میراث امام صادق: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

مدّت [[زمان]] طولانی که امام صادق{{ع}} برای [[استوار]] کردن ستون‌های راه و [[روش و طریق اهل بیت]]{{عم}} و ترسیم خطّ مشی‌های کلّی آن به فعالیت پرداخت تقریبا به سی و پنج سال می‌رسد.

امتیاز این دوره این بود که معاصر با پایان [[دولت امویان]] و آغاز [[دولت]] عبّاسی و زمانه‌ای بوده که هردو دولت از نظر [[سیاسی]] در حالت [[ضعف]] بوده و در نتیجه [[فرصت]] منحصر به فرد و ممتازی برای انتشار [[بیداری]] و [[فرهنگ]] اصیل [[اسلامی]] به دست آمده بود. از اینجا است که [[پیروان اهل بیت]] را به عنوان [[پیروان]] و [[شیعه]] [[جعفر بن محمد صادق]] می‌شناسند و [[شیعیان]] را [[جعفری]] می‌نامند و این نامگذاری دلیلی [[تاریخی]] و مفهومی [[فرهنگی]] دارد.

از همین‌جا است که می‌توان سرّ [[عظمت]] میراث بزرگی را که امام صادق{{ع}} برای ما به‌جا گذاشته و [[میزان]] وسعت و غنای کمّی و کیفی آن را دریافت. از دیگر سوی می‌توان به فراوانی شاگردانی که به دست امام صادق{{ع}} [[تربیت]] شده و میراث آن حضرت را حمل کرده و برای نسل‌های [[آینده]] نقل کردند نیز اشاره کرد. استاد محمد حسین مظفّر در کتاب الامام الصّادق در اینجا به نقل بعضی از اعترافات و تصریحاتی که [[راویان]] بزرگ [[اهل]] [[سنّت]] و علمای آنها درباره [[فضیلت]] امام صادق{{ع}} و [[رجوع]] [[ائمّه]] [[مذاهب]] اهل سنّت و اهل‌ [[حدیث]] به ایشان آورده‌اند نقل نموده است.

==بزرگان [[اهل]] [[سنّت]] که از امام صادق{{ع}} [[کسب علم]] کرده‌اند==

'''[[مالک بن انس]]''': و از جمله آنان مالک بن انس [[مدنی]] [[امام]] یکی دیگر از [[مذاهب اربعه]] اهل سنّت است، [[ابن ندیم]] در فهرست می‌نویسد: او ابن ابی عامر از [[قبیله حمیر]] بوده و از [[قبیله]] [[بنی تیم بن مره]] از شاخه‌های [[قریش]] شمرده می‌شود. بنا به روایتی حمل او در شکم مادر سه سال به طول انجامیده است، ابن ندیم اضافه می‌کند: از مالک بن انس نزد [[جعفر بن سلیمان عباسی]] که [[والی مدینه]] بود [[سعایت]] کردند و گفتند که او [[بیعت]] شما را قبول ندارد. او مالک بن انس را‌طلبید، او را برهنه کرده و شلّاق زد و او را آنقدر کشیدند که کتف او در رفت. وی در [[سال ۱۷۹ هجری]] در سنّ ۸۴ سالگی درگذشته و مثل همین مطالب را نیز [[ابن خلّکان]] در شرح‌حال او آورده است.

'''[[سفیان بن عیینه]]''': و از جمله آنان سفیان بن عیینة بن ابی عمران کوفی مکی است که در [[کوفه]] در [[سال ۱۰۷ هجری]] به دنیا آمده و در [[سال ۱۹۸ هجری]] در [[مکه]] دار فانی را [[وداع]] گفته است. او در حال [[جوانی]] در [[زمان]] [[ابو حنیفه]] به کوفه داخل شد.

علم‌آموزی او از امام صادق{{ع}} نیز در کتاب‌های تهذیب، نور الابصار، مطالب، صواعق، ینابیع، حلیه، الفصول و کتاب‌های دیگر ذکر شده و رجالی‌های شیعه او را نیز از شیعه دانسته‌اند.

