رقیب (اسم الهی): تفاوت میان نسخه‌ها

برخی اسم مُهَیْمِن را به معنای رقیب بر اشیا و [[حافظ]] آنها و ریشه آن را «[[امن]]»<ref> الکشاف، ج ۴، ص۵۰۹؛ بیان السعاده، ج ۴، ص۱۶۷.</ref> یا یکی از اقوال پنج‌گانه درباره معنای آن را رقیب دانسته‌اند.<ref>التبیان، ج ۳، ص۵۴۳.</ref> بعضی دیگر، ضمن بیان تفاوت آن دو، [[مهیمن]] را کسی می‌دانند که به [[تدبیر]] شی‌ء پردازد.<ref>معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۰.</ref> برخی اسم [[مقیت]] را نیز به حافظِ رقیب معنا کرده‌اند.<ref>بحارالانوار، ج ۴، ص۲۰۳.</ref>

== تبیین اسم رقیب ==

برخی اسم رقیب را به معنای لغوی‌اش یعنی حافظ،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۲۲۳؛ بحارالانوار، ج ۴، ص۱۹۵؛ شرح الاسماء، ص۴۶۱.</ref> [[حفیظ]]<ref>جامع البیان، ج ۵، ص۱۸۶؛ المیزان، ج ۴، ص۱۳۹.</ref>، [[حارس]] <ref>روض الجنان، ج ۵، ص۲۳۷؛ بحارالانوار، ج ۴، ص۱۹؛ شرح الاسماء، ص۴۶۱.</ref> و بعضی آن را به مفهوم عالم،<ref>روض الجنان، ج ۵، ص۲۳۷.</ref> حفیظ و عالم یا [[حافظ]] و عالم <ref> معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۰؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۵۷۶؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۲۳۷.</ref> دانسته‌اند. در همین جهت گفته شده است: [[خدا]] با [[علم]] و [[قدرت]] خویش <ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۲۲۳.</ref> حافظ [[مخلوقات]] است و امور آنها را به بهترین وجه اداره می‌کند؛<ref>توحید الاسماء و الصفات، ص۱۲۶۱؛ معجم الفاظ العقیده، ج ۵، ص۱۹۵-۱۹۶.</ref> به‌گونه‌ای که از کار ایشان [[غافل]] نیست. {{متن قرآن|أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«یا می‌گویید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط، یهودی یا مسیحی بودند؛ بگو: شما داناترید یا خداوند؟ و کیست ستمکارتر از کسی که گواهی‌یی را که از خداوند نزد اوست پنهان می‌دارد؟ و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۱۴۰.</ref>.<ref>الاسماء و الصفات، ج ۲، ص۴۳۵.</ref> و چیزی میان او و [[خلق]] حائل و [[حاجب]] نیست.<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۸۳.</ref> اطلاق این اسم بر خدا به اعتبار ترقب وی نسبت به اعطای نیازهای [[بندگان]] به آنان و عدم [[غفلت]] از آنهاست؛<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۰۴.</ref> ولی رقیب افزون بر [[حفظ]]، [[مشاهده]] و علم، در پی [[تفتیش]] و مراقب است کاری (به ویژه [[معاصی]] و [[کارهای ناپسند]]) بر وی پنهان نماند و حفیظ و عالم دربردارنده معنای تفتیش نیست،<ref>معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۰.</ref> از این‌رو با دیگر اسمای مشابه فرق دارد. براین اساس می‌توان گفت گرچه خدا حافظ همه چیز و همه‌کس و عالم به همه و [[شاهد]] است، با توجه به فضای [[آیات]] مربوط که تحذیر از [[مخالفت]] و [[عصیان]] است، اطلاق اسم رقیب بر خدا به اعتبار [[مراقبت]] وی نسبت به [[سیئات]] و [[قبایح]] [[اعمال]] است، از این رو برخی گفته‌اند: خدا به عنوان رقیب، حافظ و مراقب احوال <ref>موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۲۳۷؛ المیزان، ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> و اعمال و نیات [[قلبی]] <ref>توحید الاسماء و الصفات، ص۱۲۶۱؛ معجم الفاظ العقیده، ج ۵، ص۱۹۵-۱۹۶؛ المیزان، ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> انسان‌هاست، که در صورت [[طغیان]] و [[فساد]] فراوان، آنان را به شدیدترین [[عذاب]] گرفتار و [[مجازات]] سازد: {{متن قرآن|َ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا}}<ref>«بی‌گمان خداوند چشم بر شما دارد» سوره نساء، آیه ۱.</ref>.<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۸۳؛ ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای کمیل]] نیز اطلاق اسم رقیب بر [[خدا]] در مورد [[حفظ]] بدی‌هاست؛ زیرا وی [[شاهد]] و مراقبِ حفظ سیّئات و اعمالی معرفی شده که بر کرام‌الکاتبین که [[مأمور]] ثبت آنهایند، مخفی مانده است: {{متن حدیث| وَ كُلَّ سَيِّئَةٍ أَمَرْتَ بِإِثْبَاتِهَا اَلْكِرَامَ اَلْكَاتِبِينَ، اَلَّذِينَ وَكَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ مَا يَكُونُ مِنِّي، وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَيَّ مَعَ جَوَارِحِي، وَ كُنْتَ أَنْتَ اَلرَّقِيبَ عَلَيَّ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَ اَلشَّاهِدَ لِمَا خَفِيَ عَنْهُمْ، وَ بِرَحْمَتِكَ أَخْفَيْتَهُ، وَ بِفَضْلِكَ سَتَرْتَهُ}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۳، ص۳۳۶.</ref>  

