بدون خلاصۀ ویرایش
(←مقدمه) |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = حسبه | | موضوع مرتبط = حسبه | ||
| عنوان مدخل = | | عنوان مدخل = حسبه | ||
| مداخل مرتبط = [[حسبه در لغت]] - [[حسبه در فقه اسلامی]] - [[حسبه در فقه سیاسی]] | | مداخل مرتبط = [[حسبه در لغت]] - [[حسبه در فقه اسلامی]] - [[حسبه در فقه سیاسی]] - [[حسبه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
# امور حسبیای که اصل جاری در آنها، اصل [[اشتغال]] است، مانند تصرف در اموال، [[نفوس]] و اَعراض. اصل جاری در این گونه موارد این است که [[تصرف]] احدی نافذ نیست. تصرف در [[سهم امام]] {{ع}} از این موارد شمرده شده است. تصرف در این گونه امور برای غیر فقیه جز با کسب اجازه از وی جایز نیست. | # امور حسبیای که اصل جاری در آنها، اصل [[اشتغال]] است، مانند تصرف در اموال، [[نفوس]] و اَعراض. اصل جاری در این گونه موارد این است که [[تصرف]] احدی نافذ نیست. تصرف در [[سهم امام]] {{ع}} از این موارد شمرده شده است. تصرف در این گونه امور برای غیر فقیه جز با کسب اجازه از وی جایز نیست. | ||
# امور حسبیای که اصل جاری در آنها [[اصل برائت]] است، مانند [[نماز]] بر میّتی که [[ولیّ]] ندارد. [[اقامه نماز]] بر میّت، واجب کفایی است و در صورت شک در اشتراط اقامه آن به [[اذن]] فقیه، اصل برائت جاری میشود. در این گونه امور نیاز به اذن فقیه نیست. <ref>التنقیح (الإجتهاد و التقلید)، ص:۴۲۴ ـ ۴۲۵؛ التنقیح (الطهارة)، ج۸، ص:۶۸.</ref>.<ref> [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۱، صفحه ۶۹۹-۷۰۰.</ref> | # امور حسبیای که اصل جاری در آنها [[اصل برائت]] است، مانند [[نماز]] بر میّتی که [[ولیّ]] ندارد. [[اقامه نماز]] بر میّت، واجب کفایی است و در صورت شک در اشتراط اقامه آن به [[اذن]] فقیه، اصل برائت جاری میشود. در این گونه امور نیاز به اذن فقیه نیست. <ref>التنقیح (الإجتهاد و التقلید)، ص:۴۲۴ ـ ۴۲۵؛ التنقیح (الطهارة)، ج۸، ص:۶۸.</ref>.<ref> [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۱، صفحه ۶۹۹-۷۰۰.</ref> | ||
==نهاد حسبه== | |||
[[امور حسبیه]] اعم از [[واجبات]] و [[مستحبات]] کفائیه است که با انجام یک یا چند نفر از [[ذمه]] دیگران ساقط میشود؛ از قبیل [[جهاد]] برای [[اسلام]]، [[دفاع از حریم اسلام]]، [[امربه معروف و نهی از منکر]]، [[اجرای حدود]]، [[فتوا]]، [[قضا]]، [[شهادت]]، [[استشهاد]] ([[شاهد]] گرفتن)، نگهداری گمشده - اعم از [[انسان]] و غیره - نگهداری [[اموال]] قاصرین ([[یتیم]]، [[مجنون]]، [[سفیه]])، نگهداری اموال غایبان، [[نجات]] افراد از [[هلاکت]]، [[کفن و دفن]] [[مردگان]]، [[کمک به مستمندان]]، وصول و صرف [[بیتالمال]] در موارد مقرره و مانند آن و بالاخره همه اموری که دارای رجحان الزامی یا غیر الزامی [[شرعی]] یا [[عقلی]] باشد که با انجام دادن یک یا چند نفر خواسته اجتماعی محقق میشود<ref>سیدروح الله موسوی خمینی، البیع، ج۲، ص۶۵۶؛ سید محمد مهدی موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه، ص۵۰۹.</ref>. | |||
