معراج در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

جز
جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب'
جز (جایگزینی متن - 'ابن شهر آشوب' به 'ابن‌شهرآشوب')
خط ۲۳: خط ۲۳:
این واقعه، از [[معجزات پیامبر]] {{صل}} است و تقریباً هیچ اختلافی در وقوع و نحوه آن، یعنی سیر شبانه [[رسول خدا]] {{صل}} از [[مسجدالحرام]] به [[مسجد الاقصی]] و سپس عروجشان از آنجا به [[آسمان]]، میان [[مسلمانان]] وجود ندارد. [[قرآن کریم]] نیز بر نخستین مرحله از مراحل این سفر در [[آیه]] اول [[سوره اسراء]] تصریح دارد؛ اما آنچه محل [[اختلاف]] [[تاریخ‌نگاران]] و [[محدثان]] است، [[تاریخ]] این سیر [[تاریخی]] زمینی و [[عروج]] آسمانی است.
این واقعه، از [[معجزات پیامبر]] {{صل}} است و تقریباً هیچ اختلافی در وقوع و نحوه آن، یعنی سیر شبانه [[رسول خدا]] {{صل}} از [[مسجدالحرام]] به [[مسجد الاقصی]] و سپس عروجشان از آنجا به [[آسمان]]، میان [[مسلمانان]] وجود ندارد. [[قرآن کریم]] نیز بر نخستین مرحله از مراحل این سفر در [[آیه]] اول [[سوره اسراء]] تصریح دارد؛ اما آنچه محل [[اختلاف]] [[تاریخ‌نگاران]] و [[محدثان]] است، [[تاریخ]] این سیر [[تاریخی]] زمینی و [[عروج]] آسمانی است.


در کتب [[تاریخی]] از سال‌های دوم<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۷۷؛ علی بن یوسف حلی، العدد القویه، ص۲۳۴.</ref>، سوم<ref>قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>، هفتم<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۱۹۹.</ref> و دهم [[بعثت]]<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۱؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>، و نیز شانزده [[ماه]] پیش از [[هجرت]]<ref>ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه و معرفة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۳۵۵؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۰-۲۰۱؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۵، ص۱۰۹.</ref> و هجده [[ماه]] [[قبل از هجرت]]<ref>ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ عزالدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷.</ref> و همچنین ماه‌های [[رجب]]<ref>عز الدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱؛ ابن جوزی المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶.</ref>، [[رمضان]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۵-۲۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷.</ref>، [[شوال]]<ref>ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref>، [[ربیع‌الاول]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶: تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۸؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۰۸.</ref>، [[ربیع الثانی]]<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> و ذی الحجه<ref>ابوالفرج حلیی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> به عنوان زمان [[معراج]] یاد شده است. در کل، می‌توان این زمان‌ها را به سه گروه قبل از [[مرگ ابوطالب]]، [[قبل از هجرت]] و بعد از [[هجرت]]، طبقه‌بندی کرد<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۰-۳۱۱.</ref>.
در کتب [[تاریخی]] از سال‌های دوم<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۷۷؛ علی بن یوسف حلی، العدد القویه، ص۲۳۴.</ref>، سوم<ref>قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>، هفتم<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۱۹۹.</ref> و دهم [[بعثت]]<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۱؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>، و نیز شانزده [[ماه]] پیش از [[هجرت]]<ref>ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه و معرفة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۳۵۵؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۰-۲۰۱؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۵، ص۱۰۹.</ref> و هجده [[ماه]] [[قبل از هجرت]]<ref>ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ عزالدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷.</ref> و همچنین ماه‌های [[رجب]]<ref>عز الدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱؛ ابن جوزی المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶.</ref>، [[رمضان]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۵-۲۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷.</ref>، [[شوال]]<ref>ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref>، [[ربیع‌الاول]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶: تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۸؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۰۸.</ref>، [[ربیع الثانی]]<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> و ذی الحجه<ref>ابوالفرج حلیی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> به عنوان زمان [[معراج]] یاد شده است. در کل، می‌توان این زمان‌ها را به سه گروه قبل از [[مرگ ابوطالب]]، [[قبل از هجرت]] و بعد از [[هجرت]]، طبقه‌بندی کرد<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۰-۳۱۱.</ref>.