برپایه [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ}}<ref>«بی‌گمان پروردگارت در کمینگاه است» سوره فجر، آیه ۱۴.</ref> حفظ [[اعمال]] [[بندگان]] از سوی خدا به شخصی می‌ماند که در کمینگاه نشسته و [[منتظر]] گرفتن عبور کننده‌ای [[غافل]] است<ref>المیزان، ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref>[[انسان]] هرجا و دارای هر عملی باشد و با هر عضو و وسیله‌ای که آن را انجام دهد، خدا با او، عملش و عضو و وسیله یاد شده است: {{متن قرآن|وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ }}<ref>«هر جا باشید او با شماست» سوره حدید، آیه ۴.</ref>، در نتیجه [[انسان]] هنگام پرداختن به عمل، میان کمینگاه‌های بسیاری قرار دارد که [[پروردگار]] از هریک از آنها مراقب و ناظر اوست، چنان که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«و شما نه از این رو (خود را هنگام گناه) پنهان می‌داشتید که مبادا گوش و چشم‌ها و پوست‌هایتان به زیان شما گواهی دهند بلکه (از این رو که) می‌پنداشتید خداوند بسیاری از چیزها را که انجام می‌دهید نمی‌داند» سوره فصلت، آیه ۲۲.</ref> بر پایه [[سیاق]]، [[استتار]] [[اهل]] [[معاصی]] در حال [[معصیت]] در [[دنیا]] [[نفی]] گردیده است<ref> المیزان، ج ۱۷، ص۳۸۳.</ref>

در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}}<ref>«آیا آنکه بر آنچه هر کس کرده است، چیرگی دارد؛ (چون کسی است که چنین نیست)؟ و برای خداوند شریک‌هایی تراشیدند، بگو نامشان را بر زبان آورید؛ آیا به او از آنچه در زمین نمی‌داند خبر می‌دهید یا تنها به گفتاری سرسری (زبان می‌گردانید؟) بلکه نیرنگ کافران را در چشمشان آراسته‌اند و از راه بازشان داشته‌اند و آن را که خداوند بیراه نهد رهنمونی نخواهد داشت» سوره رعد، آیه ۳۳.</ref> گفته شده است: آیا پروردگاری که همیشه هست و [[قائم]] به [[حفظ]] [[ارزاق]] همه [[خلق]] و ضامن آن است و به آنان و اعمالشان [[دانا]] و بر ایشان رقیب است هرجا که باشند، به‌گونه‌ای که چیزی از وی پوشیده نیست، مانند کسی است که همیشگی، شنوا و [[بینا]] نبوده و [[ادراک]] و [[شعور]] ندارد و نمی‌تواند از خود و پرستشگرانش زیانی را براند یا برای خود و آنان سودی را جلب کند<ref>جامع البیان، ج ۸، ص۲۰۷؛ الکشاف، ج ۲، ص۵۳۱؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص۶۷۶.</ref>

== بهره [[انسان]] از اسم رقیب ==