علوم قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

'''علوم قرآن''' دارای دو کاربرد است: علوم قرآن اضافی به معنای علومی که در خدمت [[قرآن]] باشند یا مستند به آن و علوم قرآن اسمی یا [[علمی]] که عبارت از مجموعه مباحثی است که در درباره قرآن شکل گرفته است. برخی از موضوعاتی که در علوم قرآن بحث می‌شود عبارت است از: اسامی و صفات قرآن؛ [[اعجاز قرآن]]؛ [[تاریخ قرآن]]؛ فضایل قرآن و... .

واژه «علوم قرآن» دو کاربرد دارد:

درباره [[تاریخ]] پیدایش واژه «علوم قرآن» آرای مختلفی ([[قرن هفتم]]، پنجم، سوم) اظهار شده است، ولی می‏‌توان گفت این واژه را در [[قرن دوم هجری]] ([[زمان]] [[خلافت]] هارون ‏الرشید)، [[شافعی]] به کار برده است، آنجا که در جواب [[رشید]] چنین می‏‌گوید: «...انّ علوم القرآن کثیره.»...

امّا درباره اینکه سرآغاز شکل‌گیری مباحث [[قرآنی]] چه زمانی بوده، می‌‏توان گفت سرآغاز آن، [[عصر پیامبر]] و [[روزگار]] [[نزول قرآن]] است؛ زیرا در این عصر بود که [[اسباب نزول]] و [[ناسخ و منسوخ]] و... در قالب [[روایات]] بیان می‌‏شد؛ هرچند مکتوب و مدوّن نبود و یک [[علم]] شناخته نمی‏‌شد و درباره آن [[نقد]] و بررسی صورت نمی‏‌گرفت. در [[قرن دوم]]، تألیف‌‏هایی در عرصه [[تفسیر]] و مباحث علوم قرآنی نظیر قرائات‏، [[اعراب]] [[قرآن]]، اسباب نزول، ناسخ و منسوخ و... انجام شد؛ امّا توجه [[دانشمندان]] [[مسلمان]] به مباحث قرآنی و نیز تنوع این مباحث به مرور زمان باعث شد میان مباحث [[تفسیری]] و مباحث علوم قرآنی - باوجود تداخل مباحث آن ‏دو - نوعی مرزبندی انجام شود و [[علم تفسیر]] که خود یکی از مباحث علوم قرآنی است، به صورت علمی مستقل ظاهر شود. آغاز این مرزبندی و پدیدآمدن اصطلاح جدید «علوم قرآن» و تدوین کتاب‌‏هایی که دربردارنده مباحث معینی هستند، [[قرن ششم]] یا هفتم و پس از آن دانسته‌‏اند که تحت عنوان «علوم قرآن علمی» شناسایی ‏شدنی هستند؛ امّا [[زرقانی]] در «مناهل ‏العرفان» به استناد نوشته‌‏ای از [[علی ‏بن‏ ابراهیم سعید مشهور]] به حوفی به نام «[[البرهان]] فی علوم ‏القرآن» - که صاحب مناهل نسخه‌‏ای از این کتاب را خود [[مشاهده]] کرده است - سابقه این کار را به [[قرن پنجم]] می‌‏رساند. برخی دیگر بر این باورند که قبل از قرن پنجم، کتبی تحت عنوان علوم قرآنتدوین شده است؛ مانند «[[الحاوی فی علوم‏ القرآن]]»، تألیف [[محمد ‏بن ‏خلف‏ بن ‏مرزبان]]؛ «[[الرغیب فی علوم‏ القرآن]]»، تألیف [[محمد ‏بن ‏عمر الواقدی]]؛ «[[فی علوم ‏القرآن]]»، تألیف [[ابوبکر محمّد ‏بن‏ القاسم‏ الانباری]]؛ «[[الاستغناء فی علوم‏ القرآن]]»، تألیف [[محمد ‏بن ‏علی الادفوی]].

موضوع این [[علم]] به لحاظ مباحث فوق ‏الذکر، قرآن کریم است. از فواید این علم، شناخت بیشتر قرآن، وسیله شناخت بیشتر [[معارف]] [[ارزشمند]] قرآن، [[دفاع]] از [[حریم]] [[کتاب الهی]] و [[آمادگی]] برای [[تفسیر قرآن]] است. نقش این علم در [[علم تفسیر]] به گونه‌‏ای است که آن را «اصول [[تفسیر]]» نیز نامیده‏‌اند.

در «اصطلاح‏نامه علوم قرآن»، رئوس ساختار موضوعی حوزه علوم قرآن بر پایه نیاز به [[شناخت]] و [[درک]] قرآن در موارد ذیل به ‏این شرح آمده است:

# [[اعجاز قرآن]]،

# [[تاریخ قرآن]]،

# [[تفسیر]] و [[مفسران]]،

# [[تقسیمات قرآن]]،

# [[فضایل قرآن]]،

# [[قرائات]] و قرّاء،

# [[وحی الهی]]<ref>صبحی صالح؛ مباحث فی علوم ‏القرآن؛ ص۱۰؛ محمد هادی معرفت؛ التمهید فی علوم ‏القرآن؛ ج۱، ص۱۵؛ محمد ‏بن‏ بهادر زرکشی؛ البرهان فی علوم ‏القرآن (با حاشیه)؛ ج۱، ص۱۶؛ عبدالرحمان‏ بن ‏ابی ‏بکر سیوطی؛ الاتقان فی علوم ‏القرآن؛ ج۱، ص۲۴-۳۱؛ محمد عبدالعظیم زرقانی؛ مناهل العرفان فی علوم ‏القرآن؛ ج۱، ص۱۴-۴۱؛ جمعی از محققان؛ مجله پژوهش‌‏های قرآنی؛ ش۱، ص۱۵.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ج۱، ص ۷۵۱-۷۵۲.</ref>