عصر امام رضا: تفاوت میان نسخه‌ها

از دیگرسو، حاکمان به جعل و اختراع آرا و نظریه پرداخته، یا نظریه‌ای را پذیرفته، در جامعه اسلامی می‌پراکندند تا مسلمانان را به [[جدال]] و مناقشه و قیل و قال سرگرم کند. آنان، مخالفان آرایی که خود پذیرفته بودند به [[زندان]] و [[مرگ]] محکوم می‌کردند، در حالی‌که قبول یا ردّ این نظریه‌ها هیچ تأثیری واقعی بر [[اعتقادات]] و [[باورهای دینی]] [[مردم]] نمی‌گذاشت. به‌عنوان مثال، [[هارون]] نظریه «قدیم» بودن [[قرآن]] را پذیرفت و به سرکوب و کشتن مخالفان این نظریه پرداخت. زمانی که درباره پیکر بی‌جان مردی که پیش روی هارون افتاده بود و جلادان او را کشته بودند، از هارون پرسیده شد، هارون گفت: «از آن‌رو او را کشتم که می‌گفت: قرآن حادث است»<ref>البدایة و النهایه، ج۱۰، ص۲۱۵.</ref>.

هارون از جعل [[روایات]] و [[احادیث]] پرداخته شده و منسوب به [[پیامبر خدا]]، به‌ویژه روایاتی که [[خرافی]] بودن آن کاملا آشکار بود حمایت می‌کرد و مخالفان ترویج این‌گونه روایات را [[کیفر]] می‌داد. داستان زیر بهترین [[گواه]] بر این امر است: «روزی «ابو معاویه ضریر» به حضور هارون رسید. در آن مجلس یکی از بزرگان قریش حضور داشت. سخن بدان‌جا کشیده شد که ابو معاویه، [[حدیثی]] از «[[ابو هریره]]» نقل کرد که او آن را به [[رسول خدا]] نسبت داده بود. این [[حدیث]] که آکنده از [[خرافه]] است به این شرح می‌باشد: روزی‌ [[موسی]]{{ع}} با [[حضرت آدم]]{{ع}} دیدار کرده، به او گفت: تو همان [[آدم]] هستی که ما را از [[بهشت]] بیرون کردی؟ آن مرد قرشی از سخن ابو معاویه در شگفت شده، گفت: کجا آدم و [[موسی]] با یکدیگر دیدار کردند؟ همین ایراد ناچیز، [[هارون]] را سخت [[خشمگین]] کرده، برآشفت و گفت: نطع (سفره چرمین که بر روی آن گردن می‌زدند) و [[شمشیر]] بیاورید. به [[خدا]] او [[زندیق]] است که [[حدیث]] [[رسول خدا]] را مورد [[طعن]] قرار داده، در آن [[شک]] می‌کنند.

هارون همچنین [[اندیشه‌ها]] و آرایی را که به حکومتش قدسیت و [[مشروعیت]] می‌بخشیدند، زیر چتر حمایت خود می‌گرفت. یکی از [[شاعران]] [[آخرت]] به [[دنیا]] فروخته، چهار [[بیت]] درباره او سرود و در آن ابیات، او را «[[امین]] [[اللّه]]» خواند. هارون دستور داد تا برای هر بیت، هزار دینار به او بدهند، آن گاه گفت: «اگر بر اشعارت‌ می‌افزودی، به [[یقین]] ما نیز بر [[دهش]] خود می‌افزودیم».

عطایای سخاوتمندانه هارون، شاعران را بر آن داشت تا برای رسیدن به فریبایی‌های [[دنیا]]، بی‌پروا درباره قدسیت [[حاکمان عباسی]] [[شعر]] بسرایند. یکی از اینان در [[مدح]] [[هارون]] چنین سرود: «[[دوستی]] [[خلیفه]] چیزی نیست که سربرتافتگان از [[فرمان خداوند]]؛ و آنان که از [[دین]] خارج شده، [[فتنه‌ها]] را بارور می‌کنند، بدان تن در دهند»<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۳:

و «سلم خاسر»<ref>«سلم بن عمرو بن حماد» و از شاعران چیره‌دست بود. او قرآن خود را فروخت و یا پول آن طنبور خرید و از همین‌رو «خاسر» (زیانکار) خوانده شد. نک: خیر الدین زرکلی، الاعلام، ج۳، ص۱۱۱ (م).</ref> در [[مدح]] «[[امین]]» و هارون سروده است:

زبیده [[همسر]] [[هارون الرشید]]، به پاس این مدیحه‌گویی گوهری به [[شاعر]] داد و شاعر، آن را بیست هزار دینار فروخت».

[[عباسیان]]، با در محاصره قرار دادن [[فقیهان]] و [[عالمان]] پیرو و پوینده راه [[اهل‌بیت]]{{عم}} و نیز حمایت از پیدایش جریان‌های ویرانگر [[فکری]] و [[اعتقادی]]، بر آن بودند تا [[مسلمانان]] را از مسیر و [[منش]] اهل‌بیت{{عم}} دور کنند. البته این نظریه، ادعایی بی‌اساس نیست، بلکه تحت پیگرد قرار ندادن صاحبان این نظریه‌ها و جریان‌ها خود بهترین دلیل بر حمایت [[دستگاه خلافت]] از این جریان‌هاست.

[[مأمون]] در ظاهر به‌عنوان نشر [[فرهنگ]] و در [[باطن]] برای ایجاد جریان‌هایی جدید که بتوانند در برابر [[مکتب اهل‌بیت]]{{عم}} بایستند، [[فرمان]] داد تا کتاب‌های [[فلسفی]] را از یونانی به عربی ترجمه کنند<ref>مأثر الإنافة فی معالم الخلافه، ج۱، ص۲۰۹.</ref>. پرواضح است که این اقدام به انتشار [[افکار]] و آرا و اصطلاحاتی منطقی و فرضیه‌های ذهنی دور از واقعیت می‌انجامید که در نهایت خواسته [[خلیفه]] را تأمین می‌کرد.

در [[روزگار]] [[عباسیان]]، فتوای به رأی و [[تفسیر به رأی]] فزونی گرفت و «[[قیاس]]» [[باطل]] که براساس قیاس حکمی فرعی با [[حکم]] فرعی دیگری مبتنی بود، رواج یافت. مفتیان نیز خواسته و [[تمایلات]] [[حاکمان]] را در فتوای خویش لحاظ می‌کردند. از «[[ابن مبارک]]» نقل شده است که می‌گفت: «چون [[هارون الرشید]] به [[خلافت]] رسید، شیفته یکی از [[کنیزکان]] پدرش [[مهدی]] شد. از او تقاضای کامجویی کرد، اما کنیزک نپذیرفته، گفت: شایسته تو نیستم (برای تو [[حلال]] نیستم)؛ زیرا پدرت با من همخوابه شده است.

[[هارون]] که به شدت دلداده او شده بود، از «ابو یوسف مفتی‌» پرسید: در این زمینه حکمی و فتوایی داری؟ او در پاسخ گفت: ای [[امیر المؤمنین]]، آیا هرچیزی را که کنیزکی بگوید شایسته تصدیق است؟ گفته او را نپذیر که در گفته‌اش [[درستکار]] و [[امین]] نیست».

ابن مبارک می‌گوید: «نمی‌دانم از کدام یک و از چه چیز در شگفت باشم، از این خلیفه‌ که خود را صاحب اختیار [[جان]] و [[مال]] [[مسلمانان]] دانسته، اما خود را ناچار می‌بیند که [[حرمت]] حریم پدر را بشکند یا از آن کنیزک که از امیر المؤمنین دوری می‌کند و یا از این [[فقیه]] مفتی و [[قاضی]] روی [[زمین]] که به خلیفه‌ می‌گوید: حریم حرمت پدرت را بشکن و کام [[دل]] برگیر و [[گناه]] آن را بر گردن من انداز؟»<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۳.</ref>.

[[عالمان]] و فقیهان وابسته به دربار هرگز از ایفای [[رسالت]]! خود باز نایستاده، به نشر واژگونه مفاهیم [[زهد]] و تصوف می‌پرداختند تا [[مسلمانان]] را از عرصه [[سیاست]] و [[دخالت]] در آن یا [[اعتراض]] به موضع‌گیری و دخل و تصرف [[حاکمان]] دور کنند.

[[خلفای عباسی]] تمام مبانی [[نظام اقتصادی اسلام]] را که به‌طور صریح [[دارایی]] بیت المال را امانتی در دست [[حاکم]] می‌دانست، نه [[ملک]] خاص او و او را به قیود [[شرعی]] مقید کرده بود، نادیده گرفته، به [[اموال مسلمانان]] دست‌اندازی کرده، آن را [[هزینه]] هوس‌های خود می‌کردند. آنان به منظور تقویت پایه‌های [[حکومت]] خود، افرادی را با هزینه‌های کلان زیر چتر حمایت خود قرار می‌دادند و خود در [[رفاه]] کامل بوده و [[زندگی اشرافی]] داشتند. خوانندگان، [[کنیزکان]] و [[چاپلوسان]]، از جمله کسانی بودند که سهم بزرگی در بیت المال داشتند. یکی از این موارد را از زبان «[[ابو الفرج اصفهانی]]» نقل می‌کنیم: «[[خراج]] سنگینی و اموالی هنگفت از [[موصل]] برای [[هارون]] فرستاده شد. هارون دستور داد تا آنها را به یکی از کنیزکان او بدهند. مردم، این کار هارون را اقدامی بزرگ و غیرطبیعی دانسته، از آن سخن می‌گفتند.

وضعیت [[عامه]] مسلمانان در آن عصر این‌گونه بود، اما [[کارگزاران]] و [[نزدیکان]] خلیفه، از [[دهش]] و بخشش‌های او بهره‌مند بودند، تا جایی که دارایی والی هارون در [[خراسان]] به هشتاد میلیون رسیده بود<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۳۲۴.</ref>. ثروتی که از هارون برجای ماند فراتر از تصور بود. او یکصد میلیون دینار نقد و معادل یکصد میلیون و پانزده هزار دینار، کالا، جواهر، ستور و... از خود برجای گذاشت<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۷.</ref>.

[[فرزندان]] هارون در اشرافیگری و [[چپاول]] [[اموال مسلمانان]]، راه پدرشان هارون را دنبال کردند. [[محمد امین]] عمارتی ساخت و آن را با فرشی زربفت و ابریشمین که آن را از حریر و دیبا پر کرده بودند، مفروش کرد<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۹۲.</ref>.

او بی‌اعتنا به [[فقر]] و فلاکت مسلمانان، [[بیت المال]] ایشان را به [[بازی]] گرفته، هر گونه و در هر راهی که می‌خواست، بی‌محابا [[خرج]] می‌کرد. روزی ماهی کوچکی برای او صید کردند. او یک جفت گوشواره طلا که هریک به دانه‌ای مروارید مزین شده بود به گوش آن موجود کوچک کرد<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۹۴.</ref>. او اموال مسلمانان را خرج خوشگذرانی‌ها و همنشینان خود و خواجگان می‌کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۴.</ref>.

[[مأمون]] نیز از این قافله عقب نمانده، [[اموال]] فراوان و بی‌شماری [[هزینه]] عروسی خود کرد و دستور داد تا [[خراج]] یک سال فارس و [[اهواز]] به پدر همسرش داده شود<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۴۴۳.</ref>.

اطرافیان والی بغداد (که از سوی او [[منصوب]] شده بود) دست تطاول به بیت المال و دارایی مسلمانان دراز کرده بودند و کسی را یارای آن نبود تا آنان را از این تعدی‌ها بازدارد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۵۵۱.</ref>.

=== انحراف اخلاقی ===

رفاه‌زدگی و اشرافیگری، نقش بسزایی در شیوع انحراف اخلاقی در میان [[حاکمان]] و [[تشکیلات]] وابسته به آن و نیز در میان [[امت]] داشت. [[حاکم]] هماره سرگرم [[بازی]] و پیوسته دنبال شهوترانی بود و چیزی جز اینها را نمی‌شناخت.

[[هارون]] نه تنها از این قافله عقب نماند که بر سرگرمی‌ها مواردی را افزود که خلفای پیشین بدان نمی‌پرداختند. او نخستین خلیفه‌ای بود که به سرگرمی‌هایی چون: بازی چوگان، گوی باختن و در حال سوارکاری تیر به [[هدف]] زدن پرداخت. همچنین هارون نخستین فردی از [[عباسیان]] بود که با شطرنج بازی کرد<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۷.</ref>.

هارون شدیدا شیفته آواز بود و به همین دلیل خوانندگان را طبقه‌بندی کرده بود و به تناسب توانمندی‌شان، آنان را مورد عنایت قرار می‌داد<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۷.</ref>. همان‌طور که پیشتر گفته شد، هارون [[اموال]] و هدایای زیادی به خوانندگان می‌داد. او شیفته سه تن از [[کنیزکان]] آوازه‌خوان شده بود و از همین‌رو درباره آنان شعری سرود که در آن آمده است: «آن سه دوشیزه، [[اختیار]] مرا به دست گرفته؛ و تمام [[قلب]] مرا به [[تسخیر]] خود درآورده‌اند.

