عصمت حضرت یعقوب: تفاوت میان نسخه‌ها

عصمت حضرت یعقوب (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۳۱

۱۲٬۶۷۸ بایت حذف‌شده ، ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۲۳

←‏آیه ۱۰۰ سوره یوسف

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۳۰٬۳۱۴

ویرایش

@@ خط ۶۵: / خط ۶۵: @@
 === آیه ۱۰۰ سوره یوسف ===
-یکی از آیاتی که توهم عدم [[عصمت]] [[حضرت یعقوب]]{{ع}} را برای برخی ایجاد کرده، [[آیه]] ۱۰۰ [[سوره یوسف]] است که به [[نقل]] جریان [[ملاقات]] [[حضرت یعقوب]] با پسرش [[یوسف]] بعد از سالها دوری و فراق و تحمل [[رنج]] آن پرداخته و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا...}}<ref>«و پدر و مادر خود را بر اورنگ (خویش) فرا برد و همه برای او به فروتنی در افتادند و گفت: پدر جان! این تعبیر خواب پیشین من است که خداوند آن را درست گردانید و بی‌گمان به من نیکی فرمود هنگامی که مرا از زندان بیرون آورد و شما را پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم را خراب کرده بود از بیابان (نزد من) آورد؛ به راستی پروردگارم در آنچه بخواهد، نازک‌بین است؛ همانا اوست که دانای فرزانه است» سوره یوسف، آیه ۱۰۰.</ref>.
+{{اصلی|آیا آیه ۱۰۰ سوره یوسف بر عدم عصمت حضرت یعقوب دلالت می‌کند؟ (پرسش)}}
+یکی از آیاتی که توهم عدم [[عصمت]] [[حضرت یعقوب]]{{ع}} را برای برخی ایجاد کرده، [[آیه]] ۱۰۰ [[سوره یوسف]] است که به [[نقل]] جریان [[ملاقات]] [[حضرت یعقوب]] با پسرش [[یوسف]] بعد از سال‌ها دوری و فراق و تحمل [[رنج]] آن پرداخته و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا...}}<ref>«و پدر و مادر خود را بر اورنگ (خویش) فرا برد و همه برای او به فروتنی در افتادند ...» سوره یوسف، آیه ۱۰۰.</ref>. [[پرسش]] اصلی این است که چرا [[حضرت یعقوب]]{{ع}} در برابر غیر [[خدا]] ([[حضرت یوسف]]{{ع}}) به [[سجده]] می‌افتد؟ [[پرسش]] فرعی آن است که چرا [[حضرت یوسف]]{{ع}} در برابر این [[رفتار]] هیچ‌گونه واکنشی از خود نشان نداد؟ سجده (نمونه روشن [[عبادت]]) در برابر غیر [[خداوند]]، با [[توحید در عبادت]] تضاد کامل دارد و [[شرک]] است و [[قرآن]] [[شرک به خداوند]] را [[گناه]] شمرده است: {{متن قرآن|وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا}}<ref>«و هر کس برای خداوند شریک بتراشد گناهی سترگ را بربافته است» سوره نساء، آیه ۴۸.</ref>.
-[[پرسش]] اصلی این است که چرا [[حضرت یعقوب]]{{ع}} در برابر غیر [[خدا]] ([[حضرت یوسف]]{{ع}}) به [[سجده]] می‌افتد؟ [[پرسش]] فرعی آن است که چرا [[حضرت یوسف]]{{ع}} در برابر این [[رفتار]] هیچ‌گونه واکنشی از خود نشان نداد؟[[ سجده]] (نمونه روشن [[عبادت]]) در برابر غیر [[خداوند]]، با [[توحید در عبادت]] تضاد کامل دارد و [[شرک]] است و [[قرآن]] [[شرک به خداوند]] را [[گناه]] شمرده است: {{متن قرآن|وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا}}<ref>«بی‌گمان خداوند این را که بدو شرک ورزند نمی‌آمرزد؛ و (گناه) پایین‌تر از آن را برای هر کس که بخواهد می‌بخشاید و هر کس برای خداوند شریک بتراشد گناهی سترگ را بربافته است» سوره نساء، آیه ۴۸.</ref>. همچنین از آن به عنوان ستمی بس بزرگ یاد می‌فرماید: {{متن قرآن|...إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که لقمان به پسرش- در حالی که بدو اندرز می‌داد- گفت: پسرکم! به خداوند شرک مورز که شرک، ستمی سترگ است» سوره لقمان، آیه ۱۳.</ref>. در پاره‌ای از [[روایات]]،[[ شرک]]، نخستین یا بزرگ‌ترین [[گناه کبیره]] معرفی شده است: {{متن حدیث|أَوَّلُ الْكَبَائِرِ الشِّرْكَ}}<ref>محمد بن علی بن بابویه (صدوق)، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۶۱.</ref>؛ {{متن حدیث|أَكْبَرَ الْكَبَائِرِ الشِّرْكُ‌}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۷۰.</ref>. این [[شرک]]، همان شرک در عبادت است<ref>ر.ک: محمدتقی مصباح، معارف قرآن: خداشناسی، ص۱۷۴.</ref>.
