کارآمدی در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

جز
خط ۶: خط ۶:
}}
}}


==مقدمات==
== مقدمات ==
[[اندیشمندان]] [[سیاسی]] همواره در تلاش برای ایجاد سازوکارهایی به منظور افزایش کارآمدی [[حکومت]] بوده و هستند. نبود کارآمدی به معنای نایل نشدن به [[وظایف]] [[حکومت‌ها]] و حتی تحقق نیافتن [[اهداف]] [[تشکیل حکومت]] در [[جامعه]] است. برخی از مکاتب و اندیشمندان کارآمدی را بخشی از [[مشروعیت]] قلمداد می‌کنند. این خود یکی از پرسش‌های مهم در عرصه [[فقه سیاسی]] است. دخالت داشتن کارآمدی یا ناکارآمدی در مشروعیت منجر به اثرگذاری‌های شگرف در مراحل تأسیس، تثبیت و انتقال [[قدرت]] در حکومت می‌شود؛ بنابراین سؤال اول در این زمینه، جایگاه مفهوم کارآمدی است. گام بعدی سنجش رابطه این مفهوم با مفاهیم [[جامعه‌شناسی سیاسی]] نظیر رفتارهای واکنشی و حتی کنشی [[مردم]] و جامعه خصوصاً در قبال [[دولت]]، نقد و [[انتقاد]] در عرصه‌های عمومی از جمله در رسانه‌های عمومی و [[حق]] [[اعتراض]] و [[تغییر]] در سازوکارهای اثرگذاری مردم در تغییر قدرت است. در این موارد، بحث درباره [[حلیت]]، [[حرمت]] و [[وجوب]] [[اعمال]] سیاسی از جانب حکومت و مردم خواهد بود.
[[اندیشمندان]] [[سیاسی]] همواره در تلاش برای ایجاد سازوکارهایی به منظور افزایش کارآمدی [[حکومت]] بوده و هستند. نبود کارآمدی به معنای نایل نشدن به [[وظایف]] [[حکومت‌ها]] و حتی تحقق نیافتن [[اهداف]] [[تشکیل حکومت]] در [[جامعه]] است. برخی از مکاتب و اندیشمندان کارآمدی را بخشی از [[مشروعیت]] قلمداد می‌کنند. این خود یکی از پرسش‌های مهم در عرصه [[فقه سیاسی]] است. دخالت داشتن کارآمدی یا ناکارآمدی در مشروعیت منجر به اثرگذاری‌های شگرف در مراحل تأسیس، تثبیت و انتقال [[قدرت]] در حکومت می‌شود؛ بنابراین سؤال اول در این زمینه، جایگاه مفهوم کارآمدی است. گام بعدی سنجش رابطه این مفهوم با مفاهیم [[جامعه‌شناسی سیاسی]] نظیر رفتارهای واکنشی و حتی کنشی [[مردم]] و جامعه خصوصاً در قبال [[دولت]]، نقد و [[انتقاد]] در عرصه‌های عمومی از جمله در رسانه‌های عمومی و [[حق]] [[اعتراض]] و [[تغییر]] در سازوکارهای اثرگذاری مردم در تغییر قدرت است. در این موارد، بحث درباره [[حلیت]]، [[حرمت]] و [[وجوب]] [[اعمال]] سیاسی از جانب حکومت و مردم خواهد بود.


خط ۱۵: خط ۱۵:


در این [[آیه شریفه]]، یکی از [[اهداف انبیا]] ایجاد بستر [[اجرای عدالت]] بیان شده است. [[آیات]] متعدد دیگری که [[رسول خدا]] را تنها مبشر و [[نذیر]] معرفی می‌کند، به خوبی گویای چنین نگرشی در حکومت اسلامی است.
در این [[آیه شریفه]]، یکی از [[اهداف انبیا]] ایجاد بستر [[اجرای عدالت]] بیان شده است. [[آیات]] متعدد دیگری که [[رسول خدا]] را تنها مبشر و [[نذیر]] معرفی می‌کند، به خوبی گویای چنین نگرشی در حکومت اسلامی است.
سؤال دیگری که در دریافت مؤلفه‌های کارآمدی در حکومت اسلامی باید مورد توجه قرار گیرد، نقش امتحان‌ها و [[سنن الهی]] است. آنچه در [[نصوص]] و [[ادله شرعی]] دیده می‌شود، [[بلا]] و مشکل برای [[مؤمن]] از یک سو و همچنین [[نزول]] [[برکات]] و نعم فراوان بر او از سوی دیگر است. در جمع میان این دو دسته [[ادله]]، سخنان بسیاری گفته شده است؛ از جمله آنکه اصل در این میان، فراهم آمدن شرایط توجه بیشتر به [[خدای متعال]] و کسب [[ثواب]] بیشتر است. حال این مسئله، به تناسب شرایط و شخصیت‌های افراد، بین [[سختی]] و [[گشایش]] [[نعمت]] در گردش است. این وجه جمع را می‌توان مورد [[نقد]] و بررسی قرار داد؛ اما آنچه مهم است، آن است که حرکت درست [[مؤمنان]]، [[جامعه]] مؤمنان و [[دولت اسلامی]] را نمی‌توان با توجه به آثار [[اقتصادی]] آن سنجید؛ زیرا گاه تلاش‌های بسیار مؤمنان به منظور [[بهبود وضع معیشتی]] با امتحان‌های [[الهی]] مواجه می‌شود و به بهبود [[معیشت]] نمی‌انجامد. این ادعا را باید در نصوص متعددی جستجو کرد که بلا را اصالتاً برای مؤمن دانسته‌اند<ref>برای نمونه، ر.ک: حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۲۶۵.</ref> یا نصوصی که بلا و [[ایمان]] مؤمن را در رابطه مستقیم با هم دانسته‌اند که فزونی ایمان فزونی دیگری را به همراه دارد<ref>برای نمونه، ر.ک: کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۵۴؛ ابن بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرائع، ج۱، ص۴۴.</ref> یا نصوصی که بر نزول آن بر مؤمنان کمتر از هر [[چهل]] [[روز]] تأکید کرده‌اند<ref>برای نمونه، ر.ک: نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۲، ص۴۳۴.</ref>. در کنار این نصوص، گاه گشایش و بهبود اقتصادی برای جامعه غیرمؤمنان به دلیل دوری آنان از [[خداوند]] بیان شده است. توجه به [[آیات]] زیر می‌تواند کمک بسیاری به [[درک]] مطلب کند: {{متن قرآن|فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}}<ref>«آنگاه چون هشدارهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند درهای هر چیز (از نعمت و آسایش) را بر آنان گشودیم تا چون از داده‌ها دلشاد (و سرمست) شدند ناگهان ایشان را (به عذاب) فرو گرفتیم و آنان یکباره ناامید گردیدند» سوره انعام، آیه ۴۴.</ref>.
سؤال دیگری که در دریافت مؤلفه‌های کارآمدی در حکومت اسلامی باید مورد توجه قرار گیرد، نقش امتحان‌ها و [[سنن الهی]] است. آنچه در [[نصوص]] و [[ادله شرعی]] دیده می‌شود، [[بلا]] و مشکل برای [[مؤمن]] از یک سو و همچنین [[نزول]] [[برکات]] و نعم فراوان بر او از سوی دیگر است. در جمع میان این دو دسته [[ادله]]، سخنان بسیاری گفته شده است؛ از جمله آنکه اصل در این میان، فراهم آمدن شرایط توجه بیشتر به [[خدای متعال]] و کسب [[ثواب]] بیشتر است. حال این مسئله، به تناسب شرایط و شخصیت‌های افراد، بین [[سختی]] و [[گشایش]] [[نعمت]] در گردش است. این وجه جمع را می‌توان مورد [[نقد]] و بررسی قرار داد؛ اما آنچه مهم است، آن است که حرکت درست [[مؤمنان]]، [[جامعه]] مؤمنان و [[دولت اسلامی]] را نمی‌توان با توجه به آثار [[اقتصادی]] آن سنجید؛ زیرا گاه تلاش‌های بسیار مؤمنان به منظور [[بهبود وضع معیشتی]] با امتحان‌های [[الهی]] مواجه می‌شود و به بهبود [[معیشت]] نمی‌انجامد. این ادعا را باید در نصوص متعددی جستجو کرد که بلا را اصالتاً برای مؤمن دانسته‌اند<ref>برای نمونه، ر. ک: حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۲۶۵.</ref> یا نصوصی که بلا و [[ایمان]] مؤمن را در رابطه مستقیم با هم دانسته‌اند که فزونی ایمان فزونی دیگری را به همراه دارد<ref>برای نمونه، ر. ک: کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۵۴؛ ابن بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرائع، ج۱، ص۴۴.</ref> یا نصوصی که بر نزول آن بر مؤمنان کمتر از هر [[چهل]] [[روز]] تأکید کرده‌اند<ref>برای نمونه، ر. ک: نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۲، ص۴۳۴.</ref>. در کنار این نصوص، گاه گشایش و بهبود اقتصادی برای جامعه غیرمؤمنان به دلیل دوری آنان از [[خداوند]] بیان شده است. توجه به [[آیات]] زیر می‌تواند کمک بسیاری به [[درک]] مطلب کند: {{متن قرآن|فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}}<ref>«آنگاه چون هشدارهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند درهای هر چیز (از نعمت و آسایش) را بر آنان گشودیم تا چون از داده‌ها دلشاد (و سرمست) شدند ناگهان ایشان را (به عذاب) فرو گرفتیم و آنان یکباره ناامید گردیدند» سوره انعام، آیه ۴۴.</ref>.
{{متن قرآن|وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ * وَزُخْرُفًا وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و اگر نه این بود که مردم (در تمایل به کفر) امّتی واحد می‌شدند بی‌گمان برای خانه‌های کسانی که به (خداوند) بخشنده کفر می‌ورزند بام‌هایی سیمین و نردبان‌هایی که از آنها فرا روند قرار می‌دادیم * و برای خانه‌هایشان درهایی می‌ساختیم و تخت‌هایی می‌نهادیم که بر آن پشت دهند * و زیورهایی و همه اینها چیزی جز برخورداری زندگانی این جهان نیست و جهان واپسین نزد پروردگارت از آن پرهیزگاران است» سوره زخرف، آیه ۳۳-۳۵.</ref>.
{{متن قرآن|وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ * وَزُخْرُفًا وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و اگر نه این بود که مردم (در تمایل به کفر) امّتی واحد می‌شدند بی‌گمان برای خانه‌های کسانی که به (خداوند) بخشنده کفر می‌ورزند بام‌هایی سیمین و نردبان‌هایی که از آنها فرا روند قرار می‌دادیم * و برای خانه‌هایشان درهایی می‌ساختیم و تخت‌هایی می‌نهادیم که بر آن پشت دهند * و زیورهایی و همه اینها چیزی جز برخورداری زندگانی این جهان نیست و جهان واپسین نزد پروردگارت از آن پرهیزگاران است» سوره زخرف، آیه ۳۳-۳۵.</ref>.