در حالی‌که هزاران جنگاور در [[جنگ‌ها]] و در [[دفاع]] از حریم و مرز [[سرزمین‌های اسلامی]] [[جان]] می‌دادند، اما [[هارون]] اندک اندوهی به خود راه نمی‌داد و چون خبر [[مرگ]] کنیزکی به نام «هیلانه» شنید غرق [[اندوه]] شد، در رثای او چنین سرود: «در سوگ او باید گریه‌کنندگان بگریند؛ و هم در اندوه او مرثیه‌ها [[دل‌ها]] را بسوزانند.

[[خلقت]] سقما طويلا *** جعلت ذاك تراثي}}‌.</ref> میگساری از دیگر سرگرمی‌های هارون بود که به شدت بدان [[آلوده]] شده بود. به دلیل همین [[اشتیاق]]، گاهی خود جام‌های می‌‌را به دست ندیمان خود می‌داد<ref>حیاة الإمام علی بن موسی الرضا، ج۲، ص۲۳۴.</ref>.

از سرگرمی‌های هارون تشکیل مجالس [[خنده]] و تفریح و لطیفه‌گویی بود و به همین منظور، «[[ابن ابی مریم مدنی]]» را برای مجالس [[شادی]] خود برگزید.

هارون، دوری او را برنتافته و از همزبانی‌اش ملول نمی‌شد. این علاقه [[قلبی]] و دلبستگی هارون به ابن ابی مریم به جایی رسید که در کاخ خود خانه‌ای برای او در نظر گرفت و او را در شمار افراد [[خانواده]]، اطرافیان و [[غلامان]] خود درآورد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۳۴۹.</ref>.

هارون از به کار بردن الفاظ رکیک و مستهجن توسط مجلسیان خود رنجه نمی‌شد، بلکه آن را نشاط‌افزا می‌شمرد. «روزی «[[عباس بن محمد]]» ظرفی سفالین پر از [[مشک]] و عبیر به هارون پیشکش کرد. هارون آن را به «ابن ابی مریم» داد. عباس ناراحت شده، به ابن ابی مریم گفت: مادرش بدکاره باشد، اگر از آن بر غیر مقعدش بمالد. هارون از واکنش عباس خندید. ابن ابی مریم دست درون ظرف سفالین کرده، از محتویات ظرف برداشته، بر عورت و همه اندام خود مالید، سپس به [[غلام]] خود دستور داد تا باقی‌مانده مشک و عبیر را نزد همسرش برده، از قول ابن ابی مریم‌ به او بگوید: از محتویات ظرف به شرمگاه خود بمال تا بیایم و... هارون از شنیدن این عبارت‌های رکیک یکسره می‌خندید و به پاس این شیرین‌کاری ابن ابی مریم‌ یک صد هزار درهم به او داد»<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۳۴۹- ۳۵۰.</ref>.

زمانی که [[محمد امین]] زمام [[خلافت]] را در دست گرفت، خواجگانی خرید و در [[دوستی]] و [[ستایش]] آنان، [[زیاده‌روی]] کرده، آنان را همدم خلوت شبانه‌روز خود نمود... و برای ایشان مقرری معین نمود. او کسانی را به [[شهرها]] فرستاد تا دلقکان و نمایشگران را برای او گرد آورند و آنها را در شمار درباریان و خاصان خود درآورده، ماهانه‌ای برای آنان مقرر کرد. او با فراهم آوردن چنین مجموعه‌ای‌ از [[برادران]] و [[خانواده]] خود دوری جست و ایشان و سرداران سپاه خود را [[خوار]] و کوچک گرداند. آنچه از جواهر که در [[بیت المال]] بود و آنچه نزد خود داشت میان خواجگان، ندیمان و هم‌صحبتان خود تقسیم کرد و [[فرمان]] داد تا جاهایی را برای تفریح و مواقع خلوت و سرگرمی او ساز کنند. به فرمان محمد، پنج کشتی تفریحی به شکل‌های: شیر، فیل، عقاب، مار و اسب ساخته و به دجله انداخته شد. او برای ساخت این کشتی‌ها [[ثروت]] هنگفتی [[هزینه]] کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۳- ۲۹۴.</ref>.

‌عبدالله [[مأمون]] در این میدان از پدرش [[هارون]] و برادرش امین عقب نمانده، در زمینه خوشگذرانی، تفریح، علاقه‌مندی به طرب و عمله طرب راه آن دو را درپیش گرفت. «اسحاق بن [[ابراهیم بن میمون]]» می‌گوید: «در میان [[خلق]] [[خدا]] کسی یافت نمی‌شد که همانند مأمون، شیفته و دلباخته [[زنان]] باشد»<ref>العقد الفرید، ج۸، ص۱۵۶.</ref>.

نیز به چند طریق نقل شده و در روایت‌های زیادی آمده است که: «مأمون میگساری می‌کرد»<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۶۰.</ref>. «مأمون شب‌ها را با کنیزکان و آوازه‌خوانان به میگساری به صبح می‌رساند.

در یکی از همین شب‌ها «[[محمد بن حامد]]» در کنار مأمون ایستاده بود و مأمون شراب می‌خورد. در همین‌حال «عریب» به خواندن آواز پرداخت. مأمون از اینکه «عریب» بی‌مقدمه شروع به خواندن کرده بود، بهت‌زده شد. محمد بن حامد که متوجه بهت مأمون شد، گفت: سرورم، با بوسه‌ای او را وادار به خواندن کردم... مأمون گفت:... پس من، کنیز خود «عریب» را به همسری محمد بن حامد درآورده، چهارصد درهم از [[مال]] خویش کابین او قرار دادم... عریب همچنان تا سپیده‌دم برای مأمون آواز خواند و ابن حامد بر در سرا ایستاده بود»<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۶۰.</ref>.

انحراف اخلاقی به دستگاه حاکمیت و وابستگان [[حکومتی]] منحصر نبود، بلکه [[دستگاه قضا]] را نیز آلود. «یکی از قاضیان که در دوره امین و مأمون [[منصب قضا]] را در [[اختیار]] داشت، به عمل شنیع لواط [[آلوده]] شده بود و از این کار روی برنمی‌تافت تا آنجا که به این صفت شهره شد. زمانی که [[مسلمانان]] از او به مأمون [[شکایت]] بردند، مأمون در پاسخ گفت: خوب بود که پیش از اینها و قبل از صدور [[احکام]] از سوی او، به این امر اقدام می‌کردند! پس از آن‌که شکایت‌ها از او فزونی گرفت، [[امین]] او را عزل کرده، در شمار ندیمان خود درآورد و دست او را در کارهای فراوانی بازگذاشت»<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۴۵.</ref>.

انحراف اخلاقی میان [[نزدیکان]] [[حاکمان]] امری شایع بود. در آغاز [[حکومت]] [[مأمون]] برخی از سپاهیان و [[شرطه]] [[بغداد]] و [[کرخ]]، آشکارا به [[فسق]] و [[فجور]] پرداخته، راهزنی کرده و در انظار همگان، پسران و زنان را می‌ربودند... آنان در قالب گروهی به روستاها رفته... و هرچه می‌توانستند از [[اموال]] و [[دارایی]] [[مردم]] به [[ستم]] می‌گرفتند و کسی را یارای آن نبود که مانع آنان شود،؛ چراکه اینان اطرافیان [[سلطان]] ([[خلیفه]]) و مایه [[توانمندی]] و [[اقتدار]] او بودند.

با تأملی در [[تاریخ]]، می‌بینیم [[جاهلیت]] [[منسوخ]] شده توسط [[پیامبر اکرم]]{{صل}}، در [[روزگار]] [[حاکمیت]] مدعیان [[جانشینی]] آن حضرت احیا و حمایت شد، تا جایی که حافظان [[جان]] و [[مال]] مردم، خود [[غارتگران]] بوده و قاضیانی که باید از [[مفاسد اخلاقی]] جلوگیری کنند، به [[پاس]] شکستن حرمت [[دین]] و [[آلوده]] شدن به پلیدی‌ها و ترویج آن، [[پاداش]] می‌گرفتند و تمام این جنایات در [[سایه]] حکومت [[خلیفة اللّه]] - البته به [[گمان]] خودشان- صورت می‌گرفت<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۰۱.</ref>.

=== انحراف سیاسی ===

[[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} در ده سال آغازین [[امامت]] خود (۱۸۳- ۱۹۳ق.) معاصر [[هارون الرشید]] بود. [[سیاست]] خصمانه هارون با سیاست خلفای پیشین و نیز سیاست او در برخورد با [[امام کاظم]]{{ع}} [[تغییر]] نکرده بود. هارون الرشید به دلیل به [[شهادت]] رساندن امام کاظم{{ع}} همچنان دستخوش [[بیم]] و [[هراس]] بود. او می‌ترسید مبادا عکس‌العمل‌های مسلحانه از سوی وابستگان به [[اهل‌بیت]]{{عم}} بروز کند؛ لذا در نخستین [[روز]] [[شهادت امام کاظم]]{{ع}} و برای دفع هرگونه [[اتهام]] از خود، سرداران، دبیران، [[بنی‌هاشم]] و [[قضاوت]] را فرا خوانده، با بازکردن چهره امام کاظم{{ع}} به آنان گفت: «آیا اثری از کشتن در پیکر او می‌بینید؟»<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

در چنین شرایطی که اوضاع به نفع هارون نبود، او ناچار به خودداری از برخورد مستقیم با [[امام رضا]]{{ع}} بود. از این‌رو از شیوه‌های سابق خود در برخورد با امام رضا{{ع}} استفاده نکرده، از تن دادن به تحریکات و پیشنهادهای کسانی که او را به کشتن [[امام رضا]]{{ع}} برمی‌انگیختند سرباز می‌زد. البته باید به این امر توجه داشت که امام رضا{{ع}} در عرصه سیاست و [[فعالیت‌های سیاسی]] روشی برگزید که هارون را خلع سلاح کرده، بهانه‌ای به دست او نمی‌داد و در گزارش [[جاسوسان]]، هیچ اشاره‌ای به فعالیت چشم‌گیر [[سیاسی]] از سوی امام رضا{{ع}} نمی‌شد. به همین دلیل، [[حکومت]] هارون، در مقایسه با دیگر [[حاکمان عباسی]] [[رفتار]] آرام‌تر و مسالمت‌آمیزتری با [[امام]]{{ع}} داشت، اما با این حال حکومت او با ویژگی‌های زیر مشخص شده است:

نخست: '''ارعاب''': [[هارون الرشید]] همانند [[خاندان]] [[بنی امیه]] و دیگر [[عباسیان]] نه براساس [[وصیت]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به حکومت رسید و [[مسلمانان]] و «[[اهل حل و عقد]]» - که نظریه مطرح آن [[روزگار]] بود و اینکه اینان می‌توانستند کسی را [[نصب]] یا عزل کنند ـ نیز او را [[انتخاب]] نکرده بودند، بلکه از طریق [[ولایت‌عهدی]] و تعیین از سوی [[خلیفه]] پیشین به حکومت رسید. همین [[احساس]] او سبب شد تا به هر وسیله‌ای که می‌تواند حکومت خود را تثبیت کند.

از همین‌رو هارون از دو روش ارعاب و تطمیع برای [[استوار]] کردن حکومت خود بهره می‌جست و هیچ [[اعتراض]] مسالمت‌آمیزی را تحمل نمی‌کرد و به هیچ نصیحتی یا [[امر به معروف]] و [[نهی]] از منکری گوش فرا نداده، آن را برنمی‌تابید. او مشغول خواندن [[خطبه]] بود که کسی برخاسته، خطاب به او این [[آیه]] را خواند: {{متن قرآن|كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ}}<ref>«نزد خداوند، بسیار ناپسند است که چیزی را بگویید که (خود) انجام نمی‌دهید» سوره صف، آیه ۳.</ref>. هارون که در پاسخ این اعتراض [[ناتوان]] مانده بود، دستور داد تا او را یکصد تازیانه بزنند<ref>العقد الفرید، ج۱، ص۵۱.</ref>.

در سال ۱۸۸ق. هارون الرشید، یکی از [[نزدیکان]] «[[احمد بن عیسی علوی]]» را دستگیر کرده، آن‌چنان او را تازیانه‌ زد تا اینکه [[جان]] سپرد. [[جرم]] این [[مرد]] کهنسال ـ که بیش از نود سال از عمرش سپری شده بود ـ این بود که جای پنهان شده «[[احمد بن عیسی علوی]]» را به [[هارون]] نگفت<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۲۳.</ref>.

