محبت به فرزندان: تفاوت میان نسخه‌ها

==[[محبت به فرزند]] و اظهار کردن آن==

نیاز [[کودک]] به [[محبت]] و تأمین آن از سوی [[والدین]]، اساس و پایه [[تربیت]] را تشکیل می‌دهد. بررسی‌های متعدد درباره [[کودکان]] ثابت کرده است که محبت، مهم‌ترین عامل [[سلامت روح]] کودک و فقدان آن، موجب ناهنجاری‌های روانی است<ref>قائمی، نظام حیات خانواده در اسلام، ص۱۴۴.</ref>.

روزی رسول خدا{{صل}} را [[مشاهده]] کردم که [[حسن بن علی]] را بر دوش خود نشانده بود و می‌گفت: «بار خدایا! من او را دوست دارم؛ تو هم او را [[دوست]] بدار»<ref>امین عاملی، سیره معصومان، ج۵، ص۲۱.</ref>.

[[فاطمه]]{{س}} نیز در [[عشق‌ورزی]] و [[محبت به کودکان]]، بهترین [[اسوه]] برای [[زنان]] است. او که خود از سرچشمه [[محبت]] و [[رحمت]] [[نبوی]] [[سیراب]] شده و همواره از طرف [[رسول خدا]]{{صل}} با جملاتی چون {{متن حدیث|فِدَاهَا أَبُوهَا}} و {{متن حدیث|فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي‌}} خطاب شده بود و با بوسیدن‌ها و در آغوش گرفتن‌های پدر آشنا بود، خود در ایفای نقش [[مادری]] و [[عشق]] و محبت به [[فرزندان]]، نمونه بود.

حضرت با خطاب مهربانانه، فرزندانش را {{متن حدیث|يَا قُرَّةَ عَيْنِي‌}}؛ «[[نور]] چشمم» و {{متن حدیث|ثَمَرَةَ فُؤَادِي‌}}؛ «میوه دلم» صدا می‌کرد و همواره در [[تربیت فرزند]]، [[صبر]] و [[شکیبایی]] داشت<ref>انصاری زنجانی خوئینی، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا{{س}}، ج۲۱، ص۳۶؛ نیلی پور، فرهنگ فاطمیه، ص۱۸۰.</ref>. [[سیره ائمه]]{{عم}} نیز بر پایه مهر و محبت [[استوار]] است. از این رو برای [[مهر ورزیدن]] به فرزند، اهمیت ویژه‌ای قائل بودند و به ابراز آن سفارش کرده‌اند. از جمله [[امام صادق]]{{ع}} [[محبت به فرزند]] را بهترین عمل نزد [[خداوند]] معرفی کرده است<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۱۴.</ref>.

[[جعید]] همدان، یکی از [[یاران امام حسین]]{{ع}} می‌گوید: «روزی نزد [[حسین بن علی]]{{ع}} رفتم، در حالی که او دخترش [[سکینه]] را بر سینه چسبانده بود و او را نوازش و به او محبت می‌کرد»<ref>پاک‌نیا، حقوق متقابل والدین و فرزندان، ص۱۸.</ref>. نمونه دیگر از ابراز محبت [[امام حسین]]{{ع}} به فرزندش، در آخرین لحظات [[زندگی]] ایشان بود که به [[خیمه]] فرزندش، [[امام سجاد]]{{ع}} وارد شد و از فرزندش [[عیادت]] کرد و در نهایت [[مهربانی]]، او را مورد [[تفقد]] قرار داد<ref>پاک‌نیا، حقوق متقابل والدین و فرزندان، ص۱۹.</ref>.

امام سجاد{{ع}} نیز مهر ورزیدن به [[کودک]] را در زمره [[حقوق]] او شمرده و در این باره فرموده‌اند:

و اما [[حق]] کودک، مهر ورزیدن به او، پرورش و [[آموزش]] وی و گذشت و [[پرده‌پوشی]] از خطاهای کودکانه وی و [[نرمش]] و کمک کردن به اوست؛ زیرا سبب، [[توبه]]، [[مدارا]] و تحریک نکردن او و نیز کوتاه‌ترین راه برای [[رشد]] اوست<ref>رنجبری حیدرباغی، متن و ترجمه رسالة الحقوق امام سجاد، ص۶۹.</ref>.

