بدون خلاصۀ ویرایش
(←منابع) |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{در دست ویرایش ۲|ماه=[[مهر]]|روز=[[16]]|سال=[[۱۴۰۳]]|کاربر=Bahmani}} | |||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = | | موضوع مرتبط = | ||
| خط ۵: | خط ۶: | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
== مقدمه == | |||
خانواده مبنای [[جامعه]] است و در صورتی که از نظر [[اخلاقی]] متزلزل شود تمام جامعه متزلزل خواهد شد<ref>[[امام خمینی]]، صحیفه امام، ج۲۱، ص۴۸۰.</ref>. همه [[ارزشهای اخلاقی]] و [[معنوی]] را میتوان در کانون خانواده جستجو کرد و در سطح جامعه گستراند<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۲۵/۳/۱۳۸۴.</ref>. در هر خانواده پدر در رشد اخلاقی [[فرزندان]] [[مسئول]] است و نمیتواند در مقابل آن بیتفاوت باشد<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۷، ص۱۶۲؛ سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی، ۱۵/۱۱/۱۳۸۱.</ref>. چنانکه [[قرآن کریم]] نیز بر این مطلب اشاره کرده است: {{متن قرآن|قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا}}<ref>«ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتشی بازدارید که هیزم آن آدمیان و سنگهاست» سوره تحریم، آیه ۶.</ref>. همچنین [[تربیت کودک]] از دامن مادر شروع میشود از اینرو مادران نقش اساسی در پرورش اخلاقی کودکان دارند؛ [[انسانی]] که در [[محیط خانواده]] [[رشد]] و [[تربیت اخلاقی]] پیدا کند کمتر متأثر از ناهنجاریهای محیطی میشود. اگر محیط خانواده محیطی اخلاقی باشد فرزندان نیز با [[اخلاق]] [[تربیت]] میشوند<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۳۶۲-۳۶۳؛ سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی، ۱۹/۲/۱۳۸۶.</ref>.<ref>[[علی گرامی|گرامی، علی]]، [[اخلاق - گرامی (مقاله)| مقاله «اخلاق»]]، [[مقالاتی از اندیشهنامه انقلاب اسلامی (کتاب)|مقالاتی از اندیشهنامه انقلاب اسلامی]]، ص۷۷.</ref> | |||
== تعریف == | |||
خانواده به معنای [[دودمان]]، تبار، [[اهل]] خانه، [[خاندان]] و [[اهل بیت]] آمده است<ref>دهخدا، لغتنامه، ۶/۸۲۹۲؛ عمید، فرهنگ فارسی، ۵۴۲.</ref>. خانواده، کوچکترین سازمان اجتماعی است که شامل پدر و مادر، [[فرزندان]] و گاه [[خویشان]] نزدیک از قبیل پدربزرگ، مادربزرگ، عروس یا داماد میشود<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۴/۲۶۶۵.</ref>. در تعریف [[حقوقی]] خانواده میتوان گفت خانواده گروهی است که به دلیل [[قرابت]] یا زوجیت (سببی و نسبی)، [[همبستگی]] حقوقی و [[اجتماعی]] یافتهاند<ref>کاتوزیان، حقوق مدنی، ۱/۷–۱۰.</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[خانواده - فکور افشاگر (مقاله)| مقاله «خانواده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی، ج۵]]، ص۹۴-۱۰۲.</ref> | |||
== پیشینه == | |||
براساس متون دینی، [[حضرت آدم]]{{ع}} و حضرت [[حوا]]{{س}}، نخستین خانواده هستهای روی [[زمین]] را شکل دادند<ref>استادی و سالاریفر، نقش عوامل عاطفی روانی در تحکیم خانواده از منظر آیات و روایات، ۴۶.</ref>. [[نهاد خانواده]] در طول [[تاریخ]]، فراز و نشیب بسیاری پشت سر گذاشتهاست. با وجودی که در بیشتر دورانها بنا به [[دلایل]] مختلف از جمله شرایط جسمی و مسائل اقتصادی، محور [[خانوادهها]] مردان بودهاند یا به عبارت دیگر «مرد سالاری» در خانوادهها دیده میشود، در نگاشتههای [[تاریخی]] وجود خانوادههای اولیه با محوریت [[زنان]] نیز ثبت شده که از آنها با عنوان «مادر سالار» یاد میشود. در این خانوادهها مادران ستون اصلی خانواده بودند و [[رهبری]] در [[امور اقتصادی]]، آیینی و جادویی به آنان تعلق داشته است<ref>رید، پدرسالاری، ۴۷.