بنی خطمه: تفاوت میان نسخه‌ها

==[[مساکن]] و منازل [[قوم]]==

بنی خطمه در میان قلعه‌های خود پراکنده بودند و هیچ یک از آنها در [[منزل]] اصلی خود [[زندگی]] نمی‌کرد. [[پس از ظهور اسلام]]، در آنجا مسجدی بنا نهادند و یکی از آنها در کنار [[مسجد]] سکونت گزید؛ به طوری که هر صبحگاه سراغش را می‌گرفتند مبادا درندگان به او آسیبی رسانده باشند. اما به مرور [[زمان]]، بر تعداد [[جمعیت]] این [[سرزمین]] اصلی افزوده شد. آنان به این سرزمین، به جهت شباهتی که این مکان از لحاظ فراوانی جمعیت به غزه [[شام]] داشت، «غزه» می‌گفتند<ref>سمهودی، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۷.</ref>.<ref>آقای [[رسول جعفریان]] نیز با استفاده از مطالب فوق چنین می‌نویسد: «محدوده منازل بنی‌خطمة بن جشم بن مالک بن اوس به طور دقیق روشن نیست. مطری گوید: جای محلات آنها شناخته شده نیست جز آنکه ظاهراً آنان در [[عوالی]]، در شرق مسجدالشمس بوده‌اند؛ زیرا این نواحی به طور کامل در [[اختیار]] اوس بوده و [[پایین‌تر]] از آن تا [[مدینه]] متعلق به خزرج بوده است. (مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم [[دارالهجره]]، ص۶۰) این در حالی است که به [[عقیده]] [[سمهودی]]، [[بنی‌خطمه]] خانه‌هایی داشته‌اند که محل آن مال‌الماجشون در کنار [[صدقه]] [[ابان بن ابی حدیر]] بوده است. ([[سمهودی]]، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۷.) به [[باور]] ما سخن مطری صحیح‌تر می‌نماید، به این تعبیر که محله اصلی آنها در آنجا بوده، پس از آن از آنجا به نقاط دیگر رفته و خارج از آن سکونت گزیده‌اند. سمهودی به این مسأله اشاره کرده می‌گوید: [[بنی‌خطمه]] متفرق در آطامشان (خانه‌های قصر یا قلعه مانند) بوده‌اند و در بخش اصلی محله‌شان (قصبه دارهم) کسی نمی‌زیسته است. پس از آنکه [[اسلام]] آمد آنجا را [[مسجد]] کردند و یکی از آنها در کنار مسجد سکونت گزید به طوری که هر صبحگاه سراغش را می‌گرفتند مبادا درندگان به او آسیبی رسانده باشند. پس از آن جمعیتشان در محله اصلی رو به فزونی نهاد به طوری که به آنجا غزه گفته می‌شود و این از بابت شباهت آنجا به لحاظ فراوانی [[جمعیت]] به غزه [[شام]] است. ([[سمهودی]]، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۵۷.) از سخن سمهودی که می‌گوید: [[مردم]] هر صبحگاه احوال آن شخص ساکن در قصبه اصلی را سؤال می‌کرده‌اند- همو که خانه‌اش را نزدیک مسجد بن خطمه در اصل قصبه بنا کرده بود- چنین می‌توان [[استدلال]] کرد که این منازل در بخش شرقی [[عوالی]] بوده است و این به گونه‌ای است که [[حمله]] درندگان به آن بخش بعید نبوده زیرا از [[آبادی]] به دور بوده است». (جعفریان، [[رسول]]، مقاله: ساختار شهری [[مدینه]] و محلات [[قبایل]] در دوره [[نبوی]]، ‌فصلنامه [[علمی]] – ترویجی [[میقات]] [[حج]]، دوره۴، شماره۱۶، تیر ۱۳۷۵.)</ref>

[[اخبار]] ما از دوران جاهلی این قوم بیشتر محدود به [[جنگ‌ها]] و ستیزه‌های جاهلی این قوم با [[اقوام]] دیگر است. [[پیکار]] جاهلی بنی‌خَطمَه و بنی‌جحجبا<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶؛ عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۳۵۰.</ref> از جمله این جنگ‌هاست. [[جنگی]] که بین دو [[طایفه]] بنی خطمه و [[بنی عوف بن مالک بن اوس]] در پی [[قتل]] [[عامر بن مجمع بن عطاف]] –از سران طایفه [[بنی عمرو بن عوف]]- به‌دست یکی از افراد بنی خطمه به نام [[مسعود بن عباد بن حارثة بن لوذان]] در گرفت<ref>هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۶۶. نیز ر.ک: هشام بن محمد کلبی، جمهرة النسب، ص۶۴۳.</ref> و نیز مشارکت در [[مخاصمات]] فی ما بین بنی [[ظفر]] و بنی جحجبی از یک سو و بنی خطمه از سوی دیگر هم، از دیگر گزارشات واصله از حضور مردان این طایفه در جنگ‌های دوران جاهلی است<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶.</ref>.