+'''پاسخ: [[یوسف]]{{ع}} [[قبله]] [[عبادت]]، نه [[معبود]]''': [[سجده]] [[حضرت یعقوب]]{{ع}} تنها در برابر [[خداوند]] بود، اما یوسف{{ع}} را قبله خود قرار داد<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۵-۶، ص۴۰۶.</ref>. در آن هنگام که [[حضرت یعقوب]]{{ع}} و همراهانش نظاره‌گر رخ یوسف{{ع}} گشتند، آن چنان [[نور الهی]] در چهره پرفروغ حضرتش تجلی یافته بود که آنان [[اختیار]] از کف دادند و در برابر او کرنش و ادای [[احترام]] کردند؛ همان‌گونه که [[حضرت آدم]]{{ع}} هم به [[امر خداوند]] مسجود [[فرشتگان]] قرار گرفت. [[شاهد]] روشنی که نشان می‌دهد [[سجده]] در اینجا به معنای [[پرستش]] [[حضرت یوسف]]{{ع}} نیست، بلکه او تنها [[قبله]] بوده است)، این است که [[حضرت یعقوب]]{{ع}} به تصریح [[قرآن]]، خود از [[مخلصان]] (کسانی که [[خالص]] شده‌اند) بوده است که هرگز غیر [[خداوند]] را نپرستیدند: {{متن قرآن|وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ * إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}}<ref>«و از بندگان توانمند و روشن‌بین ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب، یاد کن * و ما آنان را به ویژگی‌یی که یادکرد رستخیز است، ویژه ساختیم» سوره ص، آیه ۴۵-۴۶.</ref>.<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]]، ص۲۲۴-۲۲۹.</ref>
-'''پاسخ نخست: [[یوسف]]{{ع}} [[قبله]] [[عبادت]]، نه [[معبود]]''': [[سجده]] [[حضرت یعقوب]]{{ع}} تنها در برابر [[خداوند]] بود، اما [[یوسف]]{{ع}} را [[قبله]] خود قرار داد<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۵-۶، ص۴۰۶.</ref>. در آن هنگام که [[حضرت یعقوب]]{{ع}} و همراهانش نظاره‌گر رخ [[یوسف]]{{ع}} گشتند، آن چنان [[نور الهی]] در چهره پرفروغ حضرتش تجلی یافته بود که آنان [[اختیار]] از کف دادند و در برابر او کرنش و ادای [[احترام]] کردند؛ همان‌گونه که [[حضرت آدم]]{{ع}} هم به [[امر خداوند]] مسجود [[فرشتگان]] قرار گرفت. [[شاهد]] روشنی که نشان می‌دهد [[سجده]] در اینجا به معنای [[پرستش]] [[حضرت یوسف]]{{ع}} نیست، بلکه او تنها [[قبله]] بوده است)، این است که [[حضرت یعقوب]]{{ع}} به تصریح [[قرآن]]، خود از [[مخلصان]] (کسانی که [[خالص]] شده‌اند) بوده است که هرگز غیر [[خداوند]] را نپرستیدند: {{متن قرآن|وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ * إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}}<ref>«و از بندگان توانمند و روشن‌بین ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب، یاد کن * و ما آنان را به ویژگی‌یی که یادکرد رستخیز است، ویژه ساختیم» سوره ص، آیه ۴۵-۴۶.</ref>. افزون بر آن، [[حضرت یوسف]]{{ع}} نیز همان کسی است که به همراهان زندانی‌اش اعلام می‌دارد: {{متن قرآن|...مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ}}<ref>«و از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی می‌کنم؛ در خور ما نیست که هیچ چیز را شریک خداوند بدانیم؛ این از بخشش خداوند به ما و به مردم است امّا بیشتر مردم سپاس نمی‌گزارند» سوره یوسف، آیه ۳۸.