برخی از نظرات در این رابطه عبارت است از:
برخی از نظرات در این رابطه عبارت است از:
خط ۲۹: خط ۲۹:
#"مغلطای" می‌گوید: گفته شده، پنج سال پس از بعثت بود. یک سال و نیم پس از بعثت هم گفته‌اند. [[عیاض]]، این واقعه را پانزده ماه پس از بعثت می‌داند<ref>سیره مغلطای، ص۲۷.</ref>.
#"مغلطای" می‌گوید: گفته شده، پنج سال پس از بعثت بود. یک سال و نیم پس از بعثت هم گفته‌اند. [[عیاض]]، این واقعه را پانزده ماه پس از بعثت می‌داند<ref>سیره مغلطای، ص۲۷.</ref>.
# [[ملا علی قاری]] از [[نووی]] نقل کرده که بیشتر [[سلف]]، و [[جمهور]] [[محدّثان]] و [[فقهاء]] [[عقیده]] دارند که اسراء و معراج شانزده ماه پس از بعثت بود<ref>شرح شفاء، ج۱، ص۲۲۲.</ref>.
# [[ملا علی قاری]] از [[نووی]] نقل کرده که بیشتر [[سلف]]، و [[جمهور]] [[محدّثان]] و [[فقهاء]] [[عقیده]] دارند که اسراء و معراج شانزده ماه پس از بعثت بود<ref>شرح شفاء، ج۱، ص۲۲۲.</ref>.
# [[ابن شهر آشوب]] می‌گوید: پس از اسرای [[پیامبر]] {{صل}} در [[سال نهم بعثت]]، نمازهای یومیه [[واجب]] شد<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۴۳.</ref>.
# [[ابن‌شهرآشوب]] می‌گوید: پس از اسرای [[پیامبر]] {{صل}} در [[سال نهم بعثت]]، نمازهای یومیه [[واجب]] شد<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۴۳.</ref>.
# دیار بکری می‌گوید: [[زهری]] اسراء را در سال پنجم پس از بعثت می‌داند. [[قاضی]] عیاض نیز همین سال را از او حکایت کرده است. [[قرطبی]] و نووی هم این سال را ترجیح داده‌اند. گفته شده، یک سال پیش از هجرت بود<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>.
# دیار بکری می‌گوید: [[زهری]] اسراء را در سال پنجم پس از بعثت می‌داند. [[قاضی]] عیاض نیز همین سال را از او حکایت کرده است. [[قرطبی]] و نووی هم این سال را ترجیح داده‌اند. گفته شده، یک سال پیش از هجرت بود<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>.
# از [[ابن عبّاس]] [[روایت]] شده که اسراء و معراج دو سال پس از بعثت بود<ref>بحار الانوار، ج۱۸، ص۳۱۹؛ مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۶۲.</ref>.
# از [[ابن عبّاس]] [[روایت]] شده که اسراء و معراج دو سال پس از بعثت بود<ref>بحار الانوار، ج۱۸، ص۳۱۹؛ مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۶۲.</ref>.
خط ۴۳: خط ۴۳:
# از [[ابن‌عباس]] [[روایت]] شده است که [[اسراء]] و [[معراج]] در سال دوم پس از [[بعثت]] صورت گرفته است. از آنجا که [[ابن‌عباس]] نسبت به دیگر [[محدثان]] و مورخان از لحاظ زمانی به [[رسول خدا]] {{صل}} نزدیک‌تر است، نظر او هم می‌تواند بر دیگر مورخان و [[محدثان]]، مقدم باشد.
# از [[ابن‌عباس]] [[روایت]] شده است که [[اسراء]] و [[معراج]] در سال دوم پس از [[بعثت]] صورت گرفته است. از آنجا که [[ابن‌عباس]] نسبت به دیگر [[محدثان]] و مورخان از لحاظ زمانی به [[رسول خدا]] {{صل}} نزدیک‌تر است، نظر او هم می‌تواند بر دیگر مورخان و [[محدثان]]، مقدم باشد.