از دیگر موارد برخوردهای هارون با مخالفان خود رفتار او با «[[یحیی بن ‌عبدالله بن الحسن بن الحسن]]» بود. هارون او را تحت پیگرد قرار داده، سپس او را [[امان]] داد. چون یحیی را نزد هارون بردند، او را به [[زندان]] افکند تا اینکه در زندان درگذشت. در [[روایت]] دیگری آمده است: زندانبان یحیی، او را چند روزی [[گرسنگی]] داد و یحیی در اثر گرسنگی [[جان]] سپرد<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۰۸.</ref>. نیز در [[روزگار]] هارون و آن هنگام که در «[[طوس]]» بود «[[حمید بن قحطبه طائی]]» به [[فرمان]] او شصت تن از [[علویان]] را کشت و پیکر آنان را در چاه انداخت<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۰۹.</ref>.

این نکته قابل [[تأمل]] است که هارون هرچند علویان را در معرض ارعاب، [[تهدید]] و [[کشتار]] قرار داده بود، اما تصمیم به کشتن امام [[رضا]]{{ع}} نگرفت، بلکه به تهدید و [[برنامه‌ریزی]] برای کشتن امام{{ع}} البته بدون قصد اجرای آن بسنده کرد.

دوم: '''[[خودکامگی]]''': هارون الرشید، [[حکومت]] و [[خلافت]] را به انحصار خود درآورد و آن را به صورت موروثی میان سه فرزند خود قرار داد. او علی‌رغم اینکه محمد ([[امین]]) را شایسته خلافت نمی‌دانست، اما برای دلجویی از «[[زبیده]]» مادر امین و خشنودی‌اش محمد را به [[ولایت‌عهدی]] خویش برگزید. هارون ضمن اعتراف به بی‌کفایتی محمد، [[انتخاب]] او را توجیه کرده، گفت: «محمد را مقدم داشتم... و [[نیک]] می‌دانم که او دنبال‌رو [[هوای نفس]] خود بوده، هرچه در دست داشته باشد، بر باد داده، نظر [[کنیزکان]] و [[زنان]] را در امور حکومتی‌ دخالت می‌دهد و اگر «ام جعفر» (زبیده) نبود و [[بنی‌هاشم]] بدو متمایل نبودند، ‌عبدالله (مأمون) را مقدم می‌داشتم»<ref>تاریخ الخمیس، ج۲۶، ص۳۳۴.</ref>.

هارون فقط به دلیل علاقه «زبیده» به امین او را برگزیده، به پیامدهای این انتخاب نیندیشید و فجایعی که در نتیجه رقابت میان امین و مأمون بر سر [[مسلمانان]] نازل می‌شد، او را دستخوش هیچ نگرانی نمی‌کرد. در نتیجه این انتخاب نامبارک و رقابت آن دو بر سر حکومت، هزاران تن از مسلمانان در [[جنگی]] خونین طعمه [[مرگ]] شدند و [[دارایی]] مسلمانان [[هزینه]] این [[جنگ]] شد.

از دیگر مظاهر [[استبداد]] هارون، سپردن مناصب [[حکومتی]] و نظامی به [[خویشاوندان]]، [[یاران]] نزدیک و [[متملقان]] بود. او همین سه ویژگی را شرط [[شایستگی]] برای [[پذیرش مسئولیت]] می‌دانست و شایستگی‌های [[دینی]]، [[اخلاقی]] و [[مدیریتی]] از نظر او چندان ارزشی نداشت.

از سوی دیگر، [[رومیان]] در [[انتظار]] فرصتی بودند تا بر مسلمانان [[یورش]] ببرند و به هر بهانه‌ای [[پیمان صلح]] را نادیده می‌گرفتند و پس از جنگی خونین، مجددا [[پیمان]] صلحی نوشته می‌شد. این مسأله شایان توجه است که یورش و لشکرکشی [[حاکم]]، به انگیزه نشر [[مبانی اسلام]] و [[توسعه]] دادن به گستره [[دولت اسلامی]] نبوده، بلکه به منظور تأمین [[تمایلات]] او برای استیلای بر سرزمین‌های بیشتری و تحت یوغ درآوردن شمار افزون‌تری از [[مردم]] بود. [[هدف]] دیگر حاکم از چنین آتش‌افروزی‌ها، سرگرم کردن مسلمانان به جنگ و دور نگاه داشتن آنان از [[سیاست]] و برخورد با [[حاکمیت]] بود. [[رفتار]] و [[منش]] [[هارون]] و آن شب‌نشینی‌ها و زن‌بارگی‌های او خود بهترین [[گواه]] بر این مدعاست؛ زیرا آنان که برای [[اسلام]] و مسلمانان [[دل]] می‌سوزانند، هرگز به [[کنیزکان]] و شب‌نشینی‌های آن‌چنانی و نیز به خوشگذرانی‌ها و [[تجمل‌گرایی]] نمی‌پردازند.

چهارم: '''آشفتگی در جبهه داخلی''': سیاست‌های نادرستی که هارون در آغاز [[حکومت]] خود درپیش گرفت، جبهه داخلی را دستخوش نابسامانی و آشفتگی کرد. سال ۱۸۴ق. [[شاهد]] [[شورش]] «ابو عمرو حمزه شاری» بود که تا سال ۱۸۵ق. ادامه داشت. [[هارون الرشید]] پس از آن‌که ده هزار تن از [[یاران]] و همراهان ابو عمرو را کشت، توانست این شورش را سرکوب کند. در همین سال مردم [[طبرستان]]، [[والی]] [[منصوب]] از سوی هارون را کشتند.

دومین شورش «ابو الخصیب» از دیگر رخدادهای این سال بود. او توانست بر «نسا»، «ابیورد»، «[[طوس]]» و «[[نیشابور]]» چیره شود. سپس به سوی «[[مرو]]» و «[[سرخس]]» لشکرکشی کرد و کار او بالا گرفت. این شورش در سال ۱۸۶ق. و پس از کشته شدن هزاران تن از دو طرف سرکوب شد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۲۷۲- ۲۷۳.</ref>.

سال ۱۸۷ق. سال گسترش شکاف در جبهه داخلی بود؛ زیرا هارون الرشید «[[برمکیان]]» را که [[ارکان حکومت]] و پایه‌گذاران آن بوده<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۲۸۷.</ref> و در سرکوب [[دشمنان]] و مخالفان [[عباسیان]] نقشی چشم‌گیر داشتند، از دم تیغ گذراند.

«[[ابراهیم بن عثمان بن نهیک]]» که به [[خونخواهی]] برمکیان [[قیام]] کرده بود، در همین سال و به دست [[هارون]] کشته شد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۸۶.</ref>. سال ۱۸۹ق. شاهد رفتن هارون به [[ری]] بود،؛ چراکه به او اطلاع داده شد «[[علی بن عیسی بن ماهان]]» [[والی خراسان]]، علیه او [[پرچم]] [[مخالفت]] برافراشته است و از دیگرسو ارتباط هارون با [[مردم خراسان]] قطع شده بود و او می‌بایست به دیدار آنان برود. پس از چهار ماه و در حالی‌که والی خراسان همچنان در منصب خود بود، هارون به [[بغداد]] بازگشت<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۹۱- ۱۹۲.</ref>.

هارون شتابان و بی‌تأمل متصدیان دستگاه‌های حساس دولتی را عزل می‌کرد. به‌عنوان مثال، منصب [[فرماندهی]] [[شرطه]] را به هشت تن سپرد و به هر بهانه‌ای‌ یکی را عزل و دیگری را جای او می‌نشاند<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۲۹.</ref>.

این [[سیاست]] غلط و ناکارآمد هارون به [[سست]] و کمرنگ شدن رابطه [[امت]] و [[حاکم]] انجامید و او را منفور همگان کرد. زمانی که [[هارون الرشید]] در [[مکه]] از کنار «[[فضیل بن عیاض]]» گذشت، فضیل گفت: «[[مردم]]، این مرد را ناخوش داشته، از او گریزانند»<ref>تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۲.</ref>.

به یک سخن اوضاع سیاسی‌ای که هارون با آن دست و پنجه نرم می‌کرد، سبب شده بود تا از کشتن امام [[رضا]]{{ع}} چشم‌پوشی کند؛ زیرا روزگاری از کشتن پدرش در [[زندان]] نمی‌گذشت. از سوی دیگر در [[روزگار]] [[امام رضا]]{{ع}} از [[قیام‌های علویان]] - که اگر وجود داشت، به یقین، امام رضا{{ع}} [[مسئول]] پیامدهای آن شناخته می‌شد- خبری نبود. امام رضا{{ع}} در این دوره به [[اصلاح]] آرام اوضاع موجود می‌پرداخت که از آن جمله، تفهیم و بیان مفاهیم مسالمت‌آمیز [[سیاسی]] به دور از اعتراض‌های آشکار بود<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۰۷.</ref>.

امام رضا{{ع}} پنج سال از [[دوران امامت]] خود را (۱۹۳- ۱۹۸ق.) با [[محمد امین]] معاصر بود. در این دوره محمد امین علیه امام رضا{{ع}} به‌ویژه و [[اهل‌بیت]]{{عم}} به‌طور عموم اقدامی نکرد و در صدد کشتن او و دیگر [[علویان]] برنیامد. تاریخ‌نگاران حتی لفظی از او نقل نکرده‌اند که از آن چنین تصمیمی استشمام شود. البته این تصور دور از ذهن نیست که اوضاع و شرایطی که امین در آن قرار گرفته بود، [[اجازه]] چنین اقدامی را به او نمی‌داد. او در آغاز حکومتش با برادرش ‌عبدالله [[مأمون]] دچار چالش و [[نزاع]] شد که در نهایت به تجزیه [[سرزمین‌های اسلامی]] به دو بخش انجامید. هریک از آن دو با تمام [[تشکیلات اداری]] ـ نظامی و [[یاران]] و [[پیروان]] و اموالی که به آنها می‌رسید بر یک بخش از گستره [[اسلامی]] [[فرمان]] می‌راند.

در سال ۱۹۴ق. مردم «حمص» علیه [[حکومت عباسیان]] سر به [[شورش]] برداشتند. [[فرمانده سپاه]] امین پس از کشتن بزرگان حمص و [[زندانی]] کردن مردم آن سامان، به [[آتش]] کشیدن نواحی و اطراف آن و به یک سخن، به بهای [[جان]] بسیاری از مردم و نابودی [[اقتصاد]] آن منطقه توانست شورش مردم حمص را سرکوب کند.

در همین سال امین فرمان داد تا خطیبان [[ولایت‌عهدی]] فرزندش «[[موسی]]» را بر فراز [[منبرها]] اعلام کنند. آن‌گاه از مأمون خواست تا موسی را در ولایت‌عهدی بر خود مقدم دارد، اما مأمون نپذیرفت.

در سال ۱۹۵ق. امین به منظور [[جنگ]] با برادرش مأمون سپاهی به [[خراسان]] گسیل داشت که [[سپاه]] او با [[شکست]] روبرو شد، اما امین تا سال ۱۹۷ق. کار لشکرکشی به خراسان را دنبال کرد، ولی هیچگاه سپاه امین نتوانست بر خراسان چیره شود و هربار شکست خورده بازگشت. سپاه مأمون، [[لشکر]] شکست خورده امین را تا [[بغداد]] دنبال کرده، مدت یک سال بغداد را در محاصره کامل خود درآورد.

در سال ۱۹۸ق. و پس از [[جنگی]] خونین که ده‌ها هزار تن از دو طرف را به کام [[مرگ]] فرستاد، سپاهیان مأمون بر بغداد چیره شده، امین و یاران او که در کنار او بودند کشته شدند و اینک مأمون [[حاکم]] بلامنازع سرزمین‌های اسلامی شده بود<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۲۲- ۲۸۲.</ref>.

# نشر مفاهیم و اندیشه‌های عاری از [[کژی]].

در این دوره علویان به تجدید ساختار نظامی پرداختند تا برای مراحل و دوره‌هایی که در پیش است و شرایطی که حاکمیت و [[امت اسلامی]] در کنار هم آن را [[تجربه]] خواهند کرد، خود را آماده کنند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۱۵.</ref>.

آن [[بزرگوار]] به [[یاران]] خود می‌فرمود تا [[درک]] و [[تعقل]] [[مردم]] را سنجیده، در حد توان و فهم‌شان آنان را با [[مسائل اعتقادی]] آشنا کنند. در یکی از این موارد حضرتش به «[[محمد بن عبید]]» فرمود: به «عباسی» بگو: از گفت‌وگو درباره [[توحید]] و مسائلی مانند آن دست بردار و با مردم درباره آنچه می‌دانند و آن را درک می‌کنند سخن بگو و از چیزی‌که نمی‌دانند و درک آنان بدان نمی‌رسد و از [[شناخت]] آن [[ناتوان]] باشند خودداری کن<ref>التوحید، ص۹۵.</ref>.

