ضرر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

ضرر در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۳

۱۳٬۵۹۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۳۰۱

ویرایش

@@ خط ۴۹: / خط ۴۹: @@
 این [[دائرة المعارف]] برای بسیاری از موضوعات مرتبط با ضرر، مدخل و مقاله‌ای مستقل دارد و مباحث اختصاصی هر موضوع در مدخل و مقاله خاص آن بررسی خواهند شد، از این رو در این مقاله بیشتر بر [[آیات]] دربردارنده واژه «ضرر» و مشتقات آن تمرکز شده است و جویندگان مطالب و تفصیل بیشتر باید به مدخل متناسب با هر موضوع [[رجوع]] کنند.<ref>[[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۳۹۳.</ref>
+==[[قاعده لاضرر]]==
+ضرررسانی به هرشکل آن و به هرکس یا به [[جامعه]] در همه امور، اعم از مادی و [[معنوی]] ممنوع است و بر این اساس، هیچ کس [[حق]] اضرار به خود یا دیگران، اعم از [[مسلمان]] و غیرمسلمان را ندارد. براین اساس، [[اهل ذمه]]، مانند [[مسلمانان]] از [[حمایت]] [[جامعه]] مسلمانان برخوردارند و [[جامعه اسلامی]] باید [[امنیت اقتصادی]]، [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] آنان را [[حفظ]] کند. آنان نیز در برابر باید [[هزینه]] آن را در قالب [[جزیه]] بپردازند<ref>نک: مسالک الافهام، ج ۳، ص۷۴-۷۵؛ جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۲۶۷-۲۷۲.</ref>. [[قاعده لاضرر]]<ref>نک: قاعده لاضرر، شیخ الشریعه.</ref> و [[حدیث]] معروف {{عربی|«لاضَرَرَ و لاضِرَارَ فِی الْإسْلامِ»}}<ref>الکافی، ج ۱۰، ص۴۷۶-۴۷۸، ۴۸۴-۴۸۶.</ref> حاکی از [[مشروع]] نبودن ضرر در [[اسلام]] و مطلق‌اند و شامل مرحله [[تشریع]] و اجراى [[قواعد]] و [[قوانین]] مى‌شوند<ref>قاعده لاضرر، شیخ الشریعه، ص۲۴-۲۵؛ قاعده لاضرر، آقاضیاء، ص۲۱.</ref>. براین اساس «لا» در جمله {{عربی|«لاضَرَرَ و لاضِرَارَ»}} [[نافیه]] است، نه ناهیه و همه موارد ضرر، اعم از شخصى و نوعى را [[نفی]] می‌کند<ref>نک: قاعده لاضرر، شیخ الشریعه، ص۲۴-۲۵.</ref> و بر این اساس، می‌توان گفت این اصل اساسی و محوری بر همه قوانین و [[احکام اسلام]] [[حکومت]] دارد، ازاین رو فقهاى اسلام در بسیاری از موارد به قاعده لاضرر استناد کرده‌اند، چنان‌که [[حج]] گزاردن، [[وضو]] گرفتن یا [[غسل]] کردن برای [[عبادات]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]] را برای کسی که می‌داند یا [[گمان]] دارد این امور برای او زیانبارند، با استناد به قاعده یادشده، [[واجب]] نمی‌دانند<ref>قاعده لاضرر، آقاضیاء، ص۲۰۰-۲۰۳.</ref>. همه [[احکام]] روابط میان افراد نیز محکوم این قاعده‌اند<ref>قاعده لاضرر، آقاضیاء، ص۲۷-۳۰.</ref>.<ref>[[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۳۹۵.</ref>
+==گستره ضرر==
+ضررها از یک منظر دو قسم‌اند: مادی و [[معنوی]]. بر اساس برخی [[آیات]]، ضرر زدن به خود، دیگران و جامعه در هر دو حوزه مادی و معنوی [[حرام]] و ممنوع است:
+===ضرر مادی===
