بقعه مبارکه در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

بقعه مبارکه در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۷ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۵:۴۲

۱۸٬۷۷۶ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۷ مارس ۲۰۲۴

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۱٬۸۹۵

ویرایش

@@ خط ۱۳: / خط ۱۳: @@
 «پس از اینکه [[موسی]]{{ع}} مدت معین شده برای [[خدمت]] به [[شعیب]]{{ع}} را به اتمام رسانید در شب بسیار سردی از [[مدین]] به سوی [[مصر]] حرکت کرد، [[حضرت موسی]]{{ع}} و همراهانش راه را گم کرده بودند در چنین شرایطی موسی{{ع}} از طرف طور- که در آن نزدیکی بود - متوجه شعله آتشی شد»<ref>لطیف راشدی، قصه‌های قرآن، ص۳۵۶.</ref> نشانی‌های خاص [[قرآن]] با همان وادی‌ها و کوه‌هائی که در ناحیه سینا و [[حوریب]] است تطبیق می‌کند، از آن جهت که محل [[عبادت]] و [[پیمبران]] گذشته و موسی و [[وحی]] آنها بوده، [[وادی مقدس]] و از آن جهت که در دامنه راست طور و سرزمین سرسبز و پر [[برکت]] بود، جانب الطور، [[وادی الایمن]]، [[بقعه المبارکه]]، نامیده شده<ref>پرتوی از قرآن، ص۹۰.</ref> «[[بقعه مبارکه]]»، قطعه و نقطه مخصوصی است از کناره سمت راست وادی که در آن درختی قرار داشته که ندای یا موسی از آن درخت برخاسته است و [[مبارک]] بودنش به همین سبب است که ندای [[الهی]] و تکلم با موسی{{ع}} در آنجا واقع شده و از این راه [[شرافت]] یافت. درختی که به [[حضرت موسی]] نشان داده شد در «[[شرق]] [[شهر مدین]]» و در ۱۲ کیلومتری شرق آن واقع است و به آن «شجره المایسه» نام نهاده‌اند.<ref>[[محرم فرزانه|فرزانه، محرم]]، [[اماکن جغرافیایی در قرآن (کتاب)|اماکن جغرافیایی در قرآن]]، ص ۳۱۳.</ref>
+==بقعه مبارک==
+قطعه‌ای معین از [[وادی]] مقدسِ طُوی که ندای [[الهی]]، نخستین بار از آنجا به [[گوش]] [[موسی]]{{ع}} رسید.
+بُقعه از ریشه (ب ـ ق ـ ع) و در لغت به معنای قطعه‌ای از [[زمین]]<ref>الصحاح، ج ۳، ص۱۱۸۷؛ المصباح، ص۵۷، «بقع».</ref> و نیز قطعه زمینی است که به سبب تفاوت در رنگ، شکل و... از زمینهای همجوار، متمایز است<ref>ترتیب العین، ص۹؛ لسان العرب، ج ۱، ص۴۶۲؛ التحقیق، ج ۱، ص۳۱۴، «بقع».</ref>. «[[بقعه مبارکه]]» به معنای قطعه زمینی متبرّک و بابرکت است. این عنوان فقط یک بار و با «ال» در گزارش مربوط به مکان و چگونگی [[بعثت]] [[حضرت موسی]]{{ع}} آمده است؛ هنگامی که موسی{{ع}} از [[مدین]] عازم [[مصر]] بود، شبانه آتشی از [[جانب طور]] [[سینا]] دید و برای کسب [[آگاهی]] در این باره یا آوردن شعله‌ای از [[آتش]] به سوی آن روانه شد.<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّا قَضَىٰ مُوسَى ٱلْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِۦٓ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ نَارًۭا قَالَ لِأَهْلِهِ ٱمْكُثُوٓا۟ إِنِّىٓ ءَانَسْتُ نَارًۭا لَّعَلِّىٓ ءَاتِيكُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍۢ مِّنَ ٱلنَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ}} «پس چون موسی زمان (قرارداد) را به سر آورد و خانواده‌اش را (با خود) برد از سوی طور آتشی دید، به خانواده‌اش گفت: (اینجا) بمانید! من آتش دیدم شاید از آن برایتان خبری یا فروزه‌ای از آتش بیاورم باشد که گرم شوید» سوره قصص، آیه ۲۹. {{متن قرآن|إِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِأَهْلِهِۦٓ إِنِّىٓ ءَانَسْتُ نَارًۭا سَـَٔاتِيكُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ ءَاتِيكُم بِشِهَابٍۢ قَبَسٍۢ لَّعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ}} «(یاد کن) آنگاه را که موسی به خانواده‌اش گفت: من آتشی دیدم، به زودی برای شما خبری از آن خواهم آورد یا شعله‌ای آتش برایتان می‌آورم باشد که گرم شوید» سوره نمل، آیه ۷.