</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[خانواده - فکور افشاگر (مقاله)| مقاله «خانواده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی، ج۵]]، ص۹۴-۱۰۲.</ref> | |||
== خانواده در اسلام == | |||
در [[آیات قرآن کریم]] و ادبیات صدر اسلام، واژههای مختلفی بر مفهوم ساختار [[خانوادگی]] دلالت میکنند؛ چنانکه با در نظر گرفتن تفاوتهای معنایی آنها، شاید بتوان صورتهای مختلف خانواده از خانواده هستهای تا گستردهترین شکل خانواده را در میان آنها یافت؛ به عنوان نمونه در [[آیات قرآن]]، یکی از معانی «[[آل]]»، [[خاندان]] است که گویا شامل خاندان بسیار گسترده و همه فرزندان و نسل میشود: {{متن قرآن|فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}}<ref>«بیگمان ما به خاندان ابراهیم کتاب (آسمانی) و فرزانگی دادیم و به آنان فرمانروایی سترگی بخشیدیم» سوره نساء، آیه ۵۴.</ref> و واژههایی چون [[اهل]]<ref>سوره قصص، آیه ۲۹.</ref> و [[بیت]]<ref>سوره هود، آیه ۷۳.</ref> به [[خانواده]] در مقیاسی کوچکتر اشاره دارد. | |||
خانواده از نگاه [[اسلامی]] نهادی است که بر مبنای پیوند [[شرعی]] مرد و [[زن]] شکل میگیرد، ساماندهی آن بر پایه [[محبت]] است و باید با در نظر گرفتن [[حقوق]] والدین و [[خویشاوندان]]، در جهت بقا، [[تربیت]] نسل [[بشر]] و تأمین نیازهای معنوی و مادی، ایجاد شود<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۷/۲۵۹.</ref>. [[ازدواج]] که آیاتی از [[قرآن کریم]]، آن را امری [[تکوینی]] میداند<ref>سوره شوری، آیه ۱۱؛ سوره فاطر، آیه ۱۱؛ سوره روم، آیه ۲۱.</ref>، پیمانی است محکم<ref>سوره نساء، آیه ۲۱.</ref>، بلکه محکمترین قراردادی است که از [[دوستی]] شدید و [[محبت]] متقابل بین [[زن]] و شوهر ناشی میشود<ref>سوره روم، آیه ۲۱.</ref> و برای این [[قرارداد]]، شرایط ویژهای نیز ذکر شده است<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۲۹/ ۵–۸.</ref>. تأکید [[قرآن]] بر [[تشکیل خانواده]] از طریق [[ازدواج]]، با [[هدف]] ادامه نسل<ref>شوری، ۱۱.</ref> و تأمین نیازهای [[عاطفی]] و غریزی<ref>سوره روم، آیه ۲۱.</ref> است. قرآن زن و شوهر را پوشاننده نواقص و [[عیوب]] و مَحرم [[اسرار]] هم میداند<ref>سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref> و [[مردم]] را به [[تشکیل خانواده]] بر اساس [[ایمان]] [[دعوت]] میکند<ref>سوره بقره، آیه ۲۲۱.</ref>. [[روایات اسلامی]] نیز [[تولید]] و [[تربیت]] نسل [[مؤمن]] را از ارزشمندترین کارها معرفی میکنند<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۲۰/۱۴.</ref>؛ همچنانکه [[شوهرداری]] را همردیف [[جهاد]] [[مجاهدان]]<ref>کلینی، الکافی، ۵/۹.</ref> و تلاش مرد برای تأمین [[هزینه زندگی]] را همسان جهاد و [[قتال]] با [[دشمنان دین]]<ref>کلینی، الکافی، ۵/۸۸.</ref> بر میشمرند در [[روایات]]، کانون [[خانواده]] محبوبترین کانون نزد [[خداوند]] است<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۲۰/۱۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۰/۲۲۲.