</ref>. از این مطالب به این نتیجه دست می‌یابیم که آنان [[خداوند]] را [[عبادت]] کردند و [[حضرت یوسف]]{{ع}} را [[نشانه ]][[الهی]] و همانند [[کعبه]]، قبله‌گاه خود قرار دادند. در پاره‌ای از [[روایات]] نیز به این توجیه و و توجیه [[شکر]] گزاردن اشاره شده است: {{متن حدیث|أَمَّا سُجُودُ يَعْقُوبَ وَ وُلْدِهِ لِيُوسُفَ فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيُوسُفَ وَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ يَعْقُوبَ وَ وُلْدِهِ طَاعَةً لِلَّهِ- وَ تَحِيَّةً لِيُوسُفَ كَمَا كَانَ السُّجُودُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ وَ لَمْ يَكُنْ لِآدَمَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ طَاعَةً لِلَّهِ وَ تَحِيَّةً لِآدَمَ فَسَجَدَ يَعْقُوبُ وَ وُلْدُهُ- وَ سَجَدَ يُوسُفُ مَعَهُمْ شُكْراً لِلَّهِ لِاجْتِمَاعِ شَمْلِهِمْ}}<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، تصحیح طیب الموسوی الجزائری، ج۱، ص۳۵۶.</ref>؛ [[سجده]] [[حضرت یعقوب]]{{ع}} و فرزندانش برای [[یوسف]]{{ع}} نبود، بلکه آن [[سجده]] در راستای [[اطاعت از خداوند]] و [[احترام]] به [[حضرت یوسف]]{{ع}} بود. [[سجده فرشتگان]] در برابر [[حضرت آدم]]{{ع}} نیز این گونه بود. پس [[حضرت یعقوب]]{{ع}} و فرزندانش و [[حضرت یوسف]]{{ع}}، همگی در درگاه الهی به [[دلیل]] اجتماعشان در یک جا سجده شکر به جا آوردند.
-از آنجا که [[یوسف]]{{ع}} [[آیه]] و [[نشانه]] [[پروردگار]] است، هرگز [[استقلال]] در وجود ندارد و قهراً [[معبود]] او تنها [[خداوند]] خواهد بود<ref>ر.ک: سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۲۴۶.</ref>. در مورد [[نماز]] به سوی [[قبله]]، دو اصطلاح کاربرد دارد: ۱. {{عربی|صلی الی القبله}}؛ ۲. {{عربی|صلی للقبله}}.
-پس جمله {{متن قرآن|وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا...}} با [[قبله]] بودن آن حضرت [[سازگاری]] دارد و این بدان معنا نیست که هیچ گونه تعظیمی به او انجام نشده است، بلکه آن جهت را نیز کاملاً می‌رساند؛ همانند اینکه [[کعبه]] [[قبله]] است، اما عظمت و [[احترام]] آن امری [[مسلم]] است<ref>ر.ک: سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الانبیاء، ص۸۸.</ref>. برخی [[مفسران]] در این مجال، عنوان سجده شکر را مطرح کرده‌اند<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۸۲.</ref> که با این توجیه به گونه‌ای جمع شدنی است؛ یعنی می‌توان گفت آنان در برابر [[خداوند]] سجده شکر به جا آوردند و در این [[سجده]]، [[یوسف]]{{ع}} را [[قبله]] خود قرار دادند. این فراز [[آیه]] که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ...}} این برداشت را [[تأیید]] می‌کند؛ زیرا آنان از تخت بالا آمدند. اگر بنا بر این بود که در برابر [[یوسف]]{{ع}} [[سجده]] کنند، بهتر آن بود که پیش از بالا آمدن از تخت سر به [[سجده]] می‌نهادند. این توجیه در [[آیه]] ۴ همین [[سوره]] نیز کارساز است: {{متن قرآن|رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که یوسف به پدرش گفت: ای پدر! من (در خواب) یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم که برای من فروتن بودند» سوره یوسف، آیه ۴.</ref>؛ یعنی آنان به [[دلیل]] [[نعمت]] بازگشت من، در برابر [[خداوند]] [[سجده شکر]] به جا آوردند. [[فخر رازی]] در [[تأیید]] این [[وجه]] می‌گوید: «این [[وجه]] متعین است؛ زیرا [[رضایت]] [[یوسف]]{{ع}} به [[سجده]] در برابرش، آن هم از سوی پدرش، با [[عقل انسان]] [[سازگاری]] ندارد»<ref>محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۶.</ref>. این توجیه با اصول [[مسلم]] [[اعتقادی]] سازگار، و بدون اشکال و ایراد است.
