عقل در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

نخستین عالم امامیه که عقل را به عنوان دلیل چهارم بیان کرده، [[ابن ادریس]] (م ۵۹۸ق) است که البته وی آن را در طول سه دلیل قبلی بیان می‌کند که به تأخر رتبه آن نیز تصریح می‌‌کند<ref>ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۴۶.</ref>.

البته ذکر عقل به عنوان منبع و دلیل در کنار ادله سه‌گانه (کتاب، سنت و اجماع) در میان [[متکلمان]] در عبارات برخی متکلمان معتزلی متقدم به صورت صریح آمده است، برخی از آنان عقل را به عنوان دلیل نخست بیان کرده‌اند: {{عربی|فَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلَالَةَ أَرْبَعَةٌ: حُجَّةُ الْعَقْلِ، وَ الْكِتَابِ، وَ السُّنَّةِ، وَ الْإِجْمَاعِ. وَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى لَا تُنَالُ إِلَّا بِحُجَّةِ الْعَقْلِ}}<ref>قاضی عبد الجبار، شرح الاصول الخمسه، ص۵۰.</ref>. متکلمان متقدم امامیه به صورت پراکنده به تبیین [[عقل]] می‌‌پرداخته‌اند که به برخی اشاره می‌شود.

[[شیخ مفید]] (م ۴۰۱۳ق): وی به منبعیت [[عقل]] تصریح نکرده و بیشتر از عقل به عنوان روش استفاده کرده است؛ لذا وی یک [[متکلم]] عقلگراست که دیدگاه‌هایش در فصل روشگان [[علم کلام]] ذیل عنوان عقل خواهد آمد. اینجا به تصریح وی در تقدم عقل بر [[روایات]] در فرض تعارض اشاره می‌کنیم که از آن جایگاه عقل نزد وی نیز روشن می‌شود: {{عربی|إِنْ وَجَدْنَا حَدِيثًا يُخَالِفُ أَحْكَامَ الْعُقُولِ أَطْرَحْنَاهُ لِقَضِيَّةِ الْعَقْلِ بِفَسَادِهِ}}<ref>شیخ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹؛ همو، مجموعه مصنفات، ج۵، ص۱۴۹.</ref>.

[[شیخ طوسی]]: وی در بحث [[ضرورت امامت]] دلیل [[وجوب]] آن را به عقل مستند می‌کند: {{عربی|فَقَالَتِ الشِّيعَةُ بِأَجْمَعِهَا وَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ إِنَّ طَرِيقَ وُجُوبِهَا الْعَقْلُ وَ لَيْسَ وُجُوبُهَا بِمَوْقُوفٍ عَلَى السَّمْعِ}}<ref>شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱، ص۶۵.</ref>.

[[حمصی رازی]] (اوائل [[قرن]] ۷ق): وی با صراحت بیشتری از منبعیت عقل سخن گفته و خاطرنشان می‌‌سازد ظواهر قرآن باید بر اساس عقل منعقد و [[تفسیر]] شود؛ لذا عقل مقدم و [[حاکم]] بر آن است؛ چراکه عقل اصل است و نه بالعکس. وی با استفاده از این اصل برخی آموزه‌های [[کلامی]] مستفاد از ظاهر آیات مثل [[احباط]]، را [[نفی]] و [[تأویل]] می‌‌کند: {{عربی|قَالُوا: فَهَذِهِ الْآيَاتُ دَالَةٌ بِصَرِيحِهَا عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ وَ تَشْهَدُ بِهَا. وَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي تَمَسُّكِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: اتَّفَقْنَا نَحْنُ وَ إِيَّاكُمْ عَلَى أَنَّ ظَوَاهِرَ الْقُرْآنِ يَنْبَغِي أَنْ تُبْنَى عَلَى أَدِلَّةِ الْعُقُولِ، وَ لَا تُبْنَى أَدِلَّةُ الْعُقُولِ عَلَى الْقُرْآنِ، لِأَنَّ الْعَقْلَ هُوَ الْأَصْلُ وَ مَا عَدَاهُ فَرْعُهُ، وَ لِأَنَّ الْكَلَامَ يَدْخُلُهُ الْاحْتِمَالُ وَ الْمَجَازُ وَ الْأَدِلَّةُ لَا تَدْخُلُهَا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ. وَ هَكَذَا فَعَلْنَا جَمِيعًا بِالِاتِّفَاقِ فِيمَا تَعَلَّقَ بِهِ الْمُشَبِّهَةُ وَ الْمُجَبِّرَةُ مِنَ الظَّوَاهِرِ فِي الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ، وَ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَ قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى بُطْلَانِ الْإِحْبَاطِ، وَ بَيَّنَّا أَنَّ التَّحَابُطَ لَا يَقَعُ بَيْنَ الْأَعْمَالِ وَ لَا بَيْنَ الْمُسْتَحَقِّ عَلَيْهَا وَجَبَ صَرْفُ مَا يَرِدُ مِنَ الْقُرْآنِ بِخِلَافِ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ ظَاهِرِهِ وَ تَأْوِيلِهِ عَلَى مَا يُوَافِقُ الدَّلِيلَ الْعَقْلِيَّ}}<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ج۲، ص٧٠.</ref>.