جنگ اوس و خزرج در [[انتقام‌جویی]] از خون مردی غطفانی موسوم به «کعب [[ثعلبی]]» -از [[احلاف]] [[خزرج]]- نیز از دیگر جنگ‌های [[جاهلی]] بود که مردمانی از [[طایفه]] بنی خطمه در آن مشارکت داشتند. در سبب وقوع این جنگ گفته شده که [[عبدیالیل بن عمرو ثقفی]] و به نقلی علقمة بن علاثه، مردی از [[غطفان]] را همراه با یک اسب و یک حله به یثرب فرستاد تا آنها را به عزیزترین فرد یثرب اهدا کند. آن مرد مطابق دستور به [[بازار]] [[بنی قینقاع]] رفت و چیزی را که بدان [[مأمور]] شده بود، اعلام کرد. در این هنگام، مردی از غطفان به نام «کعب [[ثعلبی]]» که در جوار و [[پیمان]] [[مالک بن عجلان خزرجی]] بود، پیش آمد و مالک بن عجلان را عزیزترین مرد یثرب معرفی کرد و هدایای مذکور را از فرستاده تحویل گرفت. در این هنگام کعب [[ثعلبی]] خطاب به حاضران گفت: «به شما نگفتم که [[هم‌پیمان]] من عزیزترین و [[بافضیلت‌ترین]] شماست». مردی از [[بنی عمرو بن عوف]] به نام [[سمیر]] از این گفته او به [[خشم]] آمد و [[کینه]] او را در [[دل]] گرفت. پس در کمین او نشست و در فرصتی مناسب او را از پا در آورد. خبر به مالک بن عجلان رسید؛ پس فرستاده‌ای نزد [[بنی عوف بن عمرو بن مالک بن اوس]] فرستاد و اعلام کرد که شما مردی از ما را کشته‌اید؛ پس [[قاتل]] را به ما تحویل دهید. چون فرستاده نزد آنان آمد، [[بنی زید]]، بنی جحجبی را قاتل کعب ثعلبی معرفی کردند و بنی جحجبی هم اعلام کردند که بنی زیدی‌ها قاتل کعب‌اند. سپس فردی را نزد مالک فرستادند و گفتند: در بازاری که کعب ثعلبی کشته شد، [[مردم]] بسیاری حاضر بودند و ما نمی‌دانیم که کدامیک از آنها کعب را کشته‌اند. مالک بن عجلان به [[اهل]] [[بازار]] دستور داد تا متفرق شوند. همه متفرق شدند جز سمیر و کعب. بنا به اطلاعاتی که به مالک رسید، وی دریافت که سمیر همان قاتل مورد نظر است. پس فردی را نزد بنی عمرو بن عوف فرستاد و سمیر را قاتل معرفی کرد و از آنها خواست تا سمیر را تحویل او دهند. اما بنی عمرو بن عوف این حرف را اتهامی بدون دلیل و [[بیّنه]] عنوان کردند. طرفین نامه‌هایی را در باب تحویل سمیر رد و بدل کردند؛ اما هر بار [[بنی عمرو]] از پذیرش این امر شانه خالی کردند. در این هنگام، بنی عمرو که [[جنگ]] با مالک را خوش نداشتند کس نزد او فرستادند و گفتند حاضرند تا [[دیه]] آن مرد را بپردازند. مالک نیز پذیرفت. از آنجا که مالک [[ثعلبی]]، [[حلیف]] خزرجی‌ها بود، از این‌رو آنها کس نزد [[مالک بن عجلان]] فرستادند و گفتند چون او حلیف شما بود حاضرند [[دیه]] حلیف یعنی نصف دیه کامل را پرداخت کنند. مالک به [[خشم]] آمد و گفت به کمتر از دیه کامل یا [[قتل]] [[سمیر]] [[راضی]] نیست. اما [[بنی عمرو بن عوف]] بر گفته خود یعنی پرداخت نصف دیه کامل تأکید کردند<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۸-۶۵۹.