امام رضا{{ع}} ماهیت توطئه‌ای را که برای به آشفتگی کشاندن [[خرد]] و [[باور]] [[مسلمانان]] [[تدارک]] دیده شده بود، روشن کرده، قاعده‌ای کلی از شیوه و عملکردهایی که [[دشمنان اسلام]] برای خدشه‌دار کردن [[اندیشه‌ها]] و مفاهیم [[اسلامی]] در پیش گرفته بودند، به دست داده، فرمود: مخالفان و [[دشمنان]] ما سه دسته [[اخبار]] و [[روایات]] در [[فضایل]] ما جعل کرده‌اند: [[غلوّ]] درباره ما، کوتاهی و نارسایی در امر ([[امامت]]) ما و بدگویی آشکار از دشمنان ما. پس هرگاه مردم مطالبی آمیخته به غلوّ درباره ما بشنوند، [[شیعیان]] ما را [[تکفیر]] کرده، آنان را [[معتقد]] به [[الوهیت]] ما خواهند خواند و چون روایات تقصیر و کوتاهی را ببینند، آن کوتاهی را از ما خواهند دانست و زمانی که بدگویی صریح و بی‌پرده، همراه با ذکر نام دشمنان ما بشنوند، ما را با ذکر نام به بدی یاد خواهند کرد<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۳۰۴.</ref>.

[[امام]]{{ع}} در برخورد با چنین آشفتگی و نابسامانی [[فکری]] چندین روش را برگزید که ذیلا تبیین می‌شود:

نخست: '''پاسخ به انحراف‌های فکری''': [[امام رضا]]{{ع}} به منظور گسستن پیوند [[منحرفان]] با تمام گونه‌های [[انحرافات فکری]]، گام به میدان [[مبارزه]] نهاد. حضرتش تمام جوانب جریان‌های [[انحراف]] و جریان‌سازان [[منحرف]] را در نظر گرفته، گاهی اصل جریان را و زمانی جریان‌سازان و افرادی را که تحت‌تأثیر آن قرار گرفته بودند مورد نقد قرار داده، آنان را به [[مردم]] می‌شناساند و به تنویر [[افکار]] [[مسلمانان]] می‌پرداخت. یکی از این تفکرهای منحرف که جای پایی در [[جامعه]] آن [[روز]] داشت و کسانی را نیز جذب کرده بود، جریان «مشبّهه» بود که [[خداوند]] - عزّ و جلّ- را به اشیاء [[تشبیه]] می‌کردند.

امام رضا{{ع}} در ردّ [[باور]] و [[اعتقادات]] آنان فرمود: بار خدایا، قدرتت بی‌هیچ [[سستی]] و کاستی‌ آشکار شد، اما آنان‌ در [[حق]] تو [[جهل]] و نابخردی ورزیده بر همین اساس و به اندازه [[درک]] خود تو را بزرگ خواندند و نه آن‌گونه که شایسته آنی و در عین‌حال‌ تو را آن‌سان که توصیف کرده‌اند بزرگ نداشتند. پس من - ای خدای من- از آنان که تو را در شکل [[خلقت]] جست‌وجو می‌کنند، بیزارم، چرا که‌ چیزی همانند تو نیست<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۱۷.</ref>.

همچنین حضرتش تمام روایاتی را که منحرفان بدان استناد می‌کردند، مردود شمرده، و [[باطل]] بودن انتساب این دسته از [[روایات]] به [[رسول اللّه]]{{صل}} را بر همگان روشن و آشکار کرد و [[مسلمانان]] را با روایات صحیح و غیر جعلی آشنا فرمود. در روایتی که ساخته و پرداخته [[دشمنان]] بوده [[اسلام]] و به [[رسول خدا]] نسبت داده شده، آمده است: خدای ـ تبارک و تعالی ـ هر [[شب جمعه]] به [[آسمان]] [[دنیا]] می‌آید.

[[حضرت رضا]]{{ع}} به همین اندازه از مذمت و برملا کردن [[اندیشه]] باطل گروه‌های [[منحرف]] بسنده نکرده، بلکه از [[مؤمنان]] می‌خواست تا با منحرفانی چون: جبریون، [[مفوضه]] و [[غالیان]] به‌طور کامل قطع رابطه کنند تا بدین ترتیب [[امت]] را از تأثیرپذیری از [[افکار]] ناسالم آنان دور و از گزند آنان ایمن سازد. او بیانات و رهنمودهای خود را گاهی با استناد به [[احادیث]] و آموزه‌های اجداد خود مستند می‌کرد و زمانی خود ارائه رهنمود می‌کرد.

او در روایت دیگری فرموده است: هرکس مدعی شد که خداوند [[بندگان]] خود را به [[گناه]] کردن مجبور می‌کند و آنان را به انجام کاری که در توان‌شان نباشد وامی‌دارد، ذبیحه او را (حیوانی که او سر می‌برد) نخورید، گواهی‌اش را نپذیرید، او را به امامت نماز خویش برنگزینید و چیزی از [[زکات]] به او ندهید<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۲۴.</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} درباره قطع رابطه و متارکه با غالیان و مفوضه فرموده است: {{متن حدیث|الْغُلَاةُ كُفَّارٌ، وَ الْمُفَوِّضَةُ مُشْرِكُونَ، مَنْ جَالَسَهُمْ أَوْ خَالَطَهُمْ، أَوْ آكَلَهُمْ أَوْ شَارَبَهُمْ، أَوْ وَاصَلَهُمْ، أَوْ زَوَّجَهُمْ أَوْ تَزَوَّجَ مِنْهُمْ، أَوْ آمَنُهُمْ أَوِ ائْتَمَنَهُمْ عَلَى أَمَانَةٍ، أَوْ صَدَّقَ حَدِيثَهُمْ، أَوْ أَعَانَهُمْ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ، خَرَجَ مِنْ وَلَايَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَلَايَةِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} وَ وَلَايَتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ}}؛ [[غالیان]] کافرند و [[مفوضه]] [[مشرک]]. هرکس با آنان [[همنشینی]] کند، [[معاشرت]] داشته باشد، با ایشان بر یک خوان بنشیند، در [[حق]] آنان [[نیکی]] کند، به آنان [[همسر]] دهد یا از ایشان همسر گزیند، امان‌شان دهد، امانتی به آنان بسپارد و ایشان را [[امین]] بداند، گفتار ایشان را راست بخواند و یا به نیم کلمه‌ای آنان را [[یاری]] کند، از حریم [[دوستی خدا]] و [[رسول خدا]] و ما [[اهل‌بیت]]{{عم}} خارج شده است<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۰۳.</ref>.

در روایتی دیگر، حضرتش از قطع رابطه با تمام گروه‌های غالیان سخن گفته، فرموده است: {{متن حدیث|لَعَنَ اللَّهُ الْغُلَاةَ أَلَا كَانُوا يَهُوداً، أَلَا كَانُوا مَجُوساً، أَلَا كَانُوا نَصَارَى، أَلَا كَانُوا قَدَرِيَّةً، أَلَا كَانُوا مُرْجِئَةً، أَلَا كَانُوا حَرُورِيَّةً... لَا تُقَاعِدُوهُمْ وَ لَا تُصَادِقُوهُمْ، وَ ابْرَءُوا مِنْهُمْ بَرِئَ اللَّهُ مِنْهُمْ}}<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۰۲.</ref>؛ [[خدا]] غالیان را [[لعنت]] کند که همانند [[یهودیان]]، [[نصرانیان]]، مجوسان، [[قدریان]]، [[مرجئه]]، [[حروریه]] ([[خوارج]]) هستند. با آنان مجالست و [[دوستی]] نکنید و از ایشان [[بیزاری]] جویید که [[خداوند]] از آنان بیزار است.

پس از به شهادت رسیدن [[امام کاظم]]{{ع}} [[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} به شماری از [[وکلای امام کاظم]]{{ع}} دستور داد تا اموالی که به‌عنوان نمایندگی امام کاظم{{ع}} در [[اختیار]] داشتند برای امام رضا{{ع}} بفرستند، اما آنان [[طمع]] ورزیده، به انگیزه استفاده فردی از این [[اموال]] [[پاسخ]] دادند: «پدرت ـ که درود خدا بر او باد ـ نمرده، همچنان زنده است و به امر [[امامت]] می‌پردازد و هرکس او را مرده بخواند ادعایی [[باطل]] کرده و سخنی ناراست بر زبان رانده‌ است»<ref>طوسی، الغیبه، ص۶۵، حدیث ۶۷؛ بحار الانوار، ج۴۸، ص۲۵۳ (به نقل از: الغیبه، ص۶۵).</ref>.

اینها توانستند در راه ترویج [[اندیشه]] خود مبنی بر اینکه «امام کاظم{{ع}} نمرده است و همو امام [[منتظر]] است» عده‌ای از [[مردم]] را با خود همدل و همصدا کنند. [[امام رضا]]{{ع}} می‌بایست در نخستین مرحله از برخورد با این [[اندیشه]] ویرانگر، ثابت می‌کرد که پدرش [[حضرت کاظم]]{{ع}} به دیدار [[حق]] شتافته است و به همین منظور گام به میدان [[مبارزه]] با این پدیده شوم [[فکری]] نهاد و با روش‌های گوناگونی به رویارویی با آنان پرداخت. این در حالی بود که [[حاکمیت]]، از [[افکار]] مخربی همانند افکار [[واقفیه]] حمایت کرده، آنان را در تداوم فعالیت‌شان [[تشویق]] می‌کرد تا از این رهگذر رشته‌های [[دوستی]] و همدلی که [[دوستان]] و [[شیعیان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} را به یکدیگر پیوند می‌داد از هم بگسلاند.

آن‌گاه امام رضا{{ع}} دوستان و شیعیان و دیگر [[مسلمانان]] را از مراوده و [[معاشرت]] با واقفیه منع کرد، باشد که آنان از [[عقاید]] ناسالم خود دست کشیده، عقب‌نشینی کنند. یک بار امام رضا{{ع}} به «[[محمد بن عاصم]]» فرمود: شنیده‌ام که با واقفیه مجالست داری؟ محمد گفت: فدایت گردم، آری، اما مخالف آنان هستم. [[امام]]{{ع}} فرمود: با آنان [[همنشینی]] مکن»<ref>رجال کشی، ص۴۵۷، حدیث ۸۶۴.</ref>.

امام رضا{{ع}} در پاسخ شخصی که درباره واقفیه پرسیده بود، فرمود: [[واقفی]] از حق دوری جسته و بر [[گناه]] پای‌فشاری می‌کند و اگر با این حال بمیرد جایگاهش [[دوزخ]] است که فرجامی بس بد است<ref>رجال کشی، ص۴۵۵، حدیث ۸۶۰.</ref>.

بدین ترتیب [[امام رضا]]{{ع}} توانست از فعالیت و گسترش [[افکار]] آنان در میان [[یاران]] و [[دوستان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} جلوگیری کند، اما [[دنیاپرستان]] و [[پیروان]] [[امیال نفسانی]] این [[اندیشه]] نادرست و ویرانگر را پذیرفتند تا بتوانند آن را دستاویزی برای رسیدن به مطامع خود سازند.

دوم: '''نشر [[افکار]] سالم''': پس از آن‌که [[امام رضا]]{{ع}} با [[هدف]] به محاصره درآوردن افکار [[منحرفان]] و طرد آن از سوی [[مردم]]، آن را [[باطل]] و مردود خواند و از [[مسلمانان]] خواست تا با پایه‌گذاران این جریان‌ها و [[معتقدان]] به این نظریه‌ها و آنان که از این جریان تأثیر پذیرفته بودند، قطع رابطه کنند. از دیگرسو خود به نشر افکار و اندیشه‌های سالم پرداخت تا از این راه حلقه محاصره همه‌جانبه را بر این اندیشه [[منحرف]] تنگ و تنگتر کند. از این‌رو [[امام]]{{ع}} [[تفسیر]] آن دسته از [[آیات قرآن]] را که به اصول و مبانی [[اعتقادی]] و [[شریعت اسلام]] می‌پرداخت در برنامه [[تبلیغی]] ـ [[اصلاحی]] خویش گنجاند. برنامه دیگر امام رضا{{ع}} [[نشر احادیث]] و معارفی بود که از پدران گرامی آن حضرت و نیز از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل شده بود تا این [[آیات]] و [[روایات]]، افکار و تصورات مسلمانان را شکل دهد. حضرت با این هدف، هیچ فرصتی را برای تبیین اندیشه سالم و [[پاک]] و مفاهیم صحیح [[شریعت]] از دست نمی‌داد. یکی از مواردی که امام رضا{{ع}} بسیار بر آن تکیه داشت و در مباحثات او جایگاه ویژه‌ای داشت، مبحث [[توحید]] بود. در اینجا بخشی از بیان امام{{ع}} را می‌خوانیم.

