سوره حمد در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

# نسوره حمد دو بار نازل شده که یک بار در ابتدای [[بعثت]] در مکه و بار دوم در مدینه بعد از [[تغییر قبله]] نازل شده است.

# در هر نمازی [[واجب]] است سوره حمد دو بار خوانده شود: یک بار در رکعت اول و یک بار هم در رکعت دوم<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۲۷؛ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۹.</ref>.  

# سوره حمد دو قسمت است: در نیمی از آن از زبان [[خدا]] و نیم دیگر به زبان [[مردم]] سخن گفته می‌شود.

# نیمی از آن [[ثنای الهی]] است و نیم دیگر عطای او<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۲۸.</ref>.

# هفت کلمه در این [[سوره]]، دو بار تکرار شده که عبارتند از: {{متن قرآن|اللَّهِ}}، {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ}} {{متن قرآن|الرَّحِيمِ}}، {{متن قرآن|إِيَّاكَ}}، {{متن قرآن|صِرَاطَ}} و {{متن قرآن|عَلَيْهِمْ}}.

# در این سوره [[انسان‌ها]] دو گروه شده‌اند: [[نعمت]] یافتگان و محرومین از نعمت.

# محرومین از نعمت نیز دو گروه شده‌اند: [[غضب]] شدگان بر آنان و [[گمراهان]] {{متن قرآن|الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ}}.

[[امام رضا]] {{ع}} فرموده است: «اگر گفته شود: چرا هر قرائتی در [[نماز]] به سوره حمد آغاز می‌شود نه سوره‌های دیگر؟ در جواب می‌گوییم: به این جهت، نماز با سوره حمد آغاز گشته که آنچه از خیر و [[حکمت]] در این سوره یک‌جا فراهم آمده است در سایر [[سوره‌های قرآن]] یافت نمی‌شود.... محققاً تمام معانی خیر و حکمت از امور مربوط به [[دنیا]] و [[آخرت]]، در سوره حمد گرد آمده که هیچ [[کلامی]] به جامعیت آن نمی‌رسد»<ref>علل الشرائع، ج۱، ص۲۶۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۱۰.</ref>.

در باب جامعیت سوره حمد، [[ابن عباس]] از [[امام علی]] {{ع}} نقل نموده است که آن [[حضرت]] فرمود: هر چه در عالم است در قرآن است و هر چه در قرآن آمده در [[سوره فاتحه]] تمام آن ذکر شده است و هر چه در فاتحه است در {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ}} است و هر چه در {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ}} است در حرف باء است و من نقطه‌ای هستم که در زیر حرف باء است<ref>تفسیر الصراط المستقیم، ج۳، ص۱۱۷.</ref>.

در [[فضیلت]] این [[سوره]] [[روایات]] فراوانی ذکر شده است. در روایتی آمده که [[جبرئیل]] به [[پیامبر]] عرض می‌کند: ای محمد، من همیشه نگران بودم که [[امت اسلامی]] مانند امت‌های گذشته [[عذاب]] شود، پس وقتی [[سوره حمد]] نازل شد، مطمئن شدم که امت اسلامی نظیر [[امت‌های پیشین]] عذاب نخواهد شد. پیامبر {{صل}} فرمود: ای جبرئیل، برای چه دیگر [[خوف]] نداری؟ عرض کرد: زیرا [[خداوند]] در توصیف [[جهنم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ}}<ref>«که هفت دروازه دارد و هر دروازه از آن را بخشی جداست» سوره حجر، آیه ۴۴.</ref> و سوره حمد نیز هفت [[آیه]] دارد، پس هر کس از [[امت]] تو این سوره را بخواند با هر آیه‌ای از آن، یکی از درهای جهنم به روی او بسته شود و امت تو به [[سلامت]] از جهنم عبور می‌کند<ref>التفسیر الکبیر، ج۱، ص۱۵۸.</ref>.

به سبب [[عظمت]] و [[فضیلت سوره]] [[حمد]] است که وقتی این سوره نازل شد [[ابلیس]] ناله کرده است. چنان که از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده است که فرمود: ابلیس چهار بار فریاد کشید و ناله سر داد: نخستین بار روزی بود که از درگاه [[خدا]] رانده شد، سپس هنگامی بود که از [[بهشت]] به [[زمین]] تنزل یافت، سومین بار هنگام [[بعثت]] [[حضرت محمد]] {{صل}} بعد از [[فترت]] [[پیامبران]] بود و آخرین بار زمانی بود که سوره حمد نازل شد<ref>الخصال، ج۱، ص۲۶۳.</ref>.

سوره حمد از شریف‌ترین گنج‌های [[عرش خدا]] است. [[امیرمؤمنان]] {{ع}} از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نقل می‌کند که فرمود: [[خدای عزوجل]] به من فرمود: ای محمد، به تو سبع [[مثانی]] و [[قرآن]] بزرگ را دادیم، پس خدا به سوره [[فاتحة الکتاب]] بر من جداگانه [[منت]] نهاد و فاتحة الکتاب را در برابر همه قرآن قرار داد و آن شریف‌ترین چیزی است که از گنج‌های [[عرش الهی]] بوده و خدای عزوجل آن را به پیامبرش اختصاص داده و او را [[شریف]] شمرده و احدی را با او از پیامبران خود [[شریک]] نکرده است جز [[حضرت سلیمان]] {{ع}} را که فقط {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}} را به او داده است.

از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نقل شده که به جابر فرمود: آیا [[برترین]] سوره‌ای را که خدا در کتابش نازل کرده به تو [[تعلیم]] کنم؟ جابر عرض کرد: آری [[پدر]] و مادرم به فدایت باد به من تعلیم کن، پیامبر اکرم {{صل}} [[سوره حمد]] را که [[ام‌الکتاب]] است به او آموخت، سپس اضافه فرمود این سوره شفای هر دردی است مگر [[مرگ]]<ref>البرهان، ج۱، ص۹۸.</ref>.

این سوره با کلمه {{متن قرآن|الْحَمْدُ}} که به معنی سپاس و [[ستایش]] است آغاز شده و در آن از [[استعانت از خدا]] و [[بندگی]] او سخن به میان آمده و سپس [[طلب]] [[هدایت]] از او شده و راه و برنامه [[نعمت]] یافتگان از او درخواست گردیده است. در دایره [[علم]] معنی [[شناختی]] [[قرآنی]]، نعمت و [[حمد]] با هم همراه هستند، پس معلوم می‌شود در این سوره میخواهیم خدا را برای نعمتی [[شکرگزاری]] کنیم و آن نعمت [[صراط مستقیم]] است که همان راه [[قرآن]]، [[اسلام]]، [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[امامان معصوم]] {{عم}} است<ref>تفسیر انوار ثقلین، ج۱، ص۹۷.</ref>.

# [[آیات]]: {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را به نام خداوند بخشنده بخشاینده مالک روز پاداش و کیفر» سوره فاتحه، آیه ۲-۴.</ref> اختصاص تمام حمدها به خدا و [[برهان]] بر آن

# آیه: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> [[استعانت]] فقط از خدا و انحصار [[عبادت]] برای او

# آیات: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پرورده‌ای؛ که نه بر ایشان خشم آورده‌ای و نه گمراه‌اند» سوره فاتحه، آیه ۶ -۷.</ref> درخواست [[هدایت]] و رهروی [[صراط مستقیم]]