</ref> هنگامی که نزد آتش رسید از کرانه راستِ «وادی مقدس» و از میان درختی ندا داده شد که ای موسی! منم [[خداوند]]، [[پروردگار]] جهانیان: {{متن قرآن|فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِىَ مِن شَـٰطِئِ ٱلْوَادِ ٱلْأَيْمَنِ فِى ٱلْبُقْعَةِ ٱلْمُبَـٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَـٰمُوسَىٰٓ إِنِّىٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلْعَـٰلَمِينَ}}<ref>«چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref> در همین جا بود که [[خداوند]] با دادن [[معجزه]] [[عصا]] و [[ید بیضا]] [[حضرت موسی]]{{ع}} را به [[پیامبری]] برگزید و به سوی [[فرعونیان]] روانه کرد.<ref>{{متن قرآن|وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنٌّۭ وَلَّىٰ مُدْبِرًۭا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَـٰمُوسَىٰٓ أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ ٱلْـَٔامِنِينَ * ٱسْلُكْ يَدَكَ فِى جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَآءَ مِنْ غَيْرِ سُوٓءٍۢ وَٱضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ ٱلرَّهْبِ فَذَٰنِكَ بُرْهَـٰنَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَإِي۟هِۦٓ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ قَوْمًۭا فَـٰسِقِينَ}}«و: «چوبدستت را بیفکن!» آنگاه چون در آن نگریست که مانند ماری می‌جنبد پشت‌کنان روی گردانید و بازنگشت؛ (بانگی برآمد که): «ای موسی روی آور و مترس که تو در امانی * دست در گریبان خویش فرو بر (و برآور) تا سپید بی‌آسیب بیرون آید و (در پرهیز) از بیم ، بازویت را به خویش بفشر که این دو (معجزه) ، دو برهان از پروردگار تو برای فرعون و سرکردگان اوست، بی‌گمان آنان قومی نافرمانند» سوره قصص، آیه ۳۱-۳۲.</ref> این گزارش هرچند به شکلی متفاوت، در سوره‌های طه [[آیه]] ۱۰<ref>{{متن قرآن|إِذْ رَءَا نَارًۭا فَقَالَ لِأَهْلِهِ ٱمْكُثُوٓا۟ إِنِّىٓ ءَانَسْتُ نَارًۭا لَّعَلِّىٓ ءَاتِيكُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى ٱلنَّارِ هُدًۭى}} «آن هنگام که آتشی دید به خانواده‌اش گفت: درنگ کنید! من آتشی دیدم باشد که از آن شعله‌ای بیاورم یا با آتش رهنمودی بیابم» سوره طه، آیه ۱۰.</ref>؛ نمل [[آیات]] ۸ ـ ۱۲<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ أَن بُورِكَ مَن فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * يَا مُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسَى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ * إِلاَّ مَن ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ * وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاء مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ}} «و چون نزد آن آمد، بانگی برآمد که خجسته باد آن کس که در (کنار این) آتش و آنکه پیرامون آن است و پاکا خداوندی که پروردگار جهانیان است * ای موسی! این منم خداوند پیروزمند فرزانه * و چوبه‌دستت را بیفکن! و چون آن را دید که مانند ماری می‌جنبد، روی گردانید و باز نگشت؛ ای موسی! نترس! این منم که پیامبران نزد من نمی‌ترسند * مگر آنکه ستم ورزیده باشد و سپس بدی را به نیکی بدل کرده باشد؛ که من بی‌گمان آمرزنده‌ای مهربانم * و دستت را در گریبان کن تا سپید (و نورانی) بی‌هیچ آسیب (و بیماری) بیرون آید؛ با نه نشانه به سوی فرعون و قومش (روی آور) که آنان قومی نافرمانند» سوره نمل، آیه ۱۲.</ref> و نازعات [[آیات]] ۱۶ ـ ۱۷<ref>{{متن قرآن|إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى * اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى}} «آنگاه که پروردگارش او را در سرزمین پاک «طوی» فرا خواند، * به سوی فرعون روان شو که او سرکشی کرده است» سوره نازعات، آیه ۱۶-۱۷.