عبیدالله بن [[عتبه]] می‌گوید: «روزی در محضر [[امام حسین]]{{ع}} بودم که فرزندش [[امام سجاد]]{{ع}} وارد شد. [[امام]]{{ع}} او را نزد خود فرا خواند و به سینه‌اش چسبانید و پیشانی‌اش را بوسید و گفت: پدرم به فدایت! چقدر [[خوشبو]] و [[زیبایی]]»<ref>خزار رازی، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الاثنی عشر، ص۲۳۴-۲۳۵.</ref>.

از [[زکریا بن آدم]] [[روایت]] شده که گفت:

من در [[حضور امام]] [[رضا]]{{ع}} بودم، امام محمد تقی را که چهار ساله بود نزد آن حضرت آوردند. [[امام جواد]]{{ع}} نشست و سر خود را به طرف [[آسمان]] بلند کرد و [[غرق]] در [[فکر]] شد. [[امام رضا]]{{ع}} فرمود: فدای تو شوم! از آن وقتی که نشستی تاکنون به چه فکر می‌کنی؟ عرض کرد: به آن ستمی که در [[حق]] مادرم زهرا{{س}} شده! به [[خدا]] قسم که من آن دو نفر را خارج می‌کنم و می‌سوزانم و خاکسترشان را در دریا خواهم ریخت. امام رضا{{ع}} آن حضرت را در بغل گرفت، بین دو چشم او را بوسید و فرمود: پدر و مادرم فدای تو! تو شایسته [[مقام]] امامتی<ref>مسعودی، اثبات الوصیة، ص۴۰۹.</ref>.

[[محبت]] [[والدین]] به [[فرزندان]] امری غریزی و [[فطری]] است؛ اما این محبت، زمانی در [[رشد اخلاقی]] و [[تعادل]] روانی [[کودک]]، اثر [[تربیتی]] و نقش اساسی خواهد داشت که ابراز شود. بنابراین والدین [[وظیفه]] دارند مهر [[قلبی]] خود را به فرزندان اظهار کنند. این موضوع، در دوره [[نوجوانی]] و [[جوانی]] که فرزند ارتباط بیشتری با محیط خارج از [[خانه]] پیدا می‌کند، اهمیتی دوچندان می‌یابد.

در [[سیره ائمه اطهار]]{{عم}} محبت به فرزندان به شیوه‌های متفاوتی ابراز شده است؛ از جمله: بوسیدن، [[هدیه دادن]] و نوازش کردن. در شیوه تربیتی [[ائمه معصوم]]{{عم}}، محبت به فرزندان بر محور تعادل است و از [[زیاده‌روی]] در محبت، [[نهی]] شده است<ref>رضی، شرح نهج البلاغه، ص۴۵۵.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۲۵.</ref>.

در باب بوسیدن فرزند، [[روایات]] متعددی از [[معصومان]]{{عم}} ذکر شده است؛ از جمله [[امام صادق]]{{ع}} از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل فرموده‌اند: «بوسیدن فرزند، نیکویی است و [[پاداش]] هر نیکویی ده برابر است.»..<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۱۹۴.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} درباره آثار [[اخروی]] بوسیدن فرموده‌اند: «[[فرزندان]] خود را ببوسید؛ زیرا برای هر بوسه، رتبه‌ای است در [[بهشت]] که فاصله هر رتبه از یکدیگر پانصد سال است»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۲۰۳.</ref>. [[مفضل بن عمر]] می‌گوید: «بر [[امام]] [[موسی کاظم]]{{ع}} وارد شدم، دیدم آن حضرت فرزند خود را بر دامان خود نشانده و می‌بوسد و زبانش را می‌مکد و گاه او را بر شانه‌اش می‌گذارد و گاه او را در آغوش می‌گیرد»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۵۵۷.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۲۹.</ref>.

===[[هدیه دادن]]===

[[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده‌اند:

هر کس وارد [[بازار]] شود و تحفه و هدیه‌ای برای [[خانواده]] خود بخرد، چون کسی است که صدقه‌ای برای گروهی نیازمند برده باشد و اگر خواست آنچه را که به [[خانه]] برده بین آنان تقسیم کند، از [[دختران]] شروع کند؛ زیرا هر کس دختر خود را خوشحال کند، همانند آن است که بنده‌ای از [[اولاد]] اسماعیل را [[آزاد کرده]] باشد و هر کس سبب [[شادمانی]] [[فرزندی]] شود، مثل آن است که از [[ترس]] [[خدا]] گریسته باشد و هرکس از [[خوف]] خدا [[اشک]] بریزد، [[خداوند]] او را به بهشت‌های پرنعمت خویش داخل می‌گرداند<ref>متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۶، ص۴۴۸.</ref>.