نگاهی به اموری که تحت عنوان [[امور حسبه]] تعریف شدهاند، نقش نهاد حسبه در توجه به امنیت اجتماعی و تأمین آن در [[جامعه اسلامی]] را آشکار میکند. [[فقهای بزرگ شیعه]] در ادوار مختلف به موضوع امور حسبه توجه نموده و حتی بعضی، موضوع مهم [[ولایت فقیه]] را نیز از باب امور حسبیه تحلیل و [[استدلال]] کردهاند. | |||
[[علامه شعرانی]] در باب نهاد حسبه مینویسد: «امور حسبیه از توابع [[امر به معروف و نهی از منکر]] است و [[اهل سنت]] در آن کتابها نوشتهاند؛ اما در [[مذهب شیعه]] تصنیفی نیافتم. ماوردی گوید حسبه واسطه است بین قضا و [[مظالم]]. [[قضا]] در [[زمان]] ما کار [[عدلیه]] است و مظالم از [[وظایف]] نظمیه، و [[حسبه]] غالباً راجع به [[شهرداری]] (بلدیه)؛ و در [[حدیث]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است که [[واجب]] است [[امام]] را که عالم [[فاسق]] و [[طبیب]] [[جاهل]] و [[مکاری]] بیسرمایه را بازدارد و ممنوع سازد»<ref>ابوالحسن شعرانی، ترجمه و شرح تبصره المتعلمین فی احکام الدین، ج۱، ص۲۲۶.</ref>. | |||
[[شیخ انصاری]] نیز در تعریف [[امور حسبیه]] مینویسد: {{عربی|الأمور التي تكون مشروعية إيجادها في الخارج مفروغا عنها بحيث لو فرض عدم الفقيه كان على الناس القيام بها كفاية}}<ref>مرتضی انصاری، مکاسب، ج۱، ص۲۷۰.</ref>: اموری که [[شارع]] تحقق آنها در خارج را مفروغعنه تلقی کرده است، به طوری که اگر [[فقیه]] نباشد، بر [[مردم]] [[واجب کفایی]] است که به انجام آنها [[قیام]] کنند. | |||
برخی از [[فقها]] حسبه را در دایره [[ولایت]] بر [[امر به معروف و نهی از منکر]] تعریف کنند و میگویند: {{عربی|الحِسْبة (بكسر الحاء و سكون السين) و هي الولاية على الأمر بالمعروف إذا ظهر ترك المعروف. و النهي عن المنكر إذا ظهر فعل المنكر}}<ref>علی کاشف الغطاء نجفی، باب مدینه العلم، ص۱۵۸.</ref>: حسبه، [[امر به معروف]] است آنگاه که ترک آن معروف آشکار شود و [[نهی از منکر]] است هنگامی که عمل منکر آشکار انجام پذیرد. همین نظر را [[استاد مطهری]] نیز دارد: «به هر حال دایره حسبه همان دایره امر به معروف و نهی از منکر بوده و رنگ و [[صبغه]] [[دینی]] داشته. محتسبین و مخصوصاً آنان که در رأس دایره حسبه بوده، میبایست هم عالم و مطلع باشند و هم با [[ورع]] و [[تقوا]] و [[امانت]] و یک نوع [[احترام]] دینی در میان مردم داشته باشند»<ref>مرتضی مطهری، فقه و حقوق، ج۲۰، ص۱۹۲.</ref>. | |||