بدین ترتیب می‌بینیم که نشر [[افکار]] [[اسلامی]]، اصلی اساسی و ابزاری کارآمد در [[اصلاح]] [[فکری]] [[جامعه]] است؛ زیرا [[اندیشه]]، نظریه و [[قانون‌گذاری]] [[باطل]] از میان برداشته، [[قانون]]، اندیشه و نظریه صحیح جایگزین آنها می‌کند و این همان چیزی است که [[مصلحان]] [[حقیقی]] در راه ایفای آن، هر [[سختی]] را به [[جان]] خریده‌اند.

سوم: '''ارجاع [[امت]] به [[عالمان]]''': پس از آن‌که دامنه [[پایگاه مردمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} گسترش یافت و دیدار امام [[رضا]]{{ع}} در هر [[زمان]] سخت می‌نمود، آن حضرت مردم را برای فراگیری احکام و دستور [[دین]] به عالمان ارجاع می‌داد. از «[[عبد العزیز بن مهتدی]]» نقل شده است که گفت: «به علی بن موسی‌ [[الرضا]] گفتم: هرگاه که بخواهم نمی‌توانم به دیدارت بیایم. [[احکام]] و دستور دین را از که فرابگیرم؟ امام{{ع}} فرمود: [[احکام دین]] خود را از «[[یونس بن عبد الرحمن]]» فراگیر»<ref>رجال کشی، ص۴۸۳، حدیث ۹۱۰.</ref>.

امام رضا{{ع}} از کار و فعالیت راویان [[غفلت]] نمی‌ورزید و هماره آنان را زیر نظر داشت تا مبادا به [[دروغ]]، روایتی را به پدرانش نسبت دهند. او در برخورد با وضاعان هرگز راه [[مسامحه]] در پیش نمی‌گرفت. حضرتش درباره «[[یونس]]» مولای «[[علی بن یقطین]]» می‌فرمود: خدایش [[لعنت]] کند که بر پدرم دروغ بست (روایتی [[دروغین]] را به پدرم نسبت داد)<ref>بحار الانوار، ج۴۹، ص۲۶۱- ۲۶۲ (به نقل از: السرائر، ج۳، ص۵۸۰).</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۱۷.</ref>

از آنجا که امام رضا{{ع}} در رأس [[قدرت]] و حاکمیتی قرار نداشت تا بتواند به پشتوانه آن به اصلاحات اقتصادی دست بزند؛ لذا به نشر مفاهیم و [[آموزه‌های اسلامی]] در زمینه [[حیات]] [[اقتصادی]] و [[نظام اقتصادی]] [[اسلامی]] پرداخت. او تمام [[احکام]] اقتصادی [[اسلام]] را در رساله‌ای طولانی گرد آورد.

امام{{ع}} در این رساله، تخلف از شیوه [[اقتصاد اسلامی]] را از [[گناهان کبیره]] دانسته و مرتکب آن را مستحق [[کیفر]] خواند که از آن جمله است: و دوری جستن از گناهان کبیره است که آن... خوردن مال یتیم به [[ستم]]... و خوردن [[ربا]] و [[مال]] [[حرام]] پس از [[آگاه]] شدن از [[حرمت]] آن، قمار کردن و [[کم‌فروشی]]، چه در ترازو، چه در پیمانه... و [[حبس]] [[حقوق مردم]] بدون اینکه در پرداخت آن [[عسر]] و حرجی باشد... و [[اسراف]] می‌باشد<ref>تحف العقول، ص۳۱۶.</ref>.

امام رضا{{ع}} به پرداختن [[زکات]] که یکی از منابع اقتصادی در [[شریعت]] است فرامی‌خواند و می‌فرمود: [[خداوند]] به انجام سه چیز امر فرمود که با سه چیز دیگر قرین است: به گزاردن‌ [[نماز]] و دادن‌ زکات امر نمود. پس هرکس نماز گزارد، اما زکات ندهد نمازش پذیرفته نخواهد شد<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۵۸.</ref>.

آن حضرت پیامدهای منفی بدکاری‌ها و [[حق‌کشی‌ها]]، از جمله ندادن [[زکات]] را بیان کرده، می‌فرمود: هرگاه والیان [[دروغ]] گویند [[آسمان]] [[باران]] خود را دریغ کند، و اگر [[سلطان]] [[ستم]] روا دارد [[دولت]]، حقیر و [[خوار]] شود و اگر از دادن [[زکات]] دریغ شود دام‌ها بمیرند<ref>وسائل الشیعه، ج۹، ص۳۱ (به نقل از: شیخ طوسی، امالی، ج۱، ص۷۷).</ref>.

آنچه از زبان امام رضا{{ع}} ذیلا نقل می‌شود، نشان می‌دهد که چگونه [[حاکمان]] [[اموال مسلمانان]] را به [[غارت]] برده و بی‌هیچ محدودیتی و مانعی [[شرعی]] آنها را صرف هوس‌های خود می‌کردند. [[حضرت رضا]]{{ع}} به منظور رویارویی با چپاولگری‌های [[حاکمان جور]] از [[مردم]] می‌خواست تا [[خمس]] [[اموال]] خود را به [[امامان بر حق]] برسانند و از دادن آن به حاکمی که [[منصب خلافت]] را [[غصب]] کرده و به ناحق بر آن تکیه زده، خودداری کنند. آن حضرت در پاسخ یکی از [[بازرگانان]] فارس نوشت: بدان‌که‌ تصرف در [[مالی]] جایز و رواست که از راهی که [[خداوند]] روا داشته به دست آید. خمس، ما را بر ادای بدهی و هزینه زندگی [[خانواده]] و موالی‌مان [[یاری]] می‌دهد و به وسیله آن‌ [[بخشش]] کرده، آبروی خویش را در برابر آن کس که از [[یورش]] او [[بیم]] داریم، [[حفظ]] می‌کنیم، پس آن را از ما دریغ مکنید. [[آگاه]] باشید که‌ دادن خمس کلید روزی شما و مایه [[پاک]] شدن گناهانتان است<ref>وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۳۸ (به نقل از: کافی، ج۱، ص۴۶۰).</ref>.

[[امام رضا]]{{ع}} با [[اسراف]] سخت [[مخالفت]] می‌کرد. از «[[یاسر خادم]]» نقل است که می‌گفت: «روزی [[غلامان]] مشغول خوردن میوه بودند، اما میوه‌ها را نیم خورده دور می‌انداختند. [[امام]] [[رضا]]{{ع}} که این صحنه را می‌دید، به آنان فرمود: سبحان [[اللّه]]، اگر شما از این میوه‌ها [[سیر]] و بی‌نیاز شده‌اید، هستند کسانی که بدان نیازمند باشند<ref>کافی، ج۶، ص۲۹۷.</ref>.

از دیگر مواردی که [[امام رضا]]{{ع}} با آن سخت [[مبارزه]] می‌کرد، تصوف و برداشت‌های غلط و مفاهیم نادرستی بود که از [[زهد]] ارائه می‌شد؛ همان چیزی که پایه‌گذاران آن، از حمایت‌های بی‌دریغ حاکمان بهره‌مند بودند،؛ چراکه با این مکتب‌های [[گمراه‌کننده]] [[مردم]] را سرگرم کرده، از عرصه [[سیاست]] و اقتصاد و نیز از مطالبات‌شان و فراخوان به ایجاد [[تعادل]] اقتصادی، دور می‌کردند. با اندک تأملی در [[زندگی]] این مکتب‌سازان می‌بینیم که برخلاف ادعاهایی که داشتند و مردم را بدان فرامی‌خواندند، خود از خوان رنگین حاکمان می‌خورند و از [[اموال]] به یغما رفته [[مسلمانان]] که در دست خلیفگان بود برخوردار بودند، آن‌سان که گویی هرگز مفهوم زهد و تصوف را نشناخته و این واژه‌ها را نشنیده‌اند. همین مدعیان با آن [[رفاه]] و آسایشی که به [[برکت]] «جعل» خود بدان دست‌یافته بودند، بر امام رضا{{ع}} خرده می‌گرفتند و چنین وانمود می‌کردند که از [[دنیا]] [[دل]] بریده‌اند. از دیگرسو با درنگ در زندگی امام رضا{{ع}} او را سرآمد زاهدان واقعی می‌یابیم،؛ چراکه حضرتش در [[خانه]] خود و دور از چشم اغیار، در تابستان بر [[حصیر]] می‌نشست و در زمستان، فرشی از مو ی بز زیرانداز خود کرده، هماره جامه‌های [[خشن]] پشمی بر تن می‌کرد و چون به میان [[مردم]] می‌رفت لباس‌های گرانبها و فاخر می‌پوشید<ref>عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۷۸.</ref>.

بدین ترتیب، امام رضا{{ع}} با [[نفی]] و مردود خواندن مفاهیم نادرست [[زهد]]، گام در میدان مبارزه‌ای نهاد که طرف دیگر [[مبارزه]]، [[حاکمان]] و [[قدرتمندان]] حامی [[نشر]] این [[باورها]] بودند و به مخترعان این مفاهیم [[اجازه]] فعالیت و ترویج این باورهای غلط را می‌دادند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۲۷.</ref>.

نخست: '''دمیدن [[روح]] پیروی از رسول خدا{{صل}}''': اگرچه حاکمان معاصر امام رضا{{ع}} در صورت دخالت امام{{ع}} در امور حکومتی و [[اعتراض]] به سیاست‌های آنان، حضرتش را در تنگنا قرار می‌دادند و حلقه محاصره او را تنگتر می‌کردند، اما نمی‌توانستند امام{{ع}} را از بیان ویژگی‌ها و والایی‌های [[اخلاق پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} به‌ویژه [[اخلاق حکومتی]] آن حضرت، بازدارند. از همین‌رو [[حضرت رضا]]{{ع}} [[پیامبر اسلام]]{{صل}} را به‌عنوان نمونه بارز بشری که در [[مقام]] [[حاکم]]، الگوی [[حاکمان]] و در [[مقام]] [[دانش]] الگوی [[فقیهان]] و دیگر [[مسلمانان]] و گروه‌ها بود، به همگان می‌شناساند. او که فرصت را برای [[دعوت]] به پیروی از پیامبر{{صل}} مناسب یافته بود، روایاتی درباره [[اخلاق پیامبر]]{{صل}} از پدران خود نقل می‌کرد.

آن حضرت روایتی از [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} از [[امیر المؤمنین]]{{ع}} درباره اخلاق پیامبر{{صل}} نقل کرده، فرمود: روش [[رفتاری]] او ([[پیامبر]]{{صل}}) در آن بخش از وقتش که به [[امت]] می‌پرداخت چنین بود که: اهل فضل را مقدم می‌داشت و این وقت را براساس [[برتری]] ایشان در [[دینداری]] به آنان اختصاص می‌داد. برخی از این افراد یک [[حاجت]] و برخی دیگر دو حاجت و گروهی چندین حاجت داشتند.

پیامبر{{صل}}‌ به کار آنان می‌پرداخت و با خبرگیری از احوال امت و آنچه که باید، ایشان را به کارهایی می‌گمارد که سامان یافتن آنان در آن می‌بود. آن‌گاه می‌فرمود: حاضران، غایبان را از آنچه در اینجا گذشت‌ [[آگاه]] کنند. و ای جمع حاضران، آن کس که نمی‌تواند نیاز خود را به اطلاع من برساند شما مرا از نیاز او آگاه کنید... آن‌گاه امیر المؤمنین{{ع}} فرمود: [[رسول خدا]]{{صل}} تنها در موردی زبان به سخن می‌گشود که به او مربوط بود... بزرگان و کریمان [[قوم]] را گرامی داشته، آنان را بر قوم‌شان می‌گمارد... جویای حال [[اصحاب]] خود می‌شد و از [[مردم]] درباره آنچه در میان ایشان می‌گذشت [[پرسش]] می‌کرد... بهترین ایشان نزد پیامبر{{صل}} کسی بود که در [[دین]] و دانش‌ [[برتر]] و خیرخواهی‌اش برای مسلمانان فراگیرتر بود و آن‌که همدردی‌اش نسبت به دیگران بیشتر، منزلتش نزد پیامبر{{صل}} والاتر بود... [[خوی]] نیکوی او همه مردم را دربرگرفته، او برای آنان چونان پدری [[مهربان]] بود و در عرصه [[حق]]، آنان از نظر او یکسان بودند. پیوسته گشاده‌رو و خوش‌مشرب بود... به سه چیز از مردم کار نداشت: کسی را نکوهش نکرده، از کسی [[عیب‌جویی]] نمی‌کرد و در پی یافتن و آشکار کردن [[لغزش]] و بدی کسی برنمی‌آید... [[بردباری]] و [[شکیبایی]] را باهم در خود جمع کرده بود و چیزی او را [[خشمگین]] و سراسیمه نمی‌کرد. او افزون بر حذر و احتیاط، چهار [[خصلت]] داشت: [[نیکی]] را برگزیده بود تا دیگران بدان [[اقتدا]] کنند، [[باطل]] را وارهانید تا [[مردم]] از آن بازایستند، تمام تلاش او بیان نظری بود که [[امت]] را به سامان برساند و به کاری می‌پرداخت که خیر [[دنیا]] و [[آخرت]] امت در آن می‌بود<ref>عیون اخبار الرّضا، ج۱، ص۳۱۷- ۳۱۹.</ref>.