در این [[حدیث]] ملاحظه می‌شود که پیامبر اکرم{{صل}} ضمن سفارش به هدیه دادن و خوشحال ساختن اعضای خانواده، به ویژه فرزندان، به مقدم داشتن دختران بر دیگر فرزندان تأکید می‌ورزند. همچنین [[امام علی]]{{ع}} در این مورد می‌فرمایند: «اولین هدیه‌ای که هر یک از شما به فرزندان خود می‌بخشد، [[نام نیک]] است، پس بهترین نام را [[انتخاب]] کنید»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۱۳۲.</ref>. [[امام مجتبی]]{{ع}} نیز در خصوص هدیه دادن می‌فرمایند: «[[کرامت]] و [[بزرگواری]]، آن است که پیش از درخواست کسی، [[هدیه]] دهی»<ref>ابن شعبه حرانی، تحف العقول من آل الرسول، ص۲۲۵.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۳۰.</ref>.

[[دین اسلام]] در همه مسائل، [[مسلمانان]] را به [[عدالت]] توصیه کرده است: {{متن قرآن|اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى...}}<ref>«دادگری ورزید که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است» سوره مائده، آیه ۸.</ref>. [[رعایت عدالت]] با [[کودکان]]، یکی از [[اصول تربیتی]] [[اسلام]] در مورد [[فرزندان]] است. یکی از مهم‌ترین [[وظایف والدین]]، رعایت عدالت و [[مساوات]] در [[رفتار با فرزندان]] است؛ زیرا ثمره [[تبعیض]] بین فرزندان نه تنها متوجه فرزندان، بلکه دامن‌گیر [[والدین]] نیز خواهد شد و فرزندان را به پدر و مادر بی‌اعتماد می‌کند و باعث به وجود آمدن [[حسادت]]، [[کینه‌توزی]] و [[دشمنی]] بین فرزندان خواهد شد.

[[اهل بیت]]{{عم}} به این اصل مهم [[تربیتی]] نیز پایبند بودند. برای مثال، روزی [[امام حسن]]{{ع}} نزد [[پیامبر]]{{صل}} آمد و اظهار [[تشنگی]] کرد و از ایشان آب می‌خواست. [[رسول خدا]]{{صل}} بی‌درنگ، ظرفی برداشت و از گوسفندی که داخل [[منزل]] بود، مقداری شیر دوشید و به امام حسن{{ع}} داد. در این هنگام، حسین{{ع}} خواست تا ظرف شیر را از برادرش بگیرد؛ اما پیامبر{{صل}} به [[حمایت از امام]] حسن{{ع}} مانع گرفتن شیر شد. [[فاطمه]]{{س}} که [[شاهد]] این ماجرا بود، به پیامبر عرض کرد: گویا حسن{{ع}} برای شما عزیزتر از حسین است. پیامبر{{صل}} فرمود: نه، هر دو برایم [[عزیز]] و محبوب‌اند؛ ولی چون اول حسن{{ع}} تقاضا کرد، او را مقدم داشتم<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۳، ص۲۸۳.</ref>.

فاطمه{{س}} نیز به هنگام [[داوری]] بین فرزندانش این نکته را رعایت می‌کرد. [[مسعدة بن صدقه]] از [[امام صادق]]{{ع}} نقل می‌کند که [[امام باقر]]{{ع}} فرموده‌اند:

من به یکی از فرزندانم [[نیکی]] می‌کنم و او را بر زانوی خود می‌نشانم و زیاد به او [[محبت]] می‌کنم و از او تشکر و [[قدردانی]] می‌کنم؛ در حالی که این همه محبت و نیکی، [[حق فرزند]] دیگر من است. این کار را انجام می‌دهم تا او (فرزند ذی‌حق) را از حسادتی که ممکن است از ناحیه دیگری ([[فرزندی]] که به او محبت می‌کنم) و برادرانش، مانند [[برادران یوسف]]، دامن‌گیر او شود، [[حفظ]] کنم<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۷۲.</ref>.

بنابراین والدین در ابراز محبت به فرزندان خود، باید دست‌کم در ظاهر، مساوات را رعایت کنند.