در میان [[فقهای شیعه]]، [[شهید]] اول در کتاب دروس رسماً تحت عنوان «کتاب الحسبه» از امر به معروف و نهی از منکر نام برده است<ref>شهید اول، الدروس، ج۲، ص۴۷-۵۱.</ref>. طریحی نیز در مجمع [[البحرین]] میگوید: {{عربی|الحسبة هو الامر بالمعروف والنهي عن المنكر}}<ref>مرتضی مطهری، فقه و حقوق، ج۲۰، ص۱۹۳.</ref>. البته ملامحسن [[فیض کاشانی]] در کتاب وافی [[حسبه]] را تعمیم داده است، به طوری که شامل کتاب [[جهاد]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]] و کتاب حدود میشود<ref>محسن فیض کاشانی، الوافی، ج۱۵، «کتاب الحسبة و الأحکام و الشهادات»، ص۲۵.</ref>. | |||
در آثار فقهای متأخر [[شیعه]] (از دوره [[شیخ انصاری]] به بعد) اصطلاح حسبه و [[امور حسبیه]] در مفهومی دیگر به کار رفته است. بر این اساس امور حسبیه اموری است که میدانیم [[شارع مقدس]] هرگز به ترک آنها [[راضی]] نیست و چنانچه کسی به آنها اقدام نکند، بر خلاف خواست [[شارع]]، بر [[زمین]] خواهند ماند؛ از جمله [[سید بحرالعلوم]] مینویسد {{عربی|الحسبة هي بمعنى القربة، المقصود منها التقرب بها إلى الله تعالى. وموردها كل معروف علم إرادة وجوده في الخارج شرعا من غير موجد معين}}<ref>سید محمد آل بحرالعلوم، بلغه الفقیه، ج۳، ص۲۹۰.</ref>: حسبه به معنای قربت است و مراد از آن [[تقرب]] جستن به [[خداوند متعال]] است. مورد حسبه هر کار [[نیکی]] است که میدانیم شرعاً وجود آن در خارج خواسته شده است، بدون اینکه انجام دهنده ویژهای داشته باشد. | |||
با [[عنایت]] به دیدگاهها و بیانات مختلف [[فقها]] از مسئله حسبه، یکی از ویژگیهای آن، [[نظارت]] بر [[امور جامعه]] در حوزههای گوناگون است که با [[هدف]] تأمین [[امنیت اجتماعی]] [[جامعه]] [[مسلمانان]] انجام میگردد؛ مانند [[نظارت بر بازار]]، [[تجسس]] و [[براندازی]] [[منکرات]]، گسترش و اجرای [[نیکیها]] و [[نظارت بر کارگزاران]]<ref>سیف الله صرامی، «نهاد حسبه در منابع فقه شیعه»، ص۱۶۵.</ref>. این نظارت بر بازار در [[سیره رسول خدا]]{{صل}} و [[حضرت علی]]{{ع}} در [[مدینه]] و [[کوفه]] [[مشاهده]] میشود؛ بهویژه [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بر [[کارگزاران]] و نیز رصد و رفع منکرات و اجرای نیکیها که همان امر به معروف و نهی از منکر است، نظارت دقیقی داشت. | |||
خلاصه اینکه نهاد حسبه میتواند نقش پررنگی در امنیت اجتماعی داشته باشد؛ کارویژههایی چون نظارت بر کارگزاران و امر به معروف و نهی از منکر در قالب یک نهاد، زمینه بسیاری از [[منکرات]] و بزهکاریها را در [[جامعه]] از میان بر میدارد و [[امنیت]] لازم را برای [[آحاد جامعه]] تأمین میکند<ref>سیف الله صرامی، حسبه، نهاد حکومتی، ص۵-۹.</ref>.<ref>[[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|فقه و امنیت]] ص ۱۱۸.</ref> | |||
== پرسش مستقیم == | == پرسش مستقیم == | ||
| خط ۲۶: | خط ۳۹: | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']] | # [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']] | ||
# [[پرونده:IM010643.jpg|22px]] [[محمد اسماعیل نباتیان|نباتیان، محمد اسماعیل]]، [[فقه و امنیت (کتاب)|'''فقه و امنیت''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||