در همه این [[آیات]]، به [[گشایش]] [[زندگی]] برای [[کافران]] تصریح شده است. این در حالی است که نصوصی نیز زندگی سخت را برای معرضین از [[ذکر خدا]] بیان کرده‌اند<ref>برای نمونه: {{متن قرآن|وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}} «و هر که از یادکرد من روی برتابد بی‌گمان او را زیستنی تنگ خواهد بود» سوره طه، آیه ۱۲۴.</ref>؛ البته این [[نصوص]] قابل جمع‌اند؛ زیرا زندگی سخت گاهی توأم با بهره‌مندی از امکانات [[مالی]] است. به هر حال نمی‌توان با سنجش شاخص‌های کمّی، به [[قضاوت]] در کارآمدی [[حکومت اسلامی]] پرداخت. این همه در کنار [[سنت]] [[امتحان الهی]] معنا و مفهوم پیدا می‌کند<ref>[[اصغرآقا مهدوی|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۱۳۹.</ref>
در همه این [[آیات]]، به [[گشایش]] [[زندگی]] برای [[کافران]] تصریح شده است. این در حالی است که نصوصی نیز زندگی سخت را برای معرضین از [[ذکر خدا]] بیان کرده‌اند<ref>برای نمونه: {{متن قرآن|وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}} «و هر که از یادکرد من روی برتابد بی‌گمان او را زیستنی تنگ خواهد بود» سوره طه، آیه ۱۲۴.</ref>؛ البته این [[نصوص]] قابل جمع‌اند؛ زیرا زندگی سخت گاهی توأم با بهره‌مندی از امکانات [[مالی]] است. به هر حال نمی‌توان با سنجش شاخص‌های کمّی، به [[قضاوت]] در کارآمدی [[حکومت اسلامی]] پرداخت. این همه در کنار [[سنت]] [[امتحان الهی]] معنا و مفهوم پیدا می‌کند<ref>[[اصغرآقا مهدوی|مهدوی، اصغرآقا]] و [[سید محمد صادق کاظمی|کاظمی، سید محمد صادق]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)|کلیات فقه سیاسی]]، ص ۱۳۹.</ref>


==کارآمدی نظام سیاسی اسلام==
== کارآمدی نظام سیاسی اسلام ==


==کارآمدی حاکم اسلامی==
== کارآمدی حاکم اسلامی ==


== منابع ==
== منابع ==
۱۱۸٬۲۸۱

ویرایش