بدین ترتیب و پیش از اینکه [[حاکمان عباسی]] بتوانند از نشر احادیثی که درباره اخلاق پیامبر{{صل}} رسیده بود، جلوگیری کنند، امام رضا{{ع}} با این [[روایات]] و به‌طور مسالمت‌آمیز مردم را با [[حقیقت]] و ماهیت خلق‌وخوی حاکمان عباسی آشنا کرد.

دوم: '''امام رضا{{ع}} الگویی کامل''': از آنجا که [[امام]]{{ع}} الگویی کامل و شایسته [[پیروی]] است، امام رضا{{ع}} بر اساس [[ارزش‌ها]] و معیارهای ثابت، [[وظیفه]] خود را به‌عنوان [[الگو]] و نمونه عالی ایفا کرده، عالیترین نمونه [[اخلاق اسلامی]] را به [[مسلمانان]] ارائه نمود. او در [[راستی]] گفتار، [[امانتداری]]، [[وفای به عهد]]، [[فروتنی]]، [[احترام به دیگران]]، توجه و عنایت به امور مسلمانان و برآوردن نیازهای آنان صدرنشین بود. حضرتش به صورت عملی به [[اصلاح]] [[فساد]] [[حاکم]] بر روابط میان مردم می‌پرداخت. از جمله اقدام‌های عملی امام{{ع}} در این زمینه داستان زیر است: «روزی امام رضا{{ع}} خوانی گسترانده، [[غلامان]] خود را از سیاه و دیگر نژادها فراخوانده، بر همان خوان در کنار خود نشاند. به امام{{ع}} گفتند: خوب بود خوانی جداگانه برای اینان می‌گستراندی! امام{{ع}} در پاسخ فرمود: خدای - تبارک و تعالی- یکی و خدای همگان‌ است و مادر مان [[حوا]] یکی است و پدر مان [[آدم]]{{ع}}‌ یکی است و هرکس براساس کردارش [[کیفر]] می‌شود، یا [[پاداش]] می‌گیرد<ref>بحار الانوار، ج۴۹، ص۱۰۲ (به نقل از: فروع کافی).</ref>.

امام رضا{{ع}} حتی غلامان خود را [[تکریم]] و [[احترام]] می‌کرد و تا زمانی که غلامان مشغول خوردن غذا بودند آنان را به کاری نمی‌گمارد. حضرتش به خادمان خود فرمود: اگر مشغول خوردن غذا بودید و من نزد شما حاضر شدم برای من برنخیزید تا اینکه خود از خوردن غذا دست بکشید<ref>اعلام الوری، ج۲، ص۶۴؛ کشف الغمه، ج۳، ص۱۰۶ (به نقل از: اعلام الوری، ج۲، ص۶۴)؛ مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۸۹.</ref>.

«[[ابراهیم بن عباس]]» [[اخلاق]] و [[منش]] والای [[امام رضا]]{{ع}} را ستوده، می‌گفت: ندیدم و نشنیدم کسی در [[اخلاق نیکو]] و منش والا به پای [[ابو الحسن الرضا]]{{ع}} برسد. او هرگز به کسی [[ستم]] نکرد، گفتار کسی را قطع نکرد، کسی را [[نومید]] و بدون برآوردن نیاز بازنگرداند، در حضور همنشینان پای خود را نگستراند، پیشتر از آنان تکیه ننمود، به [[غلامان]] خود [[دشنام]] نداد و [[ناسزا]] نگفت. چون می‌خندید، صدا به قهقهه بلند نمی‌کرد و غلامان خود را بر خوان خویش می‌نشاند و با آنان هم‌غذا می‌شد. بسیار [[نیکی]] می‌کرد و فراوان [[صدقه]] می‌داد که بیشتر آن به‌طور پنهانی و در [[دل]] شب‌ بود<ref>اعلام الوری، ج۲، ص۶۴؛ کشف الغمه، ج۳، ص۱۰۶ (به نقل از: اعلام الوری، ج۲، ص۶۴)؛ مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۸۹.</ref>.

[[امام]]{{ع}} در برابر [[مردم]] [[فروتنی]] می‌کرد. روزی وارد حمام شد. شخصی به امام{{ع}} گفت: «ای مرد، مرا شست‌وشو و مشت‌ومال بده. آن حضرت خواسته‌اش را [[اجابت]] کرده، به شست‌وشوی او پرداخت. آنان که امام{{ع}} می‌شناختند، او را به آن مرد معرفی کردند و او که پی به خطای خود برده بود از امام{{ع}} پوزش خواست، اما امام{{ع}} در حالی‌که او را [[آرامش]] خاطر می‌داد، کار شست‌وشوی او را دنبال می‌کرد»<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۸۹.</ref>.

از دیگر [[ویژگی‌های اخلاقی]] امام رضا{{ع}} چشم‌پوشی و گذشت بود. آن حضرت هرگز بدی را با بدی پاسخ نمی‌داد و آن‌چنان [[مهربان]] بود که از کسی [[کینه]] به دل نمی‌گرفت. در [[روزگار]] [[هارون]] شخصی به نام «جلودی» به [[خانه امام رضا]]{{ع}} [[یورش]] برده، زیورآلات [[زنان]] [[خاندان رسالت]] را به یغما برد. امام{{ع}} از [[رفتار]] او چشم پوشیده، از هارون خواست تا به او گزندی نرساند<ref>اعیان الشیعه، ج۲، ص۲۵.</ref>.

آن‌گاه حضرت اخلاق والای خود را در قالب شعری توصیف کرد تا [[امت]]، به حضرتش [[اقتدا]] کنند. [[امام]]{{ع}} در این [[شعر]] فرمود: «اگر آن‌کس که از سر [[نادانی]] بر من [[ستم]] کرده از من دون مرتبه‌تر باشد؛ برای خویش ناپسند می‌دانم و نمی‌پذیرم که با او برخورد [[جاهلانه]] کنم و چون در [[خرد]] هم‌سنگ من باشد؛ در برابر او [[بردباری]] پیشه می‌کنم تا [[برتر]] از آن باشم که تقاص کنم و اگر من در مرتبه و [[برتری]] از او پایین‌تر باشم؛ با خویشتن‌داری‌ به برتری و مقدم بودن او تن در داده‌ام»<ref>مناقب [[آل ابی طالب]]، ج۴، ص۴۰۲:

سوم: '''[[دعوت]] به [[مکارم اخلاق]]''': [[امام رضا]]{{ع}} هماره [[امت]] را به [[تمسک]] به والایی‌های [[اخلاقی]] فرامی‌خواند و با بیان و نشر احادیث [[رسول خدا]]{{صل}} این اصل را در میان امت نهادینه می‌کرد؛ احادیثی که [[منش]] و [[رفتار]] سلیم را برای [[مسلمانان]] ترسیم می‌کرد. در این باب مواردی را نقل می‌کنیم: [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: هرکس [[کار نیک]] خود را پنهان دارد، هفتاد برابر [[پاداش]] گیرد و هرکس بدی دیگران‌ را برملا سازد رانده شده از [[رحمت الهی]] و نظر مردم‌ است و هرکس آن را پنهان دارد آمرزیده شود<ref>اصول کافی، ج۲، ص۴۲۸.</ref> و فرمود: [[خداوند]] مرا به‌عنوان و همراه [[رحمت]] فرستاد، نه برای [[آزردن]] [[خلق]] [[خدا]]<ref>اصول کافی، ج۲، ص۱۵۹.</ref> و نیز پیامبر اکرم{{صل}} فرمود: وعده‌ای که [[مؤمن]] می‌دهد همانند نذری است که باید بدان عمل کند، ولی ترک آن‌ [[کفاره]] ندارد<ref>کشف الغمه، ج۳، ص۵۸. این روایت را«جنابذی» از پیامبر{{صل}} نقل کرده است.</ref>.

او در این‌باره فرموده است: زمانی مؤمن، مؤمن واقعی‌ است که از سه خصلت برخوردار باشد: خصلتی از خداوند، خصلتی از [[پیامبر خدا]] و خصلتی از [[ولی خدا]]. پس با داشتن‌ خصلت خداوندی کارهای خود را از [[مردم]] پنهان دارد و با داشتن‌ خصلت [[پیامبر]] او، با [[مردم]] راه [[مدارا]] و مهربانی‌ در پیش گیرد و با داشتن‌ خصلت [[ولی خدا]] در سختی‌ها [[شکیبایی]] ورزد که چنین کسی [[مؤمن]] است‌<ref>اصول کافی، ج۲، ص۲۴۲.</ref>.

[[امام رضا]]{{ع}} همچنین حدود [[فروتنی]] را به‌عنوان یک حرکت [[رفتاری]] فراگیر که از فرد آغاز شده، [[جامعه]] را فرامی‌گیرد، ترسیم کرده، فرمود: فروتنی مراتبی دارد، از جمله: [[انسان]] قدر و [[منزلت]] خود را بشناسد و با دلی [[پاک]] خود را در آن جایگاه قرار دهد، همان‌گونه با [[مردم]] باشد که [[دوست]] دارد با وی [[رفتار]] کنند، اگر از کسی بدی دید آن بدی را با خوبی بزداید، [[خشم]] خود را فروبخورد و از مردم درگذرد که [[خداوند]] [[نیکوکاران]] را دوست می‌دارد<ref>اصول کافی، ج۲، ص۱۲۴.</ref>.

[[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} برای رسیدن به اهداف خود در [[اصلاح جامعه]]، از مثل‌ها و داستان‌های نیکوکاران بهره می‌جست تا اصل [[اصلاحات]] در ذهن و [[جان]] مردم نقش بسته، از خاطره‌ها محو نشود. از جمله آن داستان‌ها ماجرای زیر است: [[امام]]{{ع}} فرمود: «مردی از [[بنی اسرائیل]] چهل سال خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را [[عبادت]] کرد، اما عبادتش مقبول درگاه خداوند واقع نشد. با خود اندیشید: هر چه بر تو رود از توست، پس جز تو کسی در این حرمان دخیل نیست. خداوند به او [[وحی]] ([[الهام]]) فرمود: این خودنکوهی، از عبادت چهل سال [[برتر]] است»<ref>قرب الاسناد، ص۳۹۲.</ref>.

از آنجا که [[شعر]] تأثیری فوق العاده و سریع بر [[احساسات]] و عملکردها می‌گذارد، امام رضا{{ع}} از آن به‌عنوان وسیله‌ای برای [[اصلاح]] [[اخلاق]] جامعه سود می‌برد. در یکی از سروده‌های حضرت در زمینه [[روابط اجتماعی]] آمده است: «پوزش و عذر برادرت را در خطایش بپذیر؛ و [[عیب]] و بدی او را بپوشان و چون [[سفیه]] و [[نادان]] بر تو [[بهتان]] زند خویشتن‌دار باش‌؛ و نیز در برابر تلخی [[روزگار]] [[صبوری]] پیشه کن.

و بزرگوارانه از دادن پاسخ به بدکاری بدکاران‌ درگذر؛ و [[ستمگر]] را به حسابرس او (خداوند) واگذار»<ref>عیون [[اخبار]] [[الرضا]]، ج۲، ص۱۸۶، [[حدیث]] ۴؛ [[کشف الغمه]]، ج۳، ص۵۹ و ۱۱۹؛ [[اعلام الوری]]، ج۲، ص۶۹: {{متن حدیث|أَعْذِرْ أَخَاكَ عَلَى ذُنُوبِهِ *** وَ اسْتُرْ وَ غَطِّ عَلَى عُيُوبِهِ

[[حضرت رضا]]{{ع}} از این فن برای پیوند دادن [[مسلمانان]] با [[روز قیامت]] و پرهیز دادن از آرزوهای دراز و فریبا و نیز مجسم کردن آن در اذهان [[مردم]] بهره می‌جست،؛ چراکه این یادآوری‌ها که با زبان شعر صورت می‌گرفت، تأثیر شگرف در [[اصلاح]] [[اخلاق]] [[جامعه]] داشت. او در شعری چنین سروده است:

به یک سخن امام رضا{{ع}} تمام تلاش خود را به کار می‌بست تا افراد جامعه از نظر [[اخلاقی]] همان شیوه سالم و [[پاک]] [[اسلامی]] را که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[اهل‌بیت]] آن حضرت پایه‌گذار آن بودند، در پیش گیرند و بدین وسیله از برهوت [[گمراهی]] و [[انحراف اخلاقی]] رسته، در جاده مستقیم والایی‌ها درآیند.