</ref> نیز آمده است. در دو مورد از آیات، مکانی که ندای [[الهی]] در آن به [[گوش]] [[موسی]]{{ع}} رسید، «[[وادی مقدس]] طُوی» خوانده شده است. <ref>{{متن قرآن|فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِىَ يَـٰمُوسَىٰٓ * إِنِّىٓ أَنَا۠ رَبُّكَ فَٱخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِٱلْوَادِ ٱلْمُقَدَّسِ طُوًۭى}} «و چون به آن رسید ندا داده شد: ای موسی! * بی‌گمان این منم پروردگار تو، پای‌پوش‌های خویش را درآور که تو در سرزمین مقدس «طوی» یی» سوره طه، آیه ۱۱-۱۲. {{متن قرآن|إِذْ نَادَىٰهُ رَبُّهُۥ بِٱلْوَادِ ٱلْمُقَدَّسِ طُوًى}} «آنگاه که پروردگارش او را در سرزمین پاک «طوی» فرا خواند،» سوره نازعات، آیه ۱۶.</ref> [[وادی]] یاد شده، جلگه‌ای است در جنوب [[صحرای سینا]] و نزدیک [[کوه طور]] با آب و هوایی خوش و انبوهی از درختان [[زیتون]]<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۳۹۲؛ بحارالانوار، ج ۸۷، ص۱۱۱؛ التحقیق، ج ۵، ص۲۹۲.</ref> (وادی مقدس)، بر این اساس گروهی از [[مفسران]]، [[بقعه مبارکه]] و [[وادی مقدس طوی]] را که همان «[[وادی ایمن]]» است یکی دانسته‌اند<ref>مجمع‌البیان، ج ۷، ص۳۹۲؛ روح‌المعانی، مج ۱۱، ج ۲۰، ص۱۰۹.</ref>؛ اما [[ظاهر آیه]] مورد بحث<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِىَ مِن شَـٰطِئِ ٱلْوَادِ ٱلْأَيْمَنِ فِى ٱلْبُقْعَةِ ٱلْمُبَـٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَـٰمُوسَىٰٓ إِنِّىٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلْعَـٰلَمِينَ}} «چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref> که بقعه مبارکه و وادی ایمن را جداگانه آورده است نشان می‌دهد که آن دو دقیقاً یکی نیستند. در مقابل، شماری نیز بقعه مبارکه را قطعه مشخصی از [[کوه طور]]، در کرانه راستِ [[وادی مقدس]]، جایی که درخت یاد شده در آن قرار داشت می‌دانند<ref>جامع البیان، مج ۱۱، ج ۲۰، ص۸۸؛ ر. ک: تفسیر بیضاوی، ج ۳، ص۳۰۲؛ المیزان، ج ۱۶، ص۳۲.</ref>. این دیدگاه با [[ظاهر آیه]] یاد شده سازگار و به وسیله ظاهر آیه {{متن قرآن|فَلَمَّا جَآءَهَا نُودِىَ أَنۢ بُورِكَ مَن فِى ٱلنَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ}}<ref>«و چون نزد آن آمد، بانگی برآمد که خجسته باد آن کس که در (کنار این) آتش و آنکه پیرامون آن است و پاکا خداوندی که پروردگار جهانیان است» سوره نمل، آیه ۸.</ref> قابل [[تأیید]] است<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۳، ص۲۷۲؛ تفسیر ابی السعود، ج ۴، ص۱۸۷.</ref>. کوه طور و در نتیجه [[بقعه مبارکه]]، همچنین درّه طُوی که از آن به وادی مقدس و ایمن نیز تعبیر شده است در جنوب [[صحرای سینا]] قرار دارد<ref>التحقیق، ج ۱، ص۳۱۴؛ ج ۷، ص۱۳۵.</ref>. چون هنگام رفتن به [[مصر]] از سوی [[مدین]]، دره یاد شده در سمت راست [[کوه]] [[طور]] قرار دارد از آن به [[وادی ایمن]] یاد شده است<ref>معجم البلدان، ج ۳، ص۲۶۹؛ لسان العرب، ج ۸، ص۲۳۲.</ref>. درباره علت [[مبارک]] خواندن بقعه یاد شده، اغلب [[مفسّران]] [[شیعه]]<ref>التبیان، ج ۸، ص۱۴۶؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۳۹۲؛ المیزان، ج ۱۶، ص۳۲.</ref> و [[سنی]]<ref>زادالمسیر، ج ۶، ص۲۱۸؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۳، ص۲۴۴؛ تفسیر الجلالین، ص۵۱۲.</ref> برآن‌اند که [[سخن گفتن خدا]] با [[موسی]]{{ع}} در آنجا و [[گزینش]] وی به [[رسالت]]، سبب آن است؛ زیرا زمینه‌ساز خیر و [[برکت]] فراوانی برای [[بشر]] شد. در مقابل، برخی وجود انبوهی از درختان و میوه‌ها را مایه برکت و مبارکی بقعه یاد شده دانسته‌اند<ref>مجمع‌البیان، ج ۷، ص۳۹۲.