[[نعمان بن بشیر]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل می‌کند: «از [[خدا]] بترسید و بین فرزندانتان با [[عدالت]] [[رفتار]] کنید؛ همان‌گونه که [[دوست]] دارید آنان به شما [[نیکی]] کنند»<ref>متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۶، ص۴۴.</ref>. همچنین فرموده‌اند: «وقتی هدیه‌ای به فرزندانتان می‌دهید، [[مساوات]] را بین آنان رعایت کنید و اگر من کسی را بر دیگری مقدم می‌داشتم، هر آینه [[زنان]] را مقدم می‌داشتم»<ref>متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۶، ص۴۶.</ref>.

در [[سیره علی]]{{ع}} نقل شده است که ایشان هر صبح بر سر همه [[فرزندان]] و نواده‌های خویش به یک [[میزان]] دست [[محبت]] می‌کشید<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴، ص۹۹.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز به محبت و [[خدمت]] به دخترها سفارش کرده و فرموده‌اند: «[[دختران]] به منزله حسنه‌اند و پسران در [[حکم]] [[نعمت]]؛ [[خداوند]] [[پاداش]] و [[جزا]] را در برابر حسنه‌ها می‌دهد، اما درباره [[نعمت‌ها]] بازخواست خواهد کرد»<ref>ابن شعبه حرانی، تحف العقول من آل الرسول، ص۲۸۵.</ref>.

[[اسلام]] [[دین]] [[تعادل]] است؛ از این رو [[پیروان]] خویش را از هر گونه [[افراط]] و [[تفریط]] برحذر داشته است و ضمن اینکه در امر [[تربیت]]، توجه و محبت به فرزندان را از [[وظایف]] اصلی [[والدین]] شمرده، به آنها توصیه کرده است که از افراط و تفریط در محبت به فرزندان خود بپرهیزند. امام صادق{{ع}} در این باره می‌فرماید: «بدترین [[پدران]]، کسانی‌اند که نیکی به فرزندان، آنان را به افراط بکشاند»<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۳، ص۵۳.</ref>؛ زیرا [[محبت به فرزند]] زمانی مفید و کارساز خواهد بود که از [[اعتدال]] خارج نگردد و به افراط و تفریط کشیده نشود.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۳۱.</ref>.

===[[وفای به عهد]]===

در [[فرهنگ قرآنی]] و [[نظام اخلاقی اسلام]]، وفای به عهد اهمیت ویژه‌ای دارد؛ تا جایی که در [[قرآن کریم]] از ویژگی‌های [[انسان]] [[مؤمن]] شمرده شده است: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ}}<ref>«و آنان که سپرده‌های نزد خویش و پیمان خود را پاس می‌دارند» سوره مؤمنون، آیه ۸.</ref> و در [[آیه]] دیگر به صراحت، دستور به وفای به عهد می‌دهد: {{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}}<ref>«و به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref> [[اسلام]] با توجه به اهمیتی که برای [[وفای به عهد]] قائل است، [[پدران]] و [[مادران]] را موظف کرده به وعده‌هایی که به [[فرزندان]] خود می‌دهند، عمل کنند. [[رسول]] گرامی{{صل}} در این باره فرموده‌اند: «اگر به کودکانتان [[وعده]] دادید، به آن [[وفا]] کنید؛ زیرا آنان می‌پندارند که روزی‌شان به دست شماست. به [[راستی]] [[خداوند]] بر هیچ چیز آن چنان [[خشم]] نمی‌گیرد که به خاطر [[زنان]] و [[کودکان]]»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۲۰۲.</ref>.

اولین ره‌آورد عمل نکردن [[والدین]] به وعده‌هایشان، پیدایش [[روحیه]] [[نفاق]] و [[دروغ‌گویی]] در کودکان است؛ زیرا کودکان بیشتر از [[رفتار]] و عملکرد والدین درس می‌گیرند تا از سخنان آنها. بنابراین [[احساس]] می‌کنند که [[دروغ]] گفتن [[زشت]] نیست و وفای به عهد و [[پیمان]] را ضروری نمی‌دانند. [[کلیب صیداوی]] نقل می‌کند که [[امام کاظم]]{{ع}} فرمود:

هنگامی که به فرزندانتان وعده دادید، وفا کنید؛ همانا کودکان چنان می‌پندارند که شما به آنها روزی می‌دهید. [[خداوند متعال]] برای هیچ چیزی به اندازه [ضایع کردن [[حق]]] زنان و کودکان [[خشمگین]] نمی‌شود<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۵۸.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۳۳.</ref>.