</ref> و [[ازدواج]]، [[سنت]] [[رسولالله]]{{صل}}<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۲۰/۱۵.</ref> و مایه احراز نصف [[دین]]<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳/۲۰۲.</ref> معرفی شده است؛ بنابراین روایات، [[خانواده]] سهم بسزایی در [[تربیت فرزندان]] در پیش، هنگام و پس از تولد دارد<ref>کلینی، الکافی، ۶/۱۷–۵۱؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۳/۴۸۱؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۲۲۲.</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[خانواده - فکور افشاگر (مقاله)| مقاله «خانواده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۹۴-۱۰۲.</ref> | |||
== [[وظایف]] خانواده == | |||
هر یک از اعضای خانواده در قبال دیگر اعضا وظایفی دارند که با نادیدهگرفتن آن، جایگاه خانواده به مخاطره میافتد. از مهمترین وظایف [[همسران]]، سازگاری و تطابق با شرایط هم<ref>مینو چین، خانواده و خانواده درمانی، ۸۷.</ref>، برآورده ساختن نیازهای [[عاطفی]] و ایجاد رابطهای مطلوب با یکدیگر<ref>سالاریفر، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی، ۷۷.</ref> است. | |||
فرزندان و والدین در برابر هم وظایفی دارند. از مهمترین وظایف والدین، پرورش [[روحی]] و جسمی فرزندان است. فرزند از نگاه [[اسلامی]]، [[امانت]]، [[عطیه]] و موهبتی الهی است<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۵/۱۱۲.</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[خانواده - فکور افشاگر (مقاله)| مقاله «خانواده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۹۴-۱۰۲.</ref> | |||
== عوامل [[استواری]] و گسست == | |||
بیشک [[خانواده]]، اصلیترین نهاد اجتماعی، بنیادیترین عنصر [[جامعه]] و بستر ایجاد و [[رشد]] بسیاری از [[ارزشها]] است؛ چنانکه عموم اندیشمندان، [[خانواده]] را جزیی از [[نظام]] کلی جامعه و در رابطه تنگاتنگ با آن میدانند و [[سیر]] تطور و [[تکامل]] آن را در [[جهان]] پی میگیرند<ref>ساروخانی، مقدمهای بر جامعهشناسی خانواده، ۱۴۶–۱۵۹.</ref>. [[ادیان الهی]] نیز همواره بر [[قداست]] و [[حرمت]] [[نهاد خانواده]] تأکید کردهاند و [[احکام]] و مقرراتی برای تنظیم روابط خانواده دارند. در [[اسلام]]، حفظ خانواده و تحکیم ارکان آن برپایه اصول اخلاقی و ارزشی، جایگاه خاص خود را دارد و بخشی از [[آیات]] و [[روایات اسلامی]] با [[هدف]] حفظ خانواده، به تنظیم و تعدیل روابط اعضای خانواده، [[حقوق]] و [[وظایف]] [[فرزندان]] و [[همسران]]، تلاش برای ایجاد [[زندگی]] مشترک و [[پرهیز]] از [[فروپاشی]] آن اختصاص یافته است<ref>نوری، عوامل تحکیم و ثبات خانواده، ۱۴۷–۱۴۸.</ref>؛ چنانکه [[ایمان]] و فضیلتگراییِ اعضای خانواده<ref>سوره نساء، آیه ۱؛ سوره بقره، آیه ۲۲۱.</ref>، وجود [[روحیه]] [[صبر]] و [[پایداری]] و [[متانت]] در فراز و فرودهای [[زندگی]]<ref>سوره شوری، آیه ۴۳؛ سوره بلد، آیه ۱۷.</ref>، همچنین وجود [[عشق]] و [[محبت]]<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ۲۰/۲۳–۲۴.</ref>، آشنایی کامل اعضای [[خانواده]] با [[حقوق]] و [[وظایف]] خود<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲/۱۸۸–۱۹۱.</ref>، تفاهم و [[همکاری]] میان اعضای خانواده<ref>امینی، همسرداری، ۲۰۳–۲۰۴.</ref>، برخورداری از روحیه گذشت و [[بزرگواری]] و تقویت آن<ref>امینی، همسرداری، ۱۱۱ و ۱۱۳.</ref> و پرهیز از آفت [[حسد]]<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم، ۳۰۰–۳۰۱.</ref>، مهمترین سفارشهای منابع اسلامی برای تحکیم بنیان خانواده است. | |||