چهارم: '''ایجاد [[جماعت صالحان]]''': همان‌طور که پیشتر گفته شد، امام رضا{{ع}} در پی پاکسازی [[جامعه اسلامی]] از کاستی‌ها و کژی‌ها بود و در این راه تمام شیوه‌های [[تبلیغی]] را به کار گرفت. به همین منظور حضرتش نقش [[تربیتی]] خود را در دو سطح ایفا نمود:

فعالیت [[امام رضا]]{{ع}} در سطح جامعه و امت اسلامی، همگان را از جمله: [[حاکمان]]، زیردستان و [[پیروان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} که [[جامعه اسلامی]] را تشکیل می‌دادند، فرا می‌گرفت. آن حضرت در راه ایفای [[مسئولیت]] [[امر به معروف و نهی از منکر]] افراد جامعه را به دوری از بدی و [[انحراف]] و [[گرایش]] به [[اخلاق پسندیده]] [[دعوت]] می‌نمود.

از این‌رو می‌بینیم که [[حضرت رضا]]{{ع}} شبانه‌روز با افراد و گروه‌هایی از [[یاران]] خود دیدار می‌نمود و با نمایندگان و پیروان خود در دیگر [[شهرها]] نامه‌نگاری می‌کرد تا با رهنمودهای خویش [[سلوک]] آنان را در مسیر درست قرار داده، به [[تهذیب]] [[اخلاقی]] آنان بپردازد و دمی از فعالیت خود در این زمینه [[غفلت]] نمی‌ورزید. از «[[حسن بن حسین]]» نقل شده است که می‌گفت: «[[احمد بن حماد]]، [[مالی]] گران از من به [[ستم]] گرفت. نامه‌ای به [[ابو الحسن]]{{ع}} نوشته، از احمد بن حماد [[شکایت]] کردم. [[امام]]{{ع}} در پاسخ نوشت: او را با یاد کردن [[کیفر خدا]] بترسان.

آنچه که امام{{ع}} گفته بود عمل کردم، اما سودی نبخشید. از این‌رو نامه‌ای دیگر به حضرت نوشته، یادآوری کردم که [[فرمان]] حضرتش را عملی کردم، اما کارساز نشد. امام{{ع}} در پاسخ نوشت: اگر ترساندن از [[خدا]] در او کارگر نیفتاد، چگونه بتوانیم‌ او را از خویش بترسانیم؟<ref>رجال کشی، ص۵۶۱، حدیث ۱۰۵۹.</ref>.

امام رضا{{ع}} به [[تبلیغ]] زبانی بسنده نکرده، بلکه در این راه [[اموال]] خود را [[هزینه]] می‌کرد تا بتواند افراد بیشتری را به [[اخلاق اسلامی]] بیاراید. او بردگانی می‌خرید و پس از آن‌که آنان را از زلال [[اخلاق]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} سیراب می‌کرد و از نظر [[اخلاقی]] کاملا پرورش می‌داد، آزادشان می‌نمود. [[حضرت رضا]]{{ع}} در طول [[زندگی]] خود هزار برده [[آزاد]] کرد که همگی از جام [[معرفت]] او نوشیده و از [[رفتار]] او تأثیر پذیرفته بودند. روشن است که این تعداد [[انسان]] چه تأثیر شگرفی در تحول روند اخلاقی [[جامعه]] دارد،؛ چراکه هریک از این افراد، پس از پرورش یافتن در کانون [[امامت]] و اخلاق و دریافت [[آموزه‌های دینی]] و اخلاقی خود را ساخته، سپس به جریانی تبدیل شده که همگی روشن‌ضمیر بوده و با [[اخلاص]] و [[روشن‌بینی]] در [[جامعه اسلامی]] و در میان [[امّت]] به [[اصلاح جامعه]] می‌پرداختند.

از میان آزاد شدگان، صدها تن مربی دلسوخته و [[مصلح]] برآمده، وجود آنان سبب شد تا [[مردم]] با مشاهده [[حسی]] و عینی [[اخلاق اسلامی]] در شمار [[پیروان]] [[امام رضا]]{{ع}} درآیند؛ لذا در [[روزگار]] امام رضا{{ع}} پیروان او فزونی گرفته، [[پایگاه مردمی]] آن حضرت در بیشتر [[سرزمین‌های اسلامی]] گسترش یافت<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۳۱.</ref>.

=== اصلاحات سیاسی ===

بی‌تردید [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} [[مسئولیت]] دارد تا به ساختار [[اعتقادی]]، [[اخلاقی]]، [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] [[انسان]] و [[جامعه]] بپردازد. این ایفای [[وظیفه]]، مستلزم ایجاد پایگاهی مردمی است که مبتنی بر شیوه [[اهل‌بیت]]{{عم}} و نظریه [[اسلامی]] آنان درباره هستی، [[حیات]] و جامعه باشد. به همین جهت به [[فعالیت سیاسی]] صرف یا دست‌یابی به هر [[قدرت]] و [[حاکمیت]] بسنده نمی‌کند، بلکه فعالیت سیاسی جزیی از [[وظایف]] کلی امام{{ع}} بوده و رسیدن به قدرت [[هدف]] نبوده، که وسیله‌ای برای تحقق بخشیدن به اهداف [[مقدس]] [[راهبر]] معصوم است و همه امامان معصوم{{عم}} همین هدف را دنبال می‌کردند. البته تلاش امامان معصوم{{عم}} برای رسیدن به این هدف تابع شرایط و فضای [[حاکم]] بر جامعه بود. شرایطی که [[امام علی بن ابی طالب]]{{ع}} و [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]] در آن به سر می‌بردند، با شرایطی که [[امام سجاد]]{{ع}} و دیگر امامان{{عم}} در آن می‌زیستند، کاملا متفاوت بود. آن سه [[بزرگوار]] توانستند به‌طور مستقیم در همه عرصه‌های جنبش الهی و انقلابی خود، ایفای وظیفه رهبری کنند، اما شرایط در [[روزگار]] [[امام زین العابدین]]{{ع}} و دیگر امامان{{عم}} دگرگون شده بود. از همین‌رو این امامان، به ناچار، روند رویدادها، به‌ویژه اوضاع نظامی و سیاسی را به صورت غیرمستقیم زیر نظر گرفته، بر آن اشراف داشتند و به دور از چشم حاکمیت و مخفیانه خط حرکت الهی و انقلابی را رهبری می‌کردند، و این در حالی بود که حاکمیت نمی‌توانست فعالیت‌های سازمانی این جریان و نیز ارتباط یا عدم ارتباط آن را با [[امام]] و مراتب [[نظارت]] امام{{ع}} بر آن پی ببرد. این موضوع را نباید فراموش کرد که این [[رهبران]] به چند دلیل روش خود را در ایفای [[وظایف]] خویش محدود و پنهان می‌کردند:

# شرایط و ویژگی‌های عمومی و خصوصی، مانند توان جنبش و استحکام و ریشه‌دار بودن [[پایگاه مردمی]].

# خط فکری بود. این خط، به [[دانش‌اندوزی]] و گسترش آن و ایفای وظیفه [[امر به معروف و نهی از منکر]] به‌طور مسالمت‌آمیز می‌پرداخت؛

# خط رویارویی و [[مقاومت]] بود. این خط وظیفه داشت تا با به‌کارگیری [[زور]] به منظور [[جلوگیری از انحراف]] [[حکومت‌ها]] از شیوه اصیل [[اسلامی]] و مبانی [[حاکمیت]] آن، علیه حاکمیت‌های [[ستمگر]] [[اعلان]] [[قیام]] کند که با تأملی دقیق در روش و [[منش]] [[رفتاری]] امامان معصوم{{عم}} این مطلب برای ما آشکار می‌شود.

پس از به شهادت رسیدن [[امام حسین]]{{ع}} و به [[اسارت]] بردن خاندانش، [[امام زین العابدین]]{{ع}} از همین روش [[پیروی]] کرد،؛ چراکه شرایط [[سیاسی]] دگرگون شده بود و از دیگرسو [[پایگاه مردمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} فزونی یافته و کسانی به یاری امام [[زین العابدین]]{{ع}} برخاسته، در شمار [[پیروان]] او درآمدند که از جایگاه و توان متفاوتی برخوردار بودند.

در [[روزگار]] [[امامت امام زین العابدین]]{{ع}} «[[توابین]]» به [[رهبری]] «مختار ثقفی» به [[خون‌خواهی امام حسین]]{{ع}} و [[شهیدان کربلا]] [[قیام]] کردند، و در حالی‌که این [[جنبش]] از حمایت [[امام سجاد]]{{ع}} برخوردار بود، اما [[حاکمیت]] [[اموی]]، هیچ ردپا و دلیلی مبنی بر ارتباط امام سجاد{{ع}} با این جنبش به‌دست نیاورد. زمانی که «[[محمد بن حنفیه]]» عموی امام سجاد{{ع}} درباره این قیام و حمایت از آن با امام سجاد گفت‌وگو کرد، حضرت فرمود: {{متن حدیث|يَا عَمِّ، لَوْ أَنَّ عَبْدًا زَنْجِيًّا تَعَصَّبَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، لَوَجَبَ عَلَى النَّاسِ مُؤَازَرَتُهُ، وَ قَدْ وَلَّيْتُكَ هَذَا الْأَمْرَ، فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ}}<ref>بحار الانوار، ج۴۵، ص۳۶۳- ۳۴۶ (به نقل از: جعفر بن نماحلی، «رساله ذوب النّضار فی شرح الثار» که نویسنده، آن را از پدرش «[[محمد بن نماحلی]]» نقل کرده است).</ref>؛ ای عمو، اگر برده‌ای سیاه در راه حمایت از ما پای‌ورزی کند، بر همگان [[واجب]] است از او حمایت و پشتیبانی کنند. من این کار را به تو می‌سپارم. هرچه می‌خواهی انجام ده.

در این ماجرا اصل [[پنهان‌کاری]] کاملا لحاظ شده بود و تنها اندکی از پیروان [[اهل‌بیت]]{{عم}} از آن [[آگاهی]] یافتند. زمانی که جماعتی به دیدار «محمد بن حنفیه» رفتند، او آنان را به [[همراهی]] با مختار و مشارکت در قیام او فراخواند. او همچنین نامه‌ای به «[[ابراهیم اشتر]]» فرزند «[[مالک اشتر]]» نگاشته، او را به پیوستن به [[قیام مختار]] [[تشویق]] و ترغیب می‌کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۱۴- ۲۱۵.</ref>.

و هنگامی که «‌[[عبدالله بن زبیر]]» محمد بن حنفیه را محاصره و او را به [[مرگ]] و سوزاندن [[تهدید]] کرده بود، محمد طی نامه‌ای از مختار درخواست یاری کرد و مختار سپاهی گسیل داشته، محمد را از آن تنگنا [[نجات]] داد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۵۰- ۲۵۱.</ref>.

از این ماجرا بدون هر ابهامی درمی‌یابیم که امام سجاد{{ع}} محمد بن حنفیه را به‌عنوان [[رهبر]] و فرمانده جناح نظامی تعیین کرده، بدو [[اختیار]] داده بود تا به طور مستقیم و مستقل و بدون دخالت [[امام]]{{ع}} دستورهای نظامی را صادر کند.

پس از آن‌که [[سلطه]] [[امویان]] بر [[عراق]]، [[حجاز]] و برخی [[سرزمین‌های اسلامی]] به پایان رسید و مختار بر آنها چیره شد، [[امام زین العابدین]]{{ع}} در حضور برخی از [[نزدیکان]] مختار، با این عبارت، مختار را ستوده، فرمود: [[ستایش]] خدایی را سزاست که عنایت کرد تا [[شاهد]] [[خون‌خواهی]] از دشمنانم باشم و [[خداوند]] مختار را [[پاداش]] خیر دهد<ref>رجال کشی، ص۱۲۷، حدیث ۲۰۳.</ref>.

در [[روزگار]] [[امام صادق]]{{ع}} و پیش از [[قیام زید]]، گروهی به دیدار امام{{ع}} رفته، از آن حضرت درباره [[بیعت]] با زید پرسیدند، حضرت فرمود: «با او بیعت کنید»<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۵۳.</ref>.

# حفاظت از حالت و روحیه انقلابی [[جامعه]] تا پیوسته آماده [[قیام]] و [[فداکاری]] باشد؛

# با سرگرم شدن [[حاکمان]] به تعقیب و گریز و رویارویی با [[جنبش‌های انقلابی]] و [[قیام‌ها]]، فرصت برای ادامه فعالیت‌های [[اصلاحی]] به دست می‌آمد و امامان{{ع}} جز در زمینه قیام، در تمام زمینه‌ها به فعالیت می‌پرداختند که در این صورت امام{{ع}} از حاکمان گزندی نمی‌دید و حضور او در میان [[مردم]]، [[ایمنی]] و [[سلامت]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} و [[یاران]] ایشان را تضمین می‌کرد. [[حاکمیت]] نیز که سرگرم رویارویی با قیام‌ها و [[انقلابیون]] بود از پرداختن به [[امام]]{{ع}} و ممانعت از [[فعالیت‌های اجتماعی]] او خودداری می‌کرد؛ زیرا اقدام به سرکوب همه‌جانبه، دامنه قیام و اقدام‌های نظامی را گسترش می‌داد. از این‌رو کسانی که در ظاهر به [[دانش‌اندوزی]] یا [[بازرگانی]] پرداخته، از کارهای نظامی دوری می‌جستند، از [[آزادی]] نسبی داده شده از سوی [[حکومت]]، بهره می‌بردند.