+ضرر مادی که از آن به خسارت تعبیر می‌شود، عبارت است از کسر [[ثروت]] و [[دارایی]] و از بین رفتن [[اموال]] و [[منافع]] اشخاص، اعم از [[حقیقی]] و [[حقوقی]] بر اثر [[اعمال]] مجرمانه<ref>نک: آپین دادرسی کیفری، ج ۱، ماده ۹.</ref>؛ مانند [[کم‌فروشی]] که از ضررهای [[مالی]] است و به صراحت از آن [[نهی]] شده است{{متن قرآن|أَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا۟ مِنَ ٱلْمُخْسِرِينَ}}<ref>«پیمانه را تمام بپیمایید و از کم‌فروشان نباشید» سوره شعرا، آیه ۱۸۱.</ref>. [[وصیت]] ضرری نیز از ضررهای [[مالی]] ممنوع است<ref>نک: مجمع البیان، ج ۳، ص۲۹؛ روض الجنان، ج ۵، ص۲۸۱؛ احکام القرآن، ابن عربی، ج ۱، ص۳۵۰.</ref>:{{متن قرآن|فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍۢ يُوصَىٰ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّۢ وَصِيَّةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌۭ}}<ref>سوره نسا، آیه ۱۲.</ref>. [[اسراف]] و [[تبذیر]] در زمینه‌هاى اقتصادى نیز که موجب اتلاف منابع ثروت‌شده، [[تجاوز به حقوق دیگران]] و [[نقص]] در [[رفاه]] عمومى به شمار می‌رود<ref>نک: التحرير و التنوير، ج ۱۴، ص۶۴.</ref>.<ref>[[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۳۹۶.</ref>
+===ضرر معنوی===
+ضرر معنوی لطمه‌ای است که مجرمانه به [[حق]] غیرمالی اشخاص وارد و موجب از بین رفتن حیثیت و اعتبار یا صدمات [[روحی]] به شخص می‌شود<ref>نک:حقوق مدنی، ج ۲، ص۳۴۴، ۳۴۶.</ref>. براین اساس، اموری مانند افتراء<ref>{{متن قرآن|أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ * لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ هُمُ ٱلْأَخْسَرُونَ}}«آنانند که به خود زیان زدند و آنچه دروغ می‌بافتند از (چشم) آنان ناپدید می‌گردد * ناگزیر، در جهان واپسین (نیز) آنانند که زیانکارترند» سوره هود، آیه ۲۱-۲۲.</ref>، [[بهتان]]<ref>{{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ يُؤْذُونَ ٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَـٰتِ بِغَيْرِ مَا ٱكْتَسَبُوا۟ فَقَدِ ٱحْتَمَلُوا۟ بُهْتَـٰنًۭا وَإِثْمًۭا مُّبِينًۭا}}«و آنان که مردان و زنان مؤمن را بی‌آنکه کاری (ناپسند) کرده باشند آزار می‌کنند بی‌گمان بار بهتان و گناهی آشکار را بر دوش دارند» سوره احزاب، آیه ۵۸. {{متن قرآن|وَإِنْ أَرَدتُّمُ ٱسْتِبْدَالَ زَوْجٍۢ مَّكَانَ زَوْجٍۢ وَءَاتَيْتُمْ إِحْدَىٰهُنَّ قِنطَارًۭا فَلَا تَأْخُذُوا۟ مِنْهُ شَيْـًٔا أَتَأْخُذُونَهُۥ بُهْتَـٰنًۭا وَإِثْمًۭا مُّبِينًۭا}}«و اگر بر آن بودید که همسری جایگزین همسری (که دارید) کنید، و به یکی از ایشان دارایی فراوانی داده بوده‌اید، چیزی از آن را باز مگیرید، آیا با دروغ بافتن و گناهی آشکار آن را باز می‌ستانید!» سوره نسا، آیه ۲۰.</ref>، [[نشر]] اکاذیب<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ نُهُوا۟ عَنِ ٱلنَّجْوَىٰ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا۟ عَنْهُ وَيَتَنَـٰجَوْنَ بِٱلْإِثْمِ وَٱلْعُدْوَٰنِ وَمَعْصِيَتِ ٱلرَّسُولِ وَإِذَا جَآءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ ٱللَّهُ وَيَقُولُونَ فِىٓ أَنفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا ٱللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ}}«آیا به کسانی ننگریسته‌ای که آنان را از رازگویی باز می‌دارند سپس به آنچه از آن بازداشته شده‌اند، باز می‌گردند و به گناه و دشمنخویی و نافرمانی با پیامبر، با هم رازگویی می‌کنند و چون نزد تو می‌آیند به گونه‌ای تو را درود می‌گویند که خداوند آن گونه تو را درود نگفته است و با خویش می‌گویند: چرا خداوند برای آنچه می‌گوییم ما را عذاب نمی‌کند؟ دوزخ، آنان را بس، که به آن در می‌آیند و این پایانه، بد است» سوره مجادله، آیه ۸.</ref>، [[تجسس]] و غیبت<ref> {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱجْتَنِبُوا۟ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ ٱلظَّنِّ إِثْمٌۭ وَلَا تَجَسَّسُوا۟ وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًۭا فَكَرِهْتُمُوهُ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌۭ رَّحِيمٌۭ}}«ای مؤمنان! از بسیاری از گمان‌ها دوری کنید که برخی از گمان‌ها گناه است و (در کار مردم) کاوش نکنید و از یکدیگر غیبت نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست می‌دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناپسند می‌دارید و از خداوند پروا کنید که خداوند توبه‌پذیری بخشاینده است» سوره حجرات، آیه ۱۲.</ref> [[استهزاء]] و [[تمسخر]]<ref>{{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا يَسْخَرْ قَوْمٌۭ مِّن قَوْمٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُونُوا۟ خَيْرًۭا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَآءٌۭ مِّن نِّسَآءٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُنَّ خَيْرًۭا مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا۟ بِٱلْأَلْقَـٰبِ بِئْسَ ٱلِٱسْمُ ٱلْفُسُوقُ بَعْدَ ٱلْإِيمَـٰنِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ}}«ای مؤمنان! هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند؛ و نه زنانی زنانی دیگر را، بسا آنان از اینان بهتر باشند و از یکدیگر عیبجویی مکنید و (همدیگر را) با لقب‌های ناپسند مخوانید! پس از ایمان، بزهکاری نامگذاری ناپسندی است و آنان که (از این کارها) بازنگردند ستمکارند» سوره حجرات، آیه ۱۱.</ref> که به [[روحیه]] یا حیثیت فرد لطمه می‌زنند [[ضرر]] [[معنوی]] به شمار می‌آیند<ref>حقوق مدنی، ج ۲، ص۳۴۶، ۳۴۸.</ref>. هریک از این مباحث در مدخل متناسب خود بررسی می‌شود. ضرر زدن به دِین نیز از ضررهای معنوی است<ref>{{متن قرآن|وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَـٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ وَسَعَىٰ فِى خَرَابِهَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَ لَهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا خِزْىٌۭ وَلَهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ}}«و ستمکارتر از کسی که نمی‌گذارد نام خداوند در مسجدهای او برده شود و در ویرانی آنها می‌کوشد کیست؟ آنان را جز این سزاوار نیست که هراسان در آن پا نهند، آنها در دنیا، خواری و در جهان واپسین عذابی سترگ دارند» سوره بقره، آیه ۱۱۴. {{متن قرآن|مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِى هَـٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍۢ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍۢ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَـٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}}«داستان آنچه در زندگی این جهان می‌بخشند همچون داستان بادی است دارای سوز سرما که بر کشتگاه گروهی بر خویش ستم کرده بوزد و آن را نابود سازد و خداوند به آنان ستم نکرده است بلکه آنان خود به خویش ستم می‌ورزند» سوره عمران، آیه ۱۱۷.</ref>.<ref>[[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۳۹۶.</ref>
 == منابع ==