</ref>؛ اما با توجه به [[آیه]] ۸ نمل<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّا جَآءَهَا نُودِىَ أَنۢ بُورِكَ مَن فِى ٱلنَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ}} «و چون نزد آن آمد، بانگی برآمد که خجسته باد آن کس که در (کنار این) آتش و آنکه پیرامون آن است و پاکا خداوندی که پروردگار جهانیان است» سوره نمل، آیه ۸.</ref> و نیز [[سیاق آیه]] مورد استناد<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِىَ مِن شَـٰطِئِ ٱلْوَادِ ٱلْأَيْمَنِ فِى ٱلْبُقْعَةِ ٱلْمُبَـٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَـٰمُوسَىٰٓ إِنِّىٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلْعَـٰلَمِينَ}} «چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref> دیدگاه نخست درست است<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۳۹۲.</ref>؛ زیرا اصولاً در یک [[نظام]] [[اعتقاد]] [[توحیدی]]، [[تقدس]] و [[تبرک]] مکانها و زمانها اغلب به سبب حوادث [[دینی]] است که در آنها روی داده یا مناسکی است که در آن انجام می‌پذیرد<ref>المیزان، ج ۱۴، ص۱۳۷ ـ ۱۳۸.</ref>. [[مبارک]] خواندن مواردی چون [[خانه خدا]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍۢ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًۭا وَهُدًۭى لِّلْعَـٰلَمِينَ}} «بی‌گمان نخستین خانه‌ای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل‌عمران، آیه ۹۶.</ref>، [[قرآن]]، اطراف [[مسجد الاقصی]]<ref>{{متن قرآن|سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِىٓ أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِۦ لَيْلًۭا مِّنَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ إِلَى ٱلْمَسْجِدِ ٱلْأَقْصَا ٱلَّذِى بَـٰرَكْنَا حَوْلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنْ ءَايَـٰتِنَآ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ}} «پاکا آن (خداوند) که شبی بنده خویش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی - که پیرامون آن را خجسته گردانده‌ایم- برد تا از نشانه‌هایمان بدو نشان دهیم، بی‌گمان اوست که شنوای بیناست» سوره اسراء، آیه ۱.</ref> و [[شب قدر]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّآ أَنزَلْنَـٰهُ فِى لَيْلَةٍۢ مُّبَـٰرَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ}} «که ما آن را در شبی خجسته فرو فرستادیم، بی‌گمان ما بیم‌دهنده بودیم» سوره دخان، آیه ۳.</ref> از سوی [[خداوند]] دقیقا بر همین اساس است. یادکرد [[مدفن]] [[امامان شیعه]] در برخی [[زیارتنامه‌ها]] به عنوان «[[بقعه مبارکه]]» به معنای مکانی متبرک نیز می‌تواند مؤید این معنا باشد<ref>المزار، ص۲۳؛ بحارالانوار، ج۹۷، ص۱۶۰ ـ ۱۶۱؛ ج ۹۸، ص۱۲۸؛ ج ۱۰۷، ص۱۵۲.</ref>. افزون بر [[تفاسیر]]، در [[منابع روایی شیعه]] نیز از بقعه مبارکه یاد شده است؛ در برخی [[احادیث]]، [[پرسش]] یکی از [[عالمان یهود]] از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} درباره ۱۰ سخنی که [[خداوند]] در [[بقعه مبارکه]] به [[موسی]] گفت گزارش شده است<ref>الامالی، ص۲۵۴؛ الاختصاص، ص۳۳.</ref>. برخی دیگر، «شاطی الوادی الایمن» را به [[فرات]] و بقعه مبارکه را به [[کربلا]] [[تأویل]] کرده‌اند.<ref>کامل الزیارات، ص۱۰۹؛ تهذیب، ج ۶، ص۴۴؛ بحارالانوار، ج ۱۳، ص۲۵.</ref> این تأویل برخلاف صریح [[آیه]] است و [[مفسران شیعه]] نیز بدان توجهی نکرده‌اند.<ref>[[حسن حیدری|حیدری، حسن]]، [[بقعه مبارک (مقاله)|مقاله «بقعه مبارک»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص ۶۱۲.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:IM010430.jpg|22px]] [[محرم فرزانه|فرزانه، محرم]]، [[اماکن جغرافیایی در قرآن (کتاب)|'''اماکن جغرافیایی در قرآن''']]
+# [[پرونده:000056.jpg|22px]] [[حسن حیدری|حیدری، حسن]]، [[بقعه مبارک (مقاله)|مقاله «بقعه مبارک»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']]
 {{پایان منابع}}