# [[روایت]] امیرالمؤمنین [[علی]] {{ع}} که فرمود: "[[اسراء]]، سه سال پس از [[بعثت پیامبر]] اکرم {{صل}} اتفاق افتاده است"<ref>قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>.
# [[روایت]] امیرالمؤمنین [[علی]] {{ع}} که فرمود: "[[اسراء]]، سه سال پس از [[بعثت پیامبر]] اکرم {{صل}} اتفاق افتاده است"<ref>قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>.
# روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} که این طور بیان می‌شود: زمانی که [[عایشه]] به [[رسول اکرم]] {{صل}} برای بوسیدن مکرر [[حضرت فاطمه]] {{س}} [[اعتراض]] کرد، [[پیامبر]] {{صل}} علت این امر را استشمام بوی [[بهشت]] از [[حضرت زهرا]] {{س}} دانست. ایشان نطفه [[حضرت فاطمه]] {{س}} را از سیبی عنوان فرمود که در [[شب معراج]] تناول کرد<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۵، ص۲۹۳؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۱۸۴؛ شیخ صدوق، امالی، ص۴۶۰؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۳۴-۳۳۵.</ref>. از آنجا که [[حضرت زهرا]] {{س}} در [[سال پنجم بعثت]] به [[دنیا]] آمد، بنابراین می‌بایست [[اسراء]] و [[معراج]]، حداقل نه [[ماه]] و چه بسا دو سال پیش از [[تولد]] ایشان باشد.
# روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} که این طور بیان می‌شود: زمانی که [[عایشه]] به [[رسول اکرم]] {{صل}} برای بوسیدن مکرر [[حضرت فاطمه]] {{س}} [[اعتراض]] کرد، [[پیامبر]] {{صل}} علت این امر را استشمام بوی [[بهشت]] از [[حضرت زهرا]] {{س}} دانست. ایشان نطفه [[حضرت فاطمه]] {{س}} را از سیبی عنوان فرمود که در [[شب معراج]] تناول کرد<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۵، ص۲۹۳؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۱۸۴؛ شیخ صدوق، امالی، ص۴۶۰؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۳۴-۳۳۵.</ref>. از آنجا که [[حضرت زهرا]] {{س}} در [[سال پنجم بعثت]] به [[دنیا]] آمد، بنابراین می‌بایست [[اسراء]] و [[معراج]]، حداقل نه [[ماه]] و چه بسا دو سال پیش از [[تولد]] ایشان باشد.
# [[نزول]] [[سوره اسراء]] در اوایل [[بعثت]]: [[بخاری]] [[روایت]] کرده است که [[نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}}<ref>«و به نمازت نه بانگ بردار و نه آن را بی‌آوا بخوان» سوره اسراء، آیه ۱۱۰.</ref> در [[مکه]] و زمانی صورت گرفته است که [[رسول خدا]] {{صل}} در [[خانه]] ارقم پنهان بود. می‌دانیم که این جریان در سال‌های نخست [[بعثت]] و در مرحله [[دعوت پنهانی]] بوده است. به علاوه، عده‌ای نیز گفته‌اند که [[سوره اسراء]]، سومین سوره‌ای است که پس از حجرات در مرحله [[دعوت پنهانی]] نازل شد.
# [[نزول]] [[سوره اسراء]] در اوایل [[بعثت]]: [[بخاری]] [[روایت]] کرده است که [[نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}}<ref>«و به نمازت نه بانگ بردار و نه آن را بی‌آوا بخوان» سوره اسراء، آیه ۱۱۰.</ref> در [[مکه]] و زمانی صورت گرفته است که [[رسول خدا]] {{صل}} در [[خانه]] ارقم پنهان بود. می‌دانیم که این جریان در سال‌های نخست [[بعثت]] و در مرحله [[دعوت پنهانی]] بوده است. به علاوه، عده‌ای نیز گفته‌اند که [[سوره اسراء]]، سومین سوره‌ای است که پس از حجرات در مرحله [[دعوت پنهانی]] نازل شد.
# زمان [[نزول]] [[سوره نجم]] که واقعه [[معراج]] در آن مطرح شده است نیز در اوایل [[بعثت]] است<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۱-۳۱۲.</ref>.
# زمان [[نزول]] [[سوره نجم]] که واقعه [[معراج]] در آن مطرح شده است نیز در اوایل [[بعثت]] است<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۱-۳۱۲.</ref>.
خط ۵۹: خط ۵۹:
اما نظر اکثر [[عالمان]]، [[محدثان]] و [[مفسران]] [[فرق اسلامی]] بر این قرار است که به مقتضای دلالت [[قرآن]] و [[حدیث]] [[روایت]] شده در [[صحاح]]، [[خداوند متعال]]، [[روح]] و [[جسم]] [[محمد]] {{صل}} را از [[مکه]] به مسجدالاقصی و سپس از آنجا به [[آسمان‌ها]] برد<ref>فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۹۳؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۱.</ref>.
اما نظر اکثر [[عالمان]]، [[محدثان]] و [[مفسران]] [[فرق اسلامی]] بر این قرار است که به مقتضای دلالت [[قرآن]] و [[حدیث]] [[روایت]] شده در [[صحاح]]، [[خداوند متعال]]، [[روح]] و [[جسم]] [[محمد]] {{صل}} را از [[مکه]] به مسجدالاقصی و سپس از آنجا به [[آسمان‌ها]] برد<ref>فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۹۳؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۱.</ref>.


[[شیعه امامیه]] نیز به [[معراج جسمانی]] و [[روحانی]] [[پیامبر]] {{صل}} به طور هم‌زمان و در حال [[بیداری]] [[معتقد]] است<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۱۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار {{عم}}، ج۱۸، ص۳۸۰.</ref>. علت این امر را هم از واژه "[[عبد]]" در [[سوره اسراء]] گرفته‌اند که در لغت [[عرب]] به عنصر ترکیب یافته از [[جسم]] و [[روح]] اطلاق می‌شود؛ به همین علت، سیر شبانه [[پیامبر]] {{صل}} جسمانی و [[روحانی]] بوده است<ref>احمد بن محمد قسطلانی، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۲، ص۴۳۰؛ محمد بن حسین صالحی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۱۲.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref>
[[شیعه امامیه]] نیز به [[معراج جسمانی]] و [[روحانی]] [[پیامبر]] {{صل}} به طور هم‌زمان و در حال [[بیداری]] [[معتقد]] است<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۱۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار {{عم}}، ج۱۸، ص۳۸۰.</ref>. علت این امر را هم از واژه "[[عبد]]" در [[سوره اسراء]] گرفته‌اند که در لغت [[عرب]] به عنصر ترکیب یافته از [[جسم]] و [[روح]] اطلاق می‌شود؛ به همین علت، سیر شبانه [[پیامبر]] {{صل}} جسمانی و [[روحانی]] بوده است<ref>احمد بن محمد قسطلانی، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۲، ص۴۳۰؛ محمد بن حسین صالحی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۱۲.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۲، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref>


همچنین در این زمینه گفته شده است: برخی معتقدند که اسراء فقط [[روحانی]] و در [[عالم رؤیا]] بوده است. آنان به سخن [[عایشه]] [[احتجاج]] می‌کنند که گفت: [[رسول خدا]] {{صل}} [[جسم]] را از دست ندادند<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۸؛ مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷.</ref>. [[معاویه]] هم آن را رؤیای [[شایسته]] می‌دانست<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۸.</ref>. از [[حسن بصری]] همچنین‌ سخنی حکایت شده است.
همچنین در این زمینه گفته شده است: برخی معتقدند که اسراء فقط [[روحانی]] و در [[عالم رؤیا]] بوده است. آنان به سخن [[عایشه]] [[احتجاج]] می‌کنند که گفت: [[رسول خدا]] {{صل}} [[جسم]] را از دست ندادند<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۸؛ مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷.</ref>. [[معاویه]] هم آن را رؤیای [[شایسته]] می‌دانست<ref>تاریخ الخمیس، ج۱، ص۳۰۸.</ref>. از [[حسن بصری]] همچنین‌ سخنی حکایت شده است.
۲۲۷٬۷۳۷

ویرایش