توحید: تفاوت میان نسخه‌ها

توحید عبادی یا عملی، لازمه توحید ذات، صفات و افعال است و هرکس بپذیرد که جز خدا و نه موجودی که واجب الوجود بالذات و متصف به اوصاف کمال ذاتی و فعلی باشد، در دایره وجود نیست و هرچه جز اوست در همه جهات ممکن و محتاج است، به گونه فطری پرستش را ویژه او خواهد دانست و کسی جز ذات پاک لایزالش را لایق پرستش نمی داند. عبادت، که همان اظهار خضوع و خشوع و نهایت تواضع و تذلّل است، جز برای آفریدگار مدبّر مهربان روا نیست، بنابراین اعراض از پرستش خدا و پرستیدن غیر، زشت و قبیح است[۱۲۶]، از این رو قرآن کریم پس از آنکه بر وجود إله قادر، مختار، حکیم و رحیم اقامه حجت کرده، فساد قول مشرکان را روشن می سازد، اعلام می دارد که این است خدا، پروردگار شما، هیچ معبودی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است، پس او را بپرستید و از پرستش غیر اجتناب ورزید[۱۲۷]: «ذلِکمُ اللّهُ رَبُّکم لا اِلـهَ اِلاّ هُوَ خــلِقُ کلِّ شَی ءٍ فَاعبُدوهُ وهُوَ عَلی کلِّ شَی ءٍ وکیل».(انعام/۶،۱۰۲)

ابراهیم علیه السلام نیز پس از مشاهده افول کوکب، ماه و خورشید، از افول کنندگان روی برتافت: «فَلَمّا اَفَلَ قالَ لا اُحِبُّ الاَفِلین» (انعام/۶،۷۶) و گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نمی کرد، قطعا از گمراهان بودم: «فَلَمّا اَفَلَ قالَ لـَئِن لَم یهدِنی رَبّی لاََکونَنَّ مِنَ القَومِ الضّالّین» (انعام/۶،۷۷) و به قوم خود گفت: من از آنچه او را شریک خداوند

دائرة المعارف قرآن کریم، جلد ۹، صفحه ۹۷

می دانید بیزارم: «فَلَمّا اَفَلَت قالَ یـقَومِ اِنّی بَرِی ءٌ مِمّا تُشرِکون» (انعام/۶،۷۸) و روی (دل) خود را حقگرایانه به سوی حقیقتی کردم که آسمان ها و زمین را پدید آورده است و من از مشرکان نیستم: «اِنّی وجَّهتُ وجهِی لِلَّذی فَطَرَ السَّمـوتِ والاَرضَ حَنیفـًا وما اَنا مِنَ المُشرِکین». (انعام/۶،۷۹)

با این همه، بیشتر لجاجت ها، مخالفت ها و انحراف ها در همین قسم از توحید صورت گرفته و بسیاری کسان به معبودهای دروغین روی آورده اند، از این رو[۱۲۸] سرفصل دعوت پیامبران، مسئله توحید عبادی و درگیری های آنان با طاغوتیان و مشرکان، بیشتر در این مسئله بوده است[۱۲۹]، چنان که فرعون که می گفت: من جز خود برای شما خدایی نمی شناسم: «ما عَلِمتُ لَکم مِن اِلـهٍ غَیری» (قصص/۲۸،۳۸) یا من بلندمرتبه ترین پروردگار شمایم: «اَنا رَبُّکمُ الاَعلی» (نازعات/۷۹،۲۴) مراد وی این بود که معبود مردم شود و به بهانه تدبیر امور مردم، آنان را زیر سلطه خویش نگاه دارد نه آنکه خویش را به واقع واجب الوجود و خالق جهان بشمارد.

سامری نیز که با اشاره به گوساله دست ساز خود می گفت: این خدای شما و خدای موسی است: «هـذا اِلـهُکم و اِلـهُ موسی» (طه/۲۰،۸۸) در پی آن بود که معبودی برای مردم بسازد نه آنکه به واقع گوساله را واجب الوجود یا خالق عالم بداند و نیز کسانی که بتان برساخته خود را «خدایان» می نامیدند: «اَجَعَلَ الألِهَةَ اِلـهـًا واحِدًا» (ص/۳۸،۵) یا هوای خویش را خدای خود می گرفتند: «اَرَءَیتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلـهَهُ هَوه» (فرقان/۲۵،۴۳؛ جاثیه/۴۵،۲۳) باور نداشتند که بتان یا هوای نفس، خالق آسمان ها و زمین اند، بلکه آنان نمی خواستند در برابر خدایی که او را «آفریدگار» می دانستند: «و لـَئِن سَاَلتَهُم مَن خَلَقَ السَّمـوتِ والاَرضَ لَیقولُنَّ اللّه» (لقمان/۳۱،۲۵؛ زمر/۳۹،۳۸؛ زخرف/۴۳، ۹، ۸۷) سر تسلیم فرود آورند و به درگاه او سجده کنند، بنابراین، چنان که قرآن تصریح می کند، هدف اساسی بعثت، دعوت به عبادت خداوند و اجتناب از طاغوت است[۱۳۰]: «ولَقَد بَعَثنا فی کلِّ اُمَّةٍ رَسولاً اَنِ اعبُدُوا اللّهَ واجتَنِبُوا الطّـغوت».(نحل/۱۶،۳۶) پیش از حضرت محمد صلی الله علیه و آله هیچ رسولی نیامد مگر آنکه خدا بدو وحی کرد که معبودی جز من نیست که سزاوار پرستش باشد، پس همه مرا بپرستید: «وما اَرسَلنا مِن قَبلِک مِن رَسولٍ اِلاّ نوحی اِلَیهِ اَنَّهُ لا اِلـهَ اِلاّ اَنا فَاعبُدون» (انبیاء/۲۱،۲۵)؛ چنان که سخن پیامبرانی چون نوح، هود، صالح و شعیب با قومشان این بود که (تنها) خدا را بپرستید که برای شما جز او معبودی نیست: «یـقَومِ اعبُدُوا اللّهَ ما لَکم مِن اِلـهٍ غَیرُه» (اعراف/۷،۵۹، ۶۵، ۷۳، ۸۵؛