جامعهشناسان غربی در بررسی عوامل [[تحکیم خانواده]]، عمدتاً به رابطه [[انسان]] با انسان توجه کردهاند؛ در حالیکه در نظریات [[دینی]]، رابطه انسان با [[خدا]] نیز مورد توجه است و عامل اصلی و ستون [[حفظ]] کانون خانواده، تعالی است<ref>بانکی پورفرد و دیگران، ۸۵.</ref>. خانواده متعالی به خانوادهای گفته میشود که در اثر [[عقاید]] [[استوار]] و [[عمل صالح]]، زندگی خود را به [[حیات طیبه]] تبدیل کردهاند<ref>بانکی پورفرد و دیگران، ۷۵.</ref>. اعضای خانواده [[متعادل]] (متکامل) نه تنها خود مشکلی ندارند و از [[تعادل]] لازم برخوردارند، بلکه در رفع آسیبهای روانی و [[اجتماعی]] مؤثر و راهگشا هستند. برای [[تشکیل خانواده]] متعالی، عوامل [[عقلی]] و احساسی، مادی و [[معنوی]] همه دخیلاند<ref>بانکی پورفرد و دیگران، ۷۵–۷۶.</ref>. | |||
از سوی دیگر، [[خانواده]] نیز همچون سایر پدیدههای مادی و طبیعی، دستخوش آسیب و در معرض خطراتی است که میتواند افزون بر نابودی [[خانواده]]، [[تباهی]] [[جامعه]] را نیز موجب شود<ref>سلطانی کوهانستانی، ۷۲.</ref>. صنعتی شدن [[جوامع]] و بروز [[تحولات اجتماعی]]، [[مشکلات]] متعددی در اکثر جوامع ازجمله [[ایران]] برای [[خانوادهها]] ایجاد کرده است<ref>استادی و سالاریفر، نقش عوامل عاطفی روانی در تحکیم خانواده از منظر آیات و روایات، ۴۶.</ref>. امروزه عبارت «[[بحران]] [[فروپاشی]] خانواده»، عبارتی آشنا است و بسیاری از [[اندیشمندان]] را به بررسی این پدیده و تلاش برای یافتن راهکارهایی برای مقابله با آن واداشته است. وقتی کارکردهای خانواده مانند کارکردهای [[زیستی]]، اجتماعی، [[شناختی]] و [[عاطفی]] آسیب میبیند، خانواده هم دچار مشکل میشود. این مشکلات نخست [[گسستگی روانی]]، سپس [[گسستگی اجتماعی]] و در نهایت [[طلاق]] را در پی دارد<ref>بانکی پورفرد و دیگران، ۷۰–۷۱.</ref>. برخی از مهمترین عوامل گسست [[روابط خانوادگی]] عبارتاند از: توقعات بیجا<ref>امینی، همسرداری، ۶۳.</ref>، [[خشم]] و [[عصبانیت]]<ref>امینی، همسرداری، ۱۴۹.</ref>، [[بدبینی]]<ref>امینی، همسرداری، ۱۶۲ و ۱۶۴.</ref>، [[قهر]]<ref>امینی، همسرداری، ۱۵۸.</ref>، کمبود [[محبت]]<ref>اسلاملو، کلبه مهر، ۲/۵۶.</ref>، بحث و [[جدل]]<ref>اسلاملو، کلبه مهر، ۲/۲۸–۲۹؛ امام خمینی، صحیفه، ۱۴/۲۳۴.</ref>، [[تزلزل]] [[اخلاقی]] در [[محیط خانواده]]<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ۲۱/۴۸۵.</ref>، [[معصیت]] در میان اعضای خانواده<ref>امام خیمنی، صحیفه امام، ۸/۳۶۳.</ref> و [[لجاجت]]<ref>(اسلاملو، کلبه مهر، ۲/۲۹).</ref>.<ref>[[احمد فکور افشاگر|فکور افشاگر، احمد]]، [[خانواده - فکور افشاگر (مقاله)| مقاله «خانواده»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۹۴-۱۰۲.</ref> | |||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
| خط ۵۰: | خط ۷۸: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:13681048.jpg|22px]] [[سید جمالالدین دینپرور|دینپرور، سیدجمالالدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']] | # [[پرونده:13681048.jpg|22px]] [[سید جمالالدین دینپرور|دینپرور، سیدجمالالدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']] | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||