</ref>. پس به مالک پیشنهاد کردند نزد [[عمرو بن امرؤالقیس]] از [[بنی حارث بن خزرج]] بروند تا او بین آنها [[حکم]] کند. با پذیرش مالک، دو طرف نزد عمرو در [[طایفه]] بنی حارث رفتند و طرح دعوا نمودند<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۹. نیز ر.ک: هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۰۴؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۶۳.</ref>. او هم به پرداخت نصف [[دیه]] (دیه [[حلیف]]) حکم کرد؛ اما مالک از پذیرش حکم او طفره رفت و [[بنی عمرو بن عوف]] را به مبارزه‌طلبید. وی از [[طوایف]] [[قبیله خزرج]] کمک‌طلبید که جز طایفه بنی حارث بن خزرج که به جهت رد [[قضاوت]] عمرو بن امرؤالقیس حاضر به [[همراهی]] او نشدند<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۶.</ref>، بقیه طوایف خزرج به [[یاری]] او شتافتند. پس وی، فرستاده‌ای نزد بنی عمرو بن عوف فرستاد و ضمن [[اعلان]] [[جنگ]] به آنها، روزی را برای این [[رویارویی]] معین نمود و از قومش خواست تا آماده [[نبرد]] شوند. در این هنگام، [[یهودیان]] [[بنی قریظه]] و [[بنی نضیر]] که برخلاف دیگر یهودیان [[مدینه]]، با هیچ کدام از طوایف [[اوس و خزرج]] [[هم‌پیمان]] نبودند با در خواست‌هایی از هر دو [[قبیله]] اوس و خزرج برای [[هم‌پیمانی]] روبه‌رو گردیدند و آنها با پیشنهاد طایفه‌ای از [[اوس]] معروف به «اوس [[الله]]» که شامل طوایف خطمه و واقف و [[امیه]] و [[وائل]] بود، موافقت کرده با آنان [[متحد]] شدند<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۱۹.</ref>. [[مالک بن عجلان خزرجی]] و هم‌پیمانانش و [[قبیله اوس]] و متحدانش از بنی قریظه و بنی نضیر، در دشت بین «[[بئر]] سالم» و «[[قبا]]» به هم رسیدند و به شدت وارد جنگ شدند. اما دو طرف پس از اندکی نبرد، از ادامه کار منصرف شدند و به سرزمین‌های خود بازگشتند. مدتی بعد، دو [[سپاه]] بار دیگر نزدیک [[قلعه]] [[بنی قینقاع]] فراهم آمدند و تا شب به زد و خورد با همدیگر پرداختند. تا این که سرانجام [[قبیله اوس]] بر [[خزرجیان]] و هم‌پیمانانش به [[رهبری]] [[مالک بن عجلان]] فائق آمد<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۳، ص۲۰-۱۹.</ref>.