[[امام صادق]]{{ع}} با اشاره به سپر بودن قیام‌های مسلحانه فرمود: {{متن حدیث|كُفُّوا أَلْسِنَتَكُمْ وَ الْزَمُوا بُيُوتَكُمْ، فَإِنَّهُ لَا يُصِيبُكُمْ أَمْرٌ تَخُصُّونَ بِهِ أَبَداً، وَ لَا تَزَالُ الزَّيْدِيَّةُ لَكُمْ وِقَاءً أَبَداً}}<ref>اصول کافی، ج۲، ص۲۲۵.</ref>؛ زبان خویش را از فاش کردن رازها بربندید و خانه‌نشینی گزینید که در این دو صورت‌ هرگز [[دین]] شما دستخوش نابسامانی نخواهد شد و بدانید که‌ «[[زیدیه]]» پیوسته سپر شما خواهند بود.

«[[موسی الهادی]]» [[خلیفه عباسی]]، قیام [[حسین]]، [[صاحب فخ]] را به تحریک [[امام کاظم]]{{ع}} دانسته، پیوسته امام{{ع}} را [[تهدید]] به [[قتل]] می‌کرد. او می‌گفت: «به [[خدا]] [[سوگند]] حسین تنها به فرمان او قیام کرد و در این راه از [[دوستی]] او [[پیروی]] نمود؛ زیرا او (امام کاظم{{ع}}) در میان خاندانش صاحب [[منصب امامت]] است، خدا مرا بکشد اگر او را زنده بگذارم». «ابو یوسف قاضی» [[موسی]] را قانع کرد که این مطلب صحت ندارد و بدین ترتیب [[خشم]] او را فرونشاند<ref>بحار الانوار، ج۴۸، ص۱۵۱ (به نقل از: مهج الدعوات، ص۲۱۷).</ref>.

اصرار [[مأمون]] به [[امام رضا]]{{ع}} مبنی بر پذیرش منصب [[ولایت‌عهدی]]، خود بهترین [[گواهی]] است که مأمون از [[جنبش]] [[علویان]] بسیار بیمناک شده بود و نیز می‌دانست که با پذیرش منصب ولایت‌عهدی از سوی امام رضا{{ع}}، گامی بود برای احاطه بر جنبش‌هایی که [[الگو]] و [[رهبری]] خویش را در امام رضا{{ع}} می‌دیدند، علویان نیز، توجیه و بهانه خود را در [[مبارزه]] علیه [[حکومتی]] که [[امام]]{{ع}} ولایت‌عهدی آن را پذیرفته بود از دست می‌دادند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۴۲.</ref>.

فضای نسبتا باز سیاسی و فراهم شدن زمینه برای ایجاد و [[توسعه]] [[پایگاه مردمی]] و [[مسلح]] کردن آنان به [[اندیشه]] سالم سیاسی همسو با دیدگاه [[اهل‌بیت]]{{عم}} و نیز بسیج نیروها و توانمندی‌ها برای موضع‌گیری بایسته در موقعیت مناسب، فرصتی بود که امام رضا{{ع}} از آن بهره جست. از همین‌رو می‌بینیم که در روزگار هارون و امین و به دلیل فراهم نشدن امکانات مادی، علویان دست به [[انقلاب]] و قیامی نزدند.

امام رضا{{ع}} با در نظر گرفتن اصل [[استتار]] و [[پنهان‌کاری]]، مفاهیم و اندیشه‌های سیاسی را به [[امت]] ارائه می‌داد، مبادا که [[حاکمان]] بهانه‌ای به دست آورده، حضرتش را از فعالیت بازداشته، [[زندانی]] کنند یا او را بکشند. او با نقل روایتی از پدران و نیاکان خود در مورد [[امامت]] به‌عنوان مفهومی سیاسی که جزئی از [[عقیده]] اهل‌بیت{{عم}} است بر [[ضرورت امامت]] و [[وجود امام]] در هر روزگار تأکید می‌کرد. امام رضا{{ع}} در [[حدیثی]] که آن را از پدرش شنیده بود و به وسیله [[امامان معصوم]]{{عم}} به [[پیامبر]] می‌رسید از آن حضرت نقل می‌کرد که فرمود: [[مردمان]] هر روزگار به [[امام زمان]] خود، کتاب خدای خویش و [[سنت]] پیامبرشان خوانده می‌شوند (بدان‌ها نسبت داده می‌شوند)<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۸۰.</ref>.

آن‌گاه امام رضا{{ع}} ویژگی‌ها و نشانه‌های امام را برشمرد و مشخص نمود تا هرگاه [[تدلیس]] و [[نیرنگ]] و باژگونه جلوه دادن [[حقایق]] [[حاکم]] شود، [[مردم]] بتوانند [[امام]] برحق را بشناسند. او برای [[شناخت امام]] [[معصوم]] فرمود:

{{متن حدیث|لِلْإِمَامِ عَلَامَاتٌ: يَكُونُ أَعْلَمَ النَّاسِ، وَ أَحْكَمَ النَّاسِ، وَ أَتْقَى النَّاسِ، وَ أَحْلَمَ النَّاسِ، وَ أَشْجَعَ النَّاسِ، وَ أَسْخَى النَّاسِ، وَ أَعْبَدَ النَّاسِ...}}<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۱۳.</ref>؛ [[امام]] برحق‌ علامت‌ها و نشانه‌هایی دارد: او داناترین، در [[داوری]] سرامدترین، پرهیزگارترین، بردبارترین، شجاع‌ترین، بخشنده‌ترین و عابدترین [[مردم]] است.

از دیگر [[ویژگی‌های امام]] و [[امامت]] که مورد تأکید [[امام رضا]]{{ع}} قرار دارد، انفراد و [[وحدت]] امام و امامت است و باید یک امام زمام کارها را در دست بگیرد<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۱۳.</ref>. امام رضا{{ع}} یکی از علل آن را هماهنگی در تمام کارها و موضع‌گیری و پیشگیری از پدید آمدن آشفتگی و نابسامانی در میان [[دولت]] و [[امت اسلامی]] می‌داند. بنابراین، تعدد امام در یک [[زمان]]، با مبانی [[اعتقادات]] [[سیاسی]] و [[حکومتی]] [[اسلامی]] مغایر است و در این صورت؛ یعنی وجود امامانی متعدد، ضرورتا یکی از آنان امام برحق و دیگران اگرچه در رأس [[حاکمیت]] باشند [[امامان]] [[باطل]] بوده و تن دادن به [[فرمان]] آنان وجوب شرعی نخواهد داشت.

امام رضا{{ع}} در همین راستا به نشر احادیثی پرداخت که تبیین‌کننده [[فضایل]] و نقش [[اهل‌بیت]]{{عم}} در [[حیات]] اسلامی بود. او از پدرانش از جدش [[رسول خدا]]{{صل}} نقل کرد که فرمود: {{متن حدیث|مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زُجَّ فِي النَّارِ}}<ref>کنز العمال، ج۱۲، ص۹۸، حدیث ۳۴۱۷۰.</ref>؛ مثل خاندانم در میان شما همانند [[کشتی نوح]] است که هرکس بر آن سوار شود نجات یافته، هرکس از آن روی برتابد به [[دوزخ]] افکنده شود.

نیز از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل کرده است که فرمود: [[ستارگان]] وسیله [[امان]] آسمانیان هستند و [[خاندان]] من مایه امان [[امت]] من هستند<ref>کنز العمال، ج۱۲، ص۹۸، حدیث ۳۴۱۵۵.</ref> و نیز حضرتش از پیامبر اکرم{{صل}} [[روایت]] کرد که فرمود: ای علی، تو قسمت کننده [[بهشت و دوزخ]] هستی (مردم به وسیله [[دوستی]] تو به [[بهشت]] رفته و با دشمنی‌ات به دوزخ می‌روند)<ref>عوالم العلوم، ج۲۲، ص۲۹۵، باب فضل امیر المؤمنین{{ع}}.</ref>.

سپس [[امام رضا]]{{ع}} برای آشنا کردن نسل‌ها با معیار [[شناخت حق]] و [[پیروان]] آن و [[باطل]] و پیوندگان راه آن، به توجه دادن [[جامعه]] و [[امت اسلامی]] به سوی [[اهل‌بیت]]{{عم}} و جایگاه [[رهبری]] آنان پرداخت و به همین منظور [[فضایل]] [[یاران]] اهل‌بیت{{عم}}، مانند: «عمار» «[[ابو ذر]]»، «[[مقداد]]» و «[[سلمان]]» را برشمرد. او روایتی از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نقل کرد که آن حضرت به [[امیر المؤمنین علی]] بن ابی طالب فرمود: [[بهشت]] [[مشتاق]] دیدار تو و عمار، سلمان، ابو ذر و مقداد است<ref>سنن ترمذی، ج۵، ص۵۹۴، باب مناقب امام علی{{ع}}، حدیث ۳۷۱۸.</ref>.

نیز از [[پیامبر]]{{صل}} نقل کرد که فرمود: گروه [[سرکش]]، عمار را خواهد کشت<ref>کنز العمال، ج۱۱، ح۳۳۵۵۵.</ref>. همچنین امام رضا{{ع}} بر اهمیت [[ولایت]] و [[دوستی]] اهل‌بیت{{عم}} و [[بیزاری جستن از دشمنان]] آنان تأکید کرده، فرمود: کمال دین، دوستی ما خاندان‌ و بیزاری جستن از دشمنان ماست<ref>بحار الانوار، ج۲۷، ص۵۸.</ref>.

آن حضرت با بیان روایاتی از پدران و از جدش، [[امت]] را به گرامی داشتن [[فرزندان رسول خدا]]{{صل}} برمی‌انگیخت. او از پیامبر{{صل}} نقل کرده است که فرمود: {{متن حدیث|أَرْبَعَةٌ أَنَا لَهُمْ شَفِيعٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمُكْرِمُ لِذُرِّيَّتِي مِنْ بَعْدِي، وَ الْقَاضِي لَهُمْ حَوَائِجَهُمْ، وَ السَّاعِي لَهُمْ فِي أُمُورِهِمْ عِنْدَ اضْطِرَارِهِمْ إِلَيْهِ، وَ الْمُحِبُّ لَهُمْ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ}}<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۵۳.</ref>؛ در [[روز قیامت]] از چهار کس [[شفاعت]] می‌کنم: آن کس که پس از من فرزندانم را گرامی بدارد، آن کس که نیازهای ایشان را برآورده سازد، آن کس که به هنگام گرفتاری‌شان، به سامان دادن امور آنان بپردازد و آن کس که با [[دل]] و زبان آنان را [[دوست]] بدارد».

[[واقعه عاشورا]] و [[شهادت امام حسین]]{{ع}} و [[فرزندان]] و [[یاران]] آن حضرت از دیگر مواردی بود که حضرت رضا{{ع}} از آن بهره جسته، به احیا و برگزاری آن سفارش و تأکید می‌کرد. [[امام رضا]]{{ع}} در پی آن بود تا خاطره خونین [[سید الشهداء]] را آن‌گونه احیا کنند که با اهداف عالی [[امام حسین]]{{ع}} که در راه آن جانفشانی کرد سازگار و همسو باشد، تا از این رهگذر [[دوستی]] و رابطه [[عاطفی]] و [[سیاسی]] میان [[مردم]] و [[منش]] و روش [[جهادی]] و انقلابی امام حسین تعمیق یافته و [[روح]] انقلابی علیه [[انحراف‌ها]] را در [[امت]] برانگیزد.

امام رضا{{ع}} در [[مصیبت امام حسین]]{{ع}} و یاران او فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ يَوْمَ الْحُسَيْنِ أَقْرَحَ جُفُونَنَا وَ أَسْبَلَ دُمُوعَنَا وَ أَذَلَّ عَزِيزَنَا... فَعَلَى مِثْلِ الْحُسَيْنِ فَلْيَبْكِ الْبَاكُونَ فَإِنَّ الْبُكَاءَ عَلَيْهِ يَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ}}<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۹۳.</ref>؛ به [[یقین]]، [[روز]] [[مصیبت]] و اندوه حسین، پلک‌های ما را زخمی، اشک‌های ما را روان و عزیزان ما را [[خوار]] کرد. پس باید [[گریه‌کنندگان]] بر حسین [[گریه]] سر دهند؛ زیرا [[گریستن]] بر او، [[گناهان بزرگ]] را می‌