'''[[یحیی بن سعید انصاری]]''': و از جمله آنان است یحیی بن سعید بن قیس انصاری از بنی النجّار که از [[تابعین]] بوده است. او از طرف منصور [[قاضی]] [[مدینه]] بوده و سپس به [[منصب]] [[قاضی القضاة]] گماشته شده است، او در [[سال ۱۴۳ هجری]] در [[شهر]] هاشمیه از دنیا رفته است.

درباره [[روایت]] کردن او از امام صادق{{ع}} به همان کتاب‌هایی که قبلا ذکر کرده‌ایم مراجعه کنید. [[رجالیون شیعه]] او را نیز از شیعه دانسته‌اند.

'''ابن جریح''': و از جمله آنان است عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریح مکی که از بسیاری از [[دانشمندان]] [[استماع]] روایت کرده است. او از آن دسته علمای عامّه است که قائل به [[حلیت]] [[متعه]] هستند. در طریق [[صدوق]] در باب ما یقبل من الدّعاوی بغیر [[بینه]] و در کافی در باب ما احلّ [[الله]] من المتعه سؤال کسی از [[امام صادق]]{{ع}} درباره [[متعه]] آمده است که امام صادق{{ع}} در پاسخ او فرمودند:

عبد الملک بن جریج را [[ملاقات]] کن و از او درباره این مسأله سؤال کن.؛ چراکه او در این‌باره [[دانش]] فراوانی دارد، آن مرد به نزد [[عبدالملک بن جریح]] رفت و او درباره مسأله متعه و [[حلیت]] آن [[احادیث]] و مطالب [[علمی]] بسیاری بر آن شخص [[املا]] نمود.

'''[[ابن خلّکان]]''': گوید عبدالملک یکی از [[دانشمندان]] مشهور است. ولادت او در [[سال ۸۰ هجری]] بوده، او در [[بغداد]] به نزد [[ابو جعفر منصور]] رفته و در سال ۱۴۹ یا ۱۵۰ [[هجری]] دار فانی را [[وداع]] گفته است.

همان کتاب‌هایی که قبلا ذکر کرده‌ایم [[کسب دانش]] او از محضر امام صادق{{ع}} را ذکر کرده و [[مصادر رجالی]] [[شیعه]] نیز او را ذکر نموده‌اند.

'''[[محمد بن اسحاق]]''': و از جمله آنان [[محمد بن اسحاق بن یسار صاحب المغازی]] و السّیر است که [[مدنی]] بوده در [[مکه]] ساکن گردیده است. ابن خلّکان از وی بسیار تعریف کرده است. میان محمد بن اسحاق و [[مالک بن انس]] [[دشمنی]] بوده و هرکدام از آن‌دو دیگری را مذمّت می‌نموده است. محمد بن اسحاق در [[شهر حیره]] بر منصور وارد شد و [[کتاب مغازی]] را برای او نوشت. وی به [[بغداد]] آمد و در [[سال ۱۵۱ هجری]] بنابر نقل مشهور در همان [[شهر]] از [[دنیا]] رفت. [[علم‌آموزی]] او از [[امام صادق]]{{ع}} در کتاب‌های [[تهذیب]]، ینابیع و غیر این‌دو کتاب از میان [[اهل]] [[سنّت]] ذکر شده. شیخ در کتاب [[رجال]]، علّامه در خلاصه، کشّی در کتاب رجال و دیگران از [[شیعه]] نیز او را ذکر کرده‌اند.

'''[[شعبة بن حجاج]]''': و از آنان است [[شعبة بن حجاج ازدی]] که از [[ائمّه]] و مشاهیر اهل سنّت می‌باشد. وی [[فتوا]] داد که [[قیام]] به همراه [[ابراهیم بن عبدالله بن حسن]] [[واجب]] است. عدّه‌ای نیز معتقدند که او خود از کسانی بوده است که از [[اصحاب]] [[حدیث]] به همراه [[ابراهیم بن عبدالله]] خروج کرده است.

گروهی از اهل سنّت همچون صاحب تهذیب، صواعق، [[حلیه]]، ینابیع، فصول، [[تذکره]] و دیگران او را از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} شمرده‌اند و کتاب‌های [[شیعی]] نیز او را جزو اصحاب امام صادق{{ع}} ذکر کرده‌اند.

'''[[ایوب سجستانی]]''': و از جمله این افراد [[ایوب بن ابی تمیمه سجستانی بصری]] است که بعضی هم نام او را سختیانی گفته‌اند. امّا سجستانی مشهورتر است.

