حمد در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

از آیات فراونی، اختصاص و انحصار تمام حمدها برای خدا برداشت می‌شود. تقدم جار و مجرور "له"، "للّه ‌" بر کلمه حمد در جمله "له الحمد" و "لله الحمد"<ref> اعراب القرآن، ج ۱، ص ۱۶. </ref> {{متن قرآن|وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و اوست خداوند، هیچ خدایی جز او نیست، سپاس او راست در جهان نخستین و بازپسین و فرمان او راست و به سوی او بازگردانده می‌شوید» سوره قصص، آیه ۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و سپاس خداوند راست، پروردگار آسمان‌ها و پروردگار زمین، پروردگار جهانیان» سوره جاثیه، آیه ۳۶.</ref>، الف و لام جنس <ref> اعراب القرآن، ج ۱، ص ۱۹.</ref> یا استغراق در واژه، "الحمد"<ref> المیزان، ج ۱، ص ۱۹.</ref> و لام اختصاص در کلمه "لله" {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref> و... [[حصر]] یاد شده را می‌رسانند. برخی از [[اهل معرفت]] در بیان اختصاص [[حمد]] به [[خدا]] آن را در دو [[مقام]] جمعی [[الهی]] (ذات) و تفصیل (ماسوا) تصویر کرده و در هر صورت، بر سه قسم قولی و فعلی و حالی دانسته‌اند: بر حسب مقام نخست، [[حمد]] قولی، آن است که خدا خود را در [[کتاب‌های آسمانی]] به اوصاف کمالی ستوده است و حمد فعلی، اظهار [[کمالات]] جمالی و جلالی است که آنها را از [[غیب]] به [[شهادت]]، از [[باطن]] به ظاهر و از [[علم]] به عین آورده است و حمد حالی، تجلیات وی در ذات خویش به [[فیض]] [[اقدس]] و [[ظهور]] [[نورانی]] است. برحسب مقام دوم، حمد قولی، حمد و ثنای خدا با [[زبان]] است و حمد فعلی، انجام دادن [[اعمال]] بدنی، [[خیرات]] و [[عبادات]] برای جلب [[رضایت]] اوست و حمد حالی که [[ستایش]] [[روحی]] و [[قلبی]] است، مانند اتصاف به کمالات [[علمی]] و عملی و [[تخلق]] به [[اخلاق الهی]].<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۲۸۹ ـ ۲۹۲.</ref> گذشته از این، اعتبار نیز مؤید اختصاص یاد شده است، زیرا از یک‌سو [[حقیقت]] حمد، ستایش در برابر کمالات و نعمت‌هاست و از سوی دیگر، خدا جامع همه اوصاف کمال، [[جمال]] و جلال است و اساس تمام نعمت‌های [[جهان]] از او <ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۴۲۳.</ref> و کسی اگر کمال یا نعمتی داشته باشد، آن را از وی دارد: {{متن قرآن|وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ}}<ref>«و هر نعمتی دارید از خداوند است سپس هنگامی که گزندی به شما می‌رسد به (درگاه) او لابه می‌کنید» سوره نحل، آیه ۵۳.</ref>، پس چنانچه کسی در مقابل کمال یا نعمتی حمد شود، در حقیقت، خدای والا حمد شده است، از این رو تمام حمدها از آنِ خداست؛<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۱، ص ۳۱؛ المیزان، ج ۱، ص ۱۹.</ref> حتی [[حمد]] و [[ستایش]] کسانی که به ظاهر [[ایمان]] نیاورده‌اند، ولی به اقتضای [[فطرت]] خویش در مقابل [[ارزش‌ها]] و [[کمالات]] و زیبایی‌ها خواسته یا ناخواسته سر [[تعظیم]] فرود می‌آورند: {{متن قرآن|تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}}<ref>«آسمان‌های هفتگانه و زمین و آنچه در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند و هیچ چیز نیست مگر اینکه او را به پاکی می‌ستاید اما شما ستایش آنان را در نمی‌یابید؛ بی‌گمان او بردباری آمرزنده است» سوره اسراء، آیه ۴۴.</ref> بر همین اساس، معمولاً در [[قرآن]] هر جا سخن از حمد کردن خداست، نعمتی از [[نعمت‌های الهی]] و فیضی از فیوضات وی، مانند [[آفرینش آسمان]] و [[زمین]] {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ}}<ref>«سپاس خداوند را که آسمان‌ها و زمین را آفرید و تاریکی‌ها و روشنایی را پدید آورد؛ آنگاه کافران برای پروردگار خود همتا می‌تراشند» سوره انعام، آیه ۱.</ref>، نابودی [[ستمگران]] {{متن قرآن|فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«پس واپسین بازمانده گروه ستمگران از میان برداشته شد و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را» سوره انعام، آیه ۴۵.</ref>، [[هدایت]] [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«دعای آنان در آن (بهشت) سبحانک اللّهم «پاکا که تویی بار پروردگارا» ست و درودشان، «سلام» و پایان دعاشان، الحمد للّه ربّ العالمین «سپاس خداوند پروردگار جهانیان را»» سوره یونس، آیه ۱۰.</ref>، [[احسان]] فوق‌العاده {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ}}<ref>«سپاس خداوند را که با پیری، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید به راستی پروردگارم شنوای دعاست» سوره ابراهیم، آیه ۳۹.</ref>، [[نجات]] یافتن از [[شرّ]] ستمگران {{متن قرآن|فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و چون خود و هر که با توست، بر کشتی برنشستید، بگو: سپاس ویژه خداوند است که ما را از ستمگران رهانید» سوره مؤمنون، آیه ۲۸.</ref>، فرو فرستادن [[کتاب آسمانی]] {{متن قرآن|وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا}}<ref>«و ما هر آنچه را بر آن (زمین) است خاکی سترون خواهیم کرد» سوره کهف، آیه ۸.</ref>، [[استجابت]] [[دعوت الهی]] {{متن قرآن|يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا}}<ref>«در آن روز که شما را فرا می‌خواند و با ستایش او، پاسخ می‌دهید و گمان می‌برید که جز اندکی (در گور) درنگ نداشته‌اید» سوره اسراء، آیه ۵۲.</ref> کنار آن آمده است. اختصاص همه حمدها به [[خدا]] هم در دنیاست و هم در [[آخرت]]: {{متن قرآن|وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و اوست خداوند، هیچ خدایی جز او نیست، سپاس او راست در جهان نخستین و بازپسین و فرمان او راست و به سوی او بازگردانده می‌شوید» سوره قصص، آیه ۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ}}<ref>«سپاس خداوند را که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن اوست و در جهان واپسین سپاس او راست و او فرزانه آگاه است» سوره سبأ، آیه ۱.</ref>، چنان‌که از گزارش قرآن درباره حمد [[بهشتیان]] در مقابل نعمت‌های [[آخرتی]] هم این انحصار به دست می‌آید: {{متن قرآن|وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}}<ref>«و می‌گویند: سپاس خداوند را که اندوه را از (دل) ما برد؛ بی‌گمان پروردگار ما آمرزنده‌ای سپاس‌پذیر است» سوره فاطر، آیه ۳۴.</ref>، {{متن قرآن|وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}}<ref>«و می‌گویند: سپاس خداوند را که وعده خود را بر ما راست گرداند و این سرزمین را به ما به میراث داد، هر جای بهشت که بخواهیم جای می‌گیریم و پاداش اهل کردار، نیکوست» سوره زمر، آیه ۷۴.</ref>.<ref>[[حمد (مقاله)|مقاله «حمد»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱.</ref>