[[قتل]] [[عصماء بنت مروان]] که برخی منابع از آن با تعبیر «سریه» یاد کرده‌اند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۶۳۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۳؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص۲۰۶.</ref> نیز، از دیگر موارد [[تاریخی]] است که برخی [[رجال]] بنی خطمه در آن نقش‌آفرین بودند. بر این اساس و بنا بر نقل برخی منابع، «عصماء بنت [[مروان]]» زنی از [[قبیله]] [[بنی امیه بن زید]] در [[مدینه]] بود<ref>برخی منابع از او به عنوان خواهر عمیر بن عدی یاد کردند. (ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۲۱۷)</ref> که مردی از بنی خطمه<ref>در برخی منابع او همسر «یزید بن زید بن حصن خطمی» معرفی شده است. او پیامبر اکرم{{صل}} را آزار می‌داد و از دین مبین اسلام ایراد می‌گرفت و مردم را علیه پیامبر اکرم{{صل}} تحریک و تحریض می‌کرد. (ابن هشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۶۳۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۱؛ مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج۴، ص۱۹۴)</ref> او را به زنی گرفته بود. وی با دریافت خبر [[قتل]] «[[ابوعفک]]» -یکی دیگر از هجو کنندگان [[پیغمبر]]{{صل}}- [[منافق]] شد<ref>در بعضی منابع او را زنی «یهودیه» خوانده‌اند. (بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۳؛ ابن درید، الاشتقاق، ص۴۴۷؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۴، ص۴۰)</ref> و در [[عیب‌جویی]] [[مسلمانان]] و [[دین]] [[مقدس]] اسلام اشعاری گفت و ضمن آن اشعار، [[پیامبر]]{{صل}} را هجو نمود. [[رسول خدا]]{{صل}} که آن اشعار را شنید فرمود: «آیا کسی نیست که [[انتقام]] مرا از دختر [[مروان]] بگیرد؟» مردی از بنی خطمه که [[ضعف]] [[بینایی]] داشت و نامش «[[عمیر بن عدی]]»<ref>«عمیر بن عدی بن خرشة بن أمیة بن عامر بن خطمه» فرزند «عدی»، -از شاعران عرب- و برادر «حارث بن عدی» -از شهدای جنگ احد- بود. (ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۴، ص۵۹۸) او را نخستین مسلمان طایفه بنی خطمه گفته‌اند. (ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۲۱۸؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج‌۴، ص۵۹۹) عمیر فردی نابینا یا کم‌بینا بود و از این‌رو در برخی از رویدادهای دوران رسول خدا{{صل}} حاضر نبود. (ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۲۱۸) از آنجا که او بخشی از قرآن را حفظ بود در میان قبیله خود به قاری مشهور شده بود. (ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۲۱۸؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج‌۴، ص۶۰۰) در برخی منابع، قاتل عصماء بنت مروان، غُشیمر بن خرشه قاری معرفی شده است. (ابن درید، الاشتقاق، ص۴۴۷؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۴، ص۴۰؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۵، ص۲۶۴) ابن کلبی هم، از عمیر بن خرشة قاری به عنوان قاتل این زن هجو کننده نام برده است. (هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۸۴)</ref> بود و در محضر [[رسول خدا]]{{صل}} نشسته بود، این سخن را از رسول خدا{{صل}} شنید و چون شب فرا رسید به [[خانه]] آن [[زن]] رفت و او را به [[قتل]] رساند، و چون صبح شد به نزد آن حضرت آمده عرضه داشت: «یا [[رسول الله]] من آن زن را کشتم». حضرت فرمود: «ای عمیر [[خدا]] و رسولش را [[یاری]] کردی». عمیر گفت: «آیا کشتن او موجب [[گرفتاری]] من به‌دست افراد بنی خطمه نخواهد شد؟» حضرت فرمود: کسی درباره او [[نزاع]] نخواهد کرد. عمیر