وی [[غلام]] [[عمار بن یاسر]] بوده و او را در ردیف بزرگان از [[فقهاء]] [[تابعین]] برشمرده‌اند. وی در [[سال ۱۳۱ هجری]] در [[بصره]] در سنّ ۶۵ سالگی به [[مرض]] [[طاعون]] از دنیا رفته است.

از اهل سنّت در [[نور الابصار]]، تذکره، مطالب، صواعق، حلیه، فصول و غیره و از میان شیعه [[کتاب‌های رجالی شیعه]]، همه او را از اصحاب امام صادق{{ع}} دانسته‌اند.

اینها بعضی از بزرگان اهل سنّت و فقهای مشهور آنان بودند که نسبت شاگردی امام صادق{{ع}} به آنها داده شده است. البتّه بعضی از [[علما]] مانند [[ابو نعیم اصفهانی]] در حلیة الاولیاء، افراد دیگری را نیز جزء آنان دانسته‌اند.

به دلیل [[عنایت]] بیش از حدّ [[امام صادق]]{{ع}} به رشته‌هایی از [[علوم طبیعی]] که نمونه‌هایی از آن را در خلال بحث‌های این کتاب پیشتر دیده‌ایم، می‌توان گفت که تمدّن امروز [[انسانی]]- یا تمدّن اروپا- مدیون [[میراث علمی امام]] صادق{{ع}} است.

[[میراث علمی]] و [[حدیثی]] که [[دانشمندان]] [[مکتب اهل بیت]]{{عم}} از امام صادق{{ع}} نقل و جمع‌آوری نموده‌اند به [[تنهایی]] هم از حیث کمّیت و هم از حیث پرداختن به رشته‌های مختلف [[علوم انسانی]] و طبیعی، بیشتر از [[میراث]] حدیثی هرکدام از [[معصومین]]{{عم}} می‌باشد.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۰۰.</ref>.

==منابع و آثار شناخت‌==

#از [[علی بن حکم]] از هشام از امام صادق{{ع}} [[روایت]] شده است که فرمود: {{متن حدیث|لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ اسْتَنْطَقَهُ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ، فَقَالَ لَهُ: أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ، فَقَالَ: وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْكَ، بِكَ آخُذُ، وَ بِكَ أُعْطِي وَ عَلَيْكَ أُثِيبُ}}؛ هنگامی که [[خداوند]] [[عقل]] را آفرید، او را به حرف آورد، سپس به او گفت: رو به من کن. عقل رو کرد. سپس به او گفت: برگرد. [[عقل]] برگشت. [[خداوند]] فرمود: به [[عزّت]] و جلالم هیچ چیزی را نیافریده‌ام که در نزد من از تو محبوب‌تر باشد. به‌وسیله تو [[مؤاخذه]] می‌کنم، به‌وسیله تو عطا می‌کنم و برمبنای تو [[ثواب]] می‌دهم‌<ref>المحاسن، ج۱، ص۱۹۲؛ مصابیح الظّلم، باب ۱، باب العقل، ح۷.</ref>.

#از [[عبدالله بن سنان]] [[روایت]] شده است که گفت: از [[امام]] [[جعفر بن محمد]]{{ع}} سؤال کردم: [[ملائکه]] برترند یا [[بنی آدم]]؟ [[امام صادق]]{{ع}} پاسخ دادند: [[امیر المؤمنین علی]] بن [[ابی طالب]]{{ع}} فرموده است: خداوند در ملائکه عقل را بدون [[شهوت]] [[آفریده]] و در حیوانات شهوت را بدون عقل آفریده و در بنی آدم هردوی اینها را آفریده است. پس هرکس عقل او بر شهوتش غالب شود، او از ملائکه [[برتر]] و هر کس شهوت او بر عقلش فائق آید، او از حیوانات [[پست‌تر]] است‌<ref>علل الشّرایع، ج۱، ص۴، باب ۶.</ref>.

#از عبدالله بن سنان روایت شده است که امام صادق{{ع}} فرمودند: {{متن حدیث|حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ النَّبِيُّ وَ الْحُجَّةُ فِيمَا بَيْنَ الْعِبَادِ وَ بَيْنَ اللَّهِ الْعَقْلُ}}؛ [[حجّت خدا]] بر [[بندگان]] پیامبران‌اند و [[حجّت]] میان بندگان و [[خدا]] عقل است‌<ref>کافى، ج۱، ص۲۵، کتاب العقل و الجهل، ح۲۲.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۰۷.</ref>.

==[[انبیا]] و امامان‌==

#از [[ابو حمزه ثمالی]] روایت شده است که امام صادق{{ع}} فرمودند: از [[ریاست]] بپرهیز و از اینکه [[پیروی کورکورانه]] دیگران را بنمایی نیز بپرهیز- تا آنجا که فرمودند: از این بپرهیز که بدون دلیل کسی را پیشوای خود گردانی و هرچه او می‌گوید [[تصدیق]] کنی‌<ref>معانى الاخبار، ج۱، ص۱۶۴، باب معنى و طء اعقاب الرّجال.</ref>.

#از [[فضیل]] روایت شده که گفت: از امام صادق{{ع}} درباره [[کلام]] [[خداوند متعال]]: {{متن قرآن|إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ}}<ref>«تو، تنها بیم‌دهنده‌ای و هر گروهی رهنمونی دارد» سوره رعد، آیه ۷.</ref>، پرسیدم؟ امام صادق{{ع}} پاسخ دادند: هر امامی برای قرنی که در آن [[زندگی]] می‌کند هدایت‌کننده است‌<ref>کافى، ج۱، ص۱۹۱، کتاب الحجّه، باب انّ الائمّه{{عم}} هم الهداة، ح۱.</ref>.

#از [[عمّار]] ساباطی روایت شده است که گفت: از امام صادق{{ع}} پرسیدم: آیا [[امام]] [[علم غیب]] می‌داند؟ امام{{ع}} پاسخ دادند: نه، ولی اگر بخواند چیزی را بداند، [[خداوند]] [[علم]] آن را به او می‌دهد<ref>کافى، ج۱، ص۲۵۷، کتاب الحجّه، باب نادر فیه ذکر الغیب، ح۴.</ref>.

# و از [[بریدة بن معاویه]] از [[امام صادق]]{{ع}} یا [[باقر]]{{ع}} در [[تفسیر]] قول [[خداوند متعال]] {{متن قرآن|وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}<ref>«در حالی که تأویل آن را جز خداوند و استواران در دانش نمی‌داند» سوره آل عمران، آیه ۷.</ref>، [[روایت]] شده که فرموده‌اند: پس [[رسول خدا]] بالاترین [[راسخان در علم]] است. خداوند به او تمام آنچه را که از [[تنزیل]] و [[تأویل]] فروفرستاده، [[تعلیم]] کرده است. خداوند هیچگاه چیزی را فرو نمی‌فرستد مگر اینکه علم او را به [[پیامبر]] و اوصیائی که بعد از او می‌آید تعلیم می‌کند. تا آنجایی که فرمودند: [[قرآن]] خاصّ و عامّ، [[محکم و متشابه]] و [[ناسخ و منسوخ]] دارد و این راسخان در علم هستند که فرق آنها را می‌دانند<ref>کافى، ج۱، ص۲۱۳، کتاب الحجّه باب انّ الراسخین فى العلم هم الائمّه{{عم}}، ح۲.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۰۸.</ref>.

==[[اسلام]] و ایمان‌==

#از [[جمیل بن صالح]] [[روایت]] شده است که گفت: به [[امام صادق]]{{ع}} عرض کردم: به من خبر بده از اسلام و [[ایمان]] که آیا باهم فرق می‌کنند؟ امام صادق{{ع}} پاسخ دادند: ایمان با اسلام مشارکت دارد. امّا اسلام با ایمان مشارکت ندارد. عرض کردم: این دو را برای من توصیف نمائید. آن حضرت فرمودند: {{متن حدیث|الْإِسْلَامُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ التَّصْدِيقُ بِرَسُولِ اللَّهِ{{صل}} بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَيْهِ جَرَتِ الْمَنَاكِحُ وَ الْمَوَارِيثُ وَ عَلَى ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ وَ الْإِيمَانُ الْهُدَى وَ مَا يَثْبُتُ فِي الْقُلُوبِ مِنْ صِفَةِ الْإِسْلَامِ وَ مَا ظَهَرَ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ وَ الْإِيمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ}}؛ اسلام این است که [[شهادت]] به [[وحدانیت خداوند]] داده و [[رسول]] [[خداوند]] را [[تصدیق]] نمایید. به‌وسیله این کار [[خون‌ها]] [[حفظ]] شده و [[ازدواج]] و [[میراث]] بر همین اساس صورت می‌گیرد و بسیاری از [[مردم]] بر همین [[ظاهر اسلام]] مانده‌اند. امّا ایمان عبارت است از [[هدایت]] و آنچه را که در [[دل‌ها]] از اوصاف اسلام ثبت شده و در مرحله عمل از [[انسان]] [[مؤمن]] به ظهور می‌رسد. پس ایمان یک درجه از اسلام بالاتر است‌<ref>کافى، ج۲، ص۲۵، کتاب الایمان و الکفر، باب انّ الایمان یشارک الاسلام، ح۱.</ref>.

#از [[عبدالرحیم قصیر]]، روایت شده که گفت: نامه‌ای به وسیله [[عبدالملک بن اعین]] به‌سوی امام صادق{{ع}} فرستاده و از ایشان درباره [[حقیقت ایمان]] سؤال کردم. آن حضرت در نامه‌ای که به‌وسیله همان شخص برای من فرستادند، این چنین پاسخ دادند: خدایت [[رحمت]] کند که از ایمان سؤال کرده‌ای، ایمان [[اقرار به زبان]] و [[پیمان]] [[قلبی]] و عمل کردن به آن پیمان به‌وسیله اعضا و جوارح است. ایمان دارای اجزائی است که هرکدام به یکدیگر پیوسته‌اند. و ایمان، اسلام و [[کفر]] سه خانه‌اند یا سه دایره تو در تو که هرگاه کسی از دایره ایمان بیرون رفت هنوز در دایره اسلام باقی است و هرگاه از دایره اسلام بیرون رفت وارد دایره [[کفر]] می‌شود و رابطه این سه از باب عموم و خصوص مطلق است‌ گاه می‌شود که [[بنده خدا]] قبل از آنکه [[مؤمن]] باشد [[مسلمان]] است. اما نمی‌شود که مؤمن باشد امّا مسلمان نباشد. پس [[اسلام]] قبل از [[ایمان]] و ایمان با اسلام [[شریک]] است‌<ref>کافى، ج۲، ص۲۷، کتاب الایمان و الکفر، باب انّ الاسلام قبل الایمان، ح۱.</ref>.

# [[عبدالله بن مسکان]] از یکی از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} نقل می‌کند که گفت: به [[امام صادق]]{{ع}} عرض کردم: اسلام چیست؟ امام صادق{{ع}} پاسخ دادند: [[دین خدا]]. نام دین خدا اسلام است و این [[دین]] قبل از اینکه شما به وجود بیایید و اکنون که وجود دارید و بعد از شما ثابت و برقرار است. هرکس به دین خدا [[اقرار]] نماید مسلمان است. امّا کسی که به [[دستورات]] [[خداوند متعال]] عمل کند، مؤمن است‌<ref>کافى، ج۲، ص۳۸، کتاب الایمان و الکفر، باب ۳۰ باب انّ الایمان مبثوث لجوارح البدن کلّها، ح۴.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۰۹.</ref>.

==[[تفقّه]] در دین‌==

# از [[ابی البختری]] از امام صادق{{ع}} [[روایت]] شده که فرمود: همانا [[دانشمندان]] میراث‌داران پیامبران‌اند و این بدان سبب است که [[پیامبران]] درهم و دیناری از خود به [[ارث]] نگذاشته‌اند. بلکه آنان [[احادیث]] خود را به‌جا گذاشته‌اند. پس هرکس از آن احادیث استفاده کند بهره شایانی برده است. پس بنگرید که [[دانش]] خود را از چه کسی می‌گیرید؟ همانا که در میان ما [[اهل بیت]] در هر نسلی [[جانشینان]] عادلی هستند که [[تحریف]] [[غالیان]] و [[جعل]] [[دروغگویان]] و [[تأویل]] [[نادانان]] را از آن احادیث دور می‌کنند<ref>کافى، ج۱، ص۳۲ کتاب فضل العلم باب ۲، باب فضل العلماء، ح۲.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۰.</ref>.

