگزاری مسابقات و جشنواره‌های فرهنگی - ورزشی و انتشار کتب و مجلات مرتبط با موضوع کار تربیت‌بدنی راه‌اندازی کرد. این مؤسسه با احداث بزرگ‌ترین سالن باستانی کشور، دو سالن چند منظوره مجهز به خوابگاه و [[سلف]] سرویس و احداث و اداره سالن‌های متعدد تخصصی و مجتمع‌های آبی آقایان و [[بانوان]]، توانسته در امر [[ورزش]] و اوقات [[فراغت]] [[زائران]] و مجاوران [[حضرت رضا]] {{ع}} قدم‌های بزرگی بر دارد. این مؤسسه هم‌اکنون برنامه‌های پرشماری در رشته‌های مختلف ورزشی دارد.
 # مؤسسه چاپ و انتشارات: این مؤسسه با هدف گسترش [[فرهنگ]] اصیل اسلامی، [[علوم قرآنی]] و [[دانش بشری]] در سال ۱۳۶۲ش آغاز به کار کرد. در آن [[زمان]]، شهر مشهد هنوز فاقد [[صنعت]] چاپ و نشر به مفهوم [[علمی]] و اصولی آن بود و این [[اقدام]] تأثیر بسیاری در [[رشد]] [[فرهنگی]] [[شهر]] داشت. حرکت درست و [[منظم]] مؤسسه در بخش‌های گوناگون تحقیق، تألیف، [[آماده‌سازی]]، چاپ و انتشار آثار متنوع در موضوعات [[معارف اسلامی]]، [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]] و دیگر [[دانش‌ها]] سبب شد پس از پانزده سال فعالیت، شاخه چاپ مؤسسه به [[ضرورت]]، صورت سازمانی مستقل به خود بگیرد و فرایند تألیف و آماده‌سازی به شرکت به نشر واگذار گردد. [[نصب]] دستگاه‌های مدرن چاپ و صحافی و تجهیزات مربوط به چاپ صنعتی در سال ۱۳۷۶ش، اقدام مهم دیگر در [[پیشرفت]] این مؤسسه بود. گام نهادن در میدان‌های جدید [[صنعت]] چاپ و برخورداری از فناوری‌ها و تجهیزات، همراه با [[آموزش]] و [[برنامه‌ریزی]] متناسب با آن، عرصه‌های تازه‌ای در جهت توسعه توان تولیدی مؤسسه پیش روی [[مدیریت]] نهاد و مطالعه درباره [[تحول]] بنیادی فعالیت‌های چاپی مؤسسه آغاز شد. نتایج این مطالعات به [[گشایش]] مرکز بین‌المللی چاپ و نشر [[قرآن کریم]] در سال ۱۳۸۸ شمنجر گشت.
 # مؤسسه خدمات مشاوره‌ای، [[جوانان]] و پژوهش‌های اجتماعی: این مؤسسه که در سال ۱۳۷۶ش تأسیس شده، پنج دسته از قشرهای [[جامعه]] را مخاطب خود قرار داده است. این پنج گروه عبارت‌اند از: جوانان، [[مربیان]] فرهنگی، [[والدین]]، [[مشاوران]] و مدیران فرهنگی تشکلی. بیشترین فعالیت مؤسسه در حوزه [[جوان]] و [[خانواده]] و در شش قالب خدمات مشاوره‌ای، آموزش فرهنگی، باشگاه جوانان مهر، پژوهش‌های اجتماعی مرتبط با خانواده و جوانان انجام می‌گیرد و از یافته‌های آن در طراحی برنامه‌ها استفاده می‌شود. علاوه بر [[ارتباط]] حضوری، پنج سطح ارتباط غیرحضوری با مخاطبان تعریف شده که عبارت است از: ماهنامه تحلیلی [[آموزشی]] “جوان”، پورتال‌های الکترونیکی آموزش خانواده در پایگاه اینترنتی مؤسسه، تولید برنامه مشترک با صدا و [[سیما]]، کتاب، [[لوح]] فشرده و نرم‌افزارهای آموزشی.