که این سخن را شنید به نزد بنی خطمه که [[اختلاف]] زیادی درباره [[خون]] آن زن کرده بودند باز گشته و با اینکه آن زن پنج پسر بزرگ داشت به آنها گفت: «ای بنی خطمه دختر [[مروان]] را من کشته‌ام اکنون هر کاری از دستتان بر می‌آید نسبت به من انجام دهید!». این حرف سبب شد که [[اسلام]] در میان [[قبیله]] مزبور رونق بگیرد و افرادی از آن قبیله که [[مسلمان]] شده بودند و تا به آن [[روز]] اسلام خود را مخفی می‌داشتند [[دین]] خود را آشکار کنند و افراد دیگری هم از آن قبیله وقتی [[شوکت]] اسلام را در آن روز [[مشاهده]] کردند مسلمان شدند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۶۳۷-۶۳۸. این ماجرا در بعضی دیگر از منابع چنین نقل شده است: در بیست و پنجم ماه رمضان سال دوم هجرت، محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۷۴، ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۱. «عمیر بن عدی» هنگامی که سخنان و اشعار عصماء را در مورد اسلام و پیامبر اکرم{{صل}} شنید و شوراندن مردم را علیه اسلام دید، گفت: پروردگارا، نذر می‌کنم که اگر محمد را به مدینه بازگردانی، من عصماء را به قتل برسانم. برخی از نقل‌ها نیز حاکی از اعزام او از سوی رسول خدا{{صل}} برای انجام این سریه است. (بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۳؛ صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۶، ص۲۱) هنگامی که پیامبر{{صل}} از جنگ بدر مراجعت فرمود، عمیر بن عدی در دل شب به خانه عصماء رفت. بعضی از بچه‌های او اطرافش خواب بودند و یکی از آنها شیرخوار و روی سینه او بود. عمیر با دست خود او را لمس کرده و کودکی را که شیر می‌داد، از سینه او برداشت و شمشیرش را بر سینه عصماء گذاشته و چنان فشار داد که از پشت او بیرون آمد. پس از آن به مدینه آمده و نماز صبح را با پیامبر{{صل}} اقامه کرد. هنگامی که پیامبر اکرم{{صل}} از مسجد بیرون آمد، نگاهی به عمیر انداخته و پرسیدند: آیا دختر مروان را کشتی؟ (از این سخن پیامبر اکرم{{صل}} می‌توان این‌گونه برداشت کرد که عمیر بن عدی به دستور رسول خدا{{صل}} این مأموریت را انجام داده است) عمیر گفت: آری پدر و مادرم فدایت گردند! در این هنگام عمیر ترسید که نکند با قتل عصماء مرتکب نافرمانی و خطا شده باشد، از این‌رو از رسول‌خدا{{صل}} پرسید: آیا با این قتل مرتکب گناه شده و مشکلی برایم پیش می‌آید؟ پیامبر{{صل}} فرمود: نه، به خاطر او حتی دو بز هم شاخ به شاخ هم نخواهند گذاشت. (منظور پیامبر اکرم{{صل}} آن بود که این مسأله ارزش سخن گفتن را نیز ندارد). این مثل برای اولین بار از پیامبر{{صل}} شنیده شد. (محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۷۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۳؛ ابن سید الناس‌، عیون الأثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، ج۱، ص۳۴۰)</ref>. وقوع این اتفاق را در بیست و پنجم [[ماه رمضان]] [[سال دوم هجرت]]، گفته‌اند<ref>محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۷۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۱.</ref>.

حضور [[حمیر بن عدی]] [[قاری]] خطمی انصاری -داماد [[عبدالله بن ابی بن سلول]]- در جمع [[اصحاب]] [[مسجد ضرار]] هم، از دیگر مواردی است که می‌توان از آن به عنوان نمونه‌ای از ناسازگاری‌های بنی خطمه در این ایام یاد کرد<ref>ابن عبدالبر نقل کرده که او بعدها از این کار خود ابراز ندامت کرد و توبه کرد. (ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۱، ص۴۱۱)</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

==مشاهیر بنی خطمه==

== منابع ==