==منابع [[تشریع اسلامی]] ==

# از [[معلّی بن خنیس]] روایت شده که گفت: امام صادق{{ع}} فرمود: هیچ مسأله‌ای نیست که دو نفر در او [[اختلاف]] داشته باشند مگر اینکه اصل آن در [[کتاب خدا]] موجود است. امّا [[عقل]] [[مردمان]] به [[درک]] آن نمی‌رسد<ref>کافى، ج۱، ص۶۰، ح۶.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۲.</ref>.

==[[علم]] [[ائمّه]]{{عم}}‌==

#از [[حسین بن ابی العلاء]] [[روایت]] شده است که گفت: از [[امام صادق]]{{ع}} شنیدم که می‌فرمود: همانا که [[جفر]] سپید در نزد من است به حضرت عرض کردم در آن چه چیزی است؟ آن حضرت فرمود: [[زبور]] داوود، [[تورات موسی]]، [[انجیل عیسی]]، [[صحف ابراهیم]]، همه [[حلال]] و [[حرام‌ها]] و [[مصحف فاطمه]]. و من [[گمان]] نمی‌کنم که [[قرآن]] هم در آن باشد، و در آن چیزهایی است که [[مردم]] به سمت ما احتیاج پیدا می‌کنند، امّا ما به‌ سمت کسی احتیاج پیدا نمی‌کنیم. حتّی در آن [[دیه]] نواختن یک تازیانه، نیم تازیانه یا یک چهارم تازیانه و حتی ارش خدش دیه خراشیدگی‌ نیز هست‌<ref>کافى، ج۱، ص۲۴۰، کتاب الحجّه، باب فیه ذکر صحیفه، حدیث ۳.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۲.</ref>.

==راه‌های انحرافی‌==

# از [[مسعدة بن صدقه]] از امام صادق{{ع}} از [[پدران]] بزرگوارش{{عم}} [[روایت]] شده که فرمودند: [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده است: از ظنّ و [[گمان]] بپرهیزید که همانا ظنّ و گمان دروغ‌ترین دروغ‌هاست‌<ref>قرب الاسناد، ص۲۹، احادیث متفرّقه، ح۹۴.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۴.</ref>.

==نمونه‌هایی از [[کج‌فهمی]] در مسائل دینی‌==

# [[عبدالمؤمن انصاری]] روایت کند که به امام صادق{{ع}} عرض کردم: گروهی از [[رسول خدا]] روایت می‌کنند که فرمود: «[[اختلاف]] امّتی [[رحمة]]»؛ اختلاف در میان [[امّت]] من [[رحمت]] است. امام صادق{{ع}} فرمودند: «راست می‌گویند»، گفتم: اگر اختلاف در میان امّت رحمت است. پس [[اجتماع]] در میان امّت مایه [[عذاب]] است! امام صادق{{ع}} فرمودند: این‌گونه که تو گمان کرده‌ای و آنان به آن راه رفته‌اند، نیست. منظور پیامبر اکرم{{صل}} این [[آیه]] از [[قرآن کریم]] است: (پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا دسته‌ای بمانند و در [[دین]] [[آگاهی]] پیدا کنند و [[قوم]] خود را- وقتی به سوی آنان بازگشتند [[بیم]] دهند- باشد که آنان از [[کیفر]] الهی‌ بترسند؟). پس [[خداوند متعال]] آنها را امر کرده تا به سمت پیامبر اکرم{{صل}} بروند و [[دانش]] بیاموزند. سپس به سمت قوم و [[قبیله]] خود برگردند و آن دانش را به آنان بیاموزند، مراد از کلمه اختلاف، رفتن آنها به شهرهاست نه اختلاف پیدا کردن در [[دین خدا]]. بلکه [[دین خدا]] یک [[دین]] بیشتر نیست‌<ref>معانى الاخبار، ج۱، ص۱۵۷، فى معنى قوله اختلاف امّتى رحمه. البته آنان که با زبان عربى آشنایى دارند مى‌دانند که کلمه اختلاف داراى دو معنى است و در لغت به معنى رفت و آمد نیز آمده است.</ref>.

# [[اسماعیل بن مخلد سراج]] گوید: این [[نامه]] از [[امام صادق]]{{ع}} به‌سوی اصحابش صادر شد. او نامه را ذکر می‌کند تا آنجا که گوید: آنان در حالی‌که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} قبل از [[وفات]] خود با آنها [[عهد]] و [[پیمان]] کرده بود، می‌گویند [[پس از دنیا]] رفتن پیامبر اکرم{{صل}} ما می‌توانیم براساس آنچه را که [[رأی مردم]] بر آن [[اجتماع]] کرده عمل کنیم. آنان در این کار مخالف [[خدا]] و [[رسول]] او هستند، پس هیچ‌کس [[جرأت]] بر خدا پیدا نکرده و ضلالتش آشکارتر از آنان که این‌چنین [[اعتقادی]] دارند نیست. تا آنجا که فرمود: و همچنان که در [[زمان]] [[حیات پیامبر اکرم]]{{صل}} [[مردم]] [[اجازه]] نداشتند در مقابل [[کلام]] و نظر آن حضرت به [[هوا و هوس]] و [[رأی]] و [[قیاس]] خود عمل کنند، همچنین پس از [[رحلت]] آن حضرت نیز کسی اجازه ندارد تا به هوا و رأی و قیاس خود در [[مخالفت]] با آن حضرت عمل نماید. سپس فرمودند: از آثار [[رسول خدا]]{{صل}} و [[سنّت]] او [[پیروی]] کنید و به آنها تمسّک جویید و از هوا و هوس و آراء و [[عقاید]] [[عقلی]] خود پیروی نکنید.؛ چراکه گمراهترین مردم در نزد خدا کسی است که بدون [[هدایت]] خداوندی به دنبال هوا و رأی خود می‌رود. و همچنین فرمودند: {{متن حدیث|أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ عَلَيْكُمْ بِآثَارِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} وَ سُنَّتِهِ، وَ آثَارِ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} مِنْ بَعْدِهِ وَ سُنَّتِهِمْ، فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ بِذَلِكَ فَقَدِ اهْتَدَى وَ مَنْ تَرَكَ ذَلِكَ وَ رَغِبَ عَنْهُ ضَلَّ...}}؛ «ای [[جماعت]]، بر شما باد که آثار رسول خدا{{صل}} و سنّت او آثار [[ائمّه هدی]] از [[اهل بیت]] رسول خدا را پس از او دریابید.؛ چراکه هرکس چنگ به ریسمان آنان بزند [[هدایت]] شده و هرکس این کار را ترک کرده و از او روگردان شود، [[گمراه]] می‌شود». او این [[نامه]] را کاملا تا آخر ذکر کرده است‌<ref>روضه کافى، ج۸، ص۲، کتاب الرّوضة، رسالة ابى عبدالله، ح۱.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۵.</ref>.

==روش [[تفقّه]] در دین‌==

در ادامه همان [[حدیث]] [[عمر بن حنظله]] گوید: به [[امام صادق]]{{ع}} عرض کردم: اگر هرکدام از دو طرف دعوی یکی از [[اصحاب]] را که دارای همین صفاتی که شما فرمودید هست [[اختیار]] کنند و آن دو را در امر خود حکم قرار دهند، سپس آن دو در حکم [[اختلاف]] کنند [[تکلیف]] چیست؟ [[امام]]{{ع}} پاسخ دادند: حکم، حکم آن کسی است که از میان آن دو [[عادل‌تر]]، فقیه‌تر، راستگوتر و [[باتقواتر]] باشد و به حکم طرف مقابل اعتنا نمی‌شود.

[[خدمت]] آن حضرت عرض کردم: آن دو نفر هردو [[عادل]] و در نزد اصحاب مورد قبول هستند و نمی‌توانیم هیچ‌کدام از آنها را بر دیگری ترجیح دهیم.

حال تکلیف چیست؟

حضرت پاسخ دادند: می‌بینیم در حکمی که صادر کرده‌اند، به چه روایتی از ما [[تمسک]] کرده‌اند؟ پس استناد هرکدام به روایتی بود که اصحاب شما بر آن [[اجماع]] کرده‌اند، حکم‌ او را قبول کرده و روایتی را که نادر بوده و در نزد اصحاب مشهور نیست، کنار می‌گذاریم.؛ چراکه آنچه مورد اتفاق‌نظر باشد، [[شک]] از آن برداشته می‌شود، عمر بن حنظله گوید:

به آن حضرت عرض کردم: اگر دو روایتی که آن دو نفر نقل می‌کنند هر دو مشهور باشند و از [[راویان ثقه]] نقل شده باشند تکلیف چیست؟

امام صادق{{ع}} پاسخ دادند: نگاه کنید که از میان این دو [[روایت]] کدام‌یک موافق با حکم [[قرآن]] و [[سنّت]] و مخالف با حکم عامّه یعنی [[غیر شیعه]] می‌باشد. آن را بگیرید و آنچه را که حکمش مخالف با [[حکم]] کتاب یا مخالف [[سنّت]] و یا موافق با عامّه است کنار بگذارید.

عرضه داشتم: [[خدا]] مرا فدایت کند. این‌گونه فرض می‌کنیم که این دو [[فقیه]] هردو حکم را از کتاب و سنّت اخذ کرده‌اند. امّا می‌بینیم که یکی از این دو خبر موافق با عامّه و دیگری مخالف با عامّه است. به کدام‌یک باید عمل کنیم؟

[[امام صادق]]{{ع}} فرمودند: [[راه رشد]] در آن روایتی است که مخالف با عامّه باشد.

عرضه داشتم: [[خداوند]] مرا قربانت کند، اگر هردو خبر با نظر عامّه موافق بودند [[تکلیف]] چیست؟

آن حضرت پاسخ دادند: نگاه می‌کنیم که [[حاکمان]] و قاضیان عامّه به کدام‌یک از این دو [[روایت]] میل بیشتری دارند و آن را مورد استناد قرار می‌دهند، آن را ترک می‌کنیم و دیگری را اخذ می‌نماییم.

عرض کردم: اگر [[حکام]] آنها به هردو خبر یکسان عمل کرده باشند تکلیف چیست؟

آن حضرت فرمودند: اگر کار به اینجا رسید، این مسأله را کنار بگذار تا [[امام]] خود را ببینی‌<ref>در بعضى از نسخ آمده است امام زمان خود را ببینى.</ref>، همانا که توقّف کردن در نزد امور شبهه‌ناک بسیار بهتر است از [[فرورفتن]] در گرداب هلاکت‌<ref>کافى، ج۱، ص۶۷، کتاب فضل العلم، باب اختلاف الحدیث، ح۱۰.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۱۷.</ref>.

==[[قواعد فقهی]] کلّی‌==

# از حریز از [[زراره]] نقل شده است که گفت: از [[امام صادق]]{{ع}} درباره [[حرام]] و [[حلال]] سؤال کردم. آن حضرت پاسخ دادند: {{متن حدیث|حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لَا يَكُونُ غَيْرُهُ وَ لَا يَجِي‌ءُ غَيْرُهُ}}؛ حلال محمد تا [[روز قیامت]] حلال، و حرام او تا روز قیامت حرام است، غیر از این نخواهد شد و نخواهد آمد<ref>کافى، ج۱، ص۵۸، کتاب فضل العلم، باب البدع و الرأى و المقاییس، ح۱۹.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۲۰.</ref>.

==نمونه‌هایی از [[فقه]] [[امام صادق]]{{ع}}‌==

# امام صادق{{ع}} فرموده‌اند: [[رسول خدا]]{{صل}} در هر [[طواف]] [[واجب]] و مستحبّی [[حجر الاسود]] را استلام می‌فرموده‌اند.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۲۳.</ref>.

==نمونه‌هایی از اندرزهای [[امام صادق]]{{ع}}‌==

# امام صادق{{ع}} فرموده‌اند: {{متن حدیث|الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ إِلَّا كُلَّ شَرْطٍ خَالَفَ- كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَا يَجُوزُ}}؛ [[مسلمانان]] باید به شرط‌هایی که بین هم می‌گذارند پایبند و [[وفادار]] باشند، مگر هر شرطی که مخالف با [[کتاب خدا]] باشد که از اصل، گذاشتن چنین شرطی جایز نیست.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۸ (کتاب)|پیشوایان هدایت]] ج۸، ص ۳۲۷.</ref>.