-'''پاسخ دوم: سجده؛ رسم [[احترام]] در آن [[زمان]]''': [[تحیت]] و [[احترام]] در آن [[زمان]] به صورت [[سجده]] انجام می‌شد؛ همچنان که در [[دین اسلام]]، [[سلام کردن]] به عنوان [[احترام]] معرفی شده است.
-این توجیه چنین نقد شده است که اگر [[سجده]] [[کمال]] [[احترام]] بود، باید [[یوسف]]{{ع}} در برابر پدرش، [[حضرت یعقوب]]{{ع}} این سان [[احترام]] می‌کرد<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۷.</ref>. افزون بر آن، این ادعا بی‌دلیل است.
-'''پاسخ سوم: [[عبادت]] نبودن مطلق [[سجده]]''': سجده بدون [[نیت]] عبادت در آن، عنوان [[عبادت]] نخواهد داشت. پس اگر آنان از انجام دادن این سجده قصد [[عبادت]] نداشته‌اند، هیچ ایرادی بر کارشان وارد نیست<ref>به نقل از: سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الانبیاء، ص۸۸.</ref>.
-در نقد این [[سخن]] می‌توان گفت معنای سجده در لغت، با عبادت و نهایت [[خضوع]] آمیخته است و دست‌کم [[عرف]] [[قرآنی]] و تعابیر [[شرعی]] این معنا را می‌رساند: {{عربی|... و سجد الرجل: وضع جبهته بالأرض...}}<ref>احمد بن محمد فیومی مقری، المصباح المنیر، ص۲۶۶.</ref>. {{عربی|السجود اصله التطامن و التذلل وجعل ذلک عباره عن التذلل لله و عبادته...}}<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ماده «سجد».</ref>. {{عربی|ان الأصل الواحد فی هذه الماده هو کمال الخضوع بحیث لا یبقی اثر من الانانیه...}}<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۵، ص۶۱.</ref>.
-'''پاسخ چهارم: [[سجده]]؛ به معنای کرنش متداول''': سجده در آن [[عصر]]، تنها به همین معنای سر بر [[زمین]] نهادن نبوده است، بلکه در هر گونه کرنشی کاربرد داشته است. [[میبدی]] می‌نویسد: «بلکه آن پشت [[خم]] دادن بود»<ref>ابوالفضل رشیدالدین میبدی، کشف الاسرار، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، ج۵، ص۱۳۸.</ref>.
-ایراد این [[تفسیر]] در این است که اولاً دلیلی بر انصراف لفظ [[سجده]] از معنای متعارف آن وجود ندارد؛ ثانیاً با فراز {{متن قرآن|خَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}}: «در برابر او بر [[زمین]] افتادند» ناسازگار است<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۸۲.</ref>. البته می‌توان به این اشکال پاسخ داد که ماده خرور چه بسا در معنای مرور به [[کار]] رفته است، مانند [[آیه]] {{متن قرآن|لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا}}<ref>«و آنان که هر گاه آیات پروردگارشان را به یادشان آورند ناشنیده و نادیده بر (پای) آنها نمی‌افتند» سوره فرقان، آیه ۷۳.</ref> که {{متن قرآن|لَمْ يَخِرُّوا}} به معنای {{عربی|لم یمروا}} آمده است<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۶.</ref>.
-با نگاهی به ترجمه‌های [[آیه]] و [[تفسیر]] آن در [[تفاسیر]] گوناگون، این نتیجه به دست می‌آید که این ایراد وارد نیست؛ زیرا {{متن قرآن|يَخِرُّوا}} به همان معنای افتادن [[تفسیر]] شده است. [[زمخشری]] می‌نویسد: «این [[آیه]] افتادن را [[نفی]] نمی‌کند، بلکه مفاد [[آیه]] این است که آنان کر و کور بر [[آیات الهی]] نمی‌افتند؛ بلکه افتادنشان از روی [[بصیرت]] و علاقه است. در برابر [[آیات الهی]] [[چشم]] و گوش خود را باز می‌کنند»<ref>محمود بن عمر زمخشری، الکشاف، ج۲، ص۲۹۵.</ref>. پس {{متن قرآن|لَمْ يَخِرُّوا}} به معنای {{عربی|لم یمروا}} نیست<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۷۸، ص۲۸۴؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۲۴۴.</ref>. وجوه دیگری در کتب [[تفسیری]] مطرح شده است که فاقد [[دلیل]] و اعتبارند<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۷.</ref>.<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]]، ص۲۲۴-۲۲۹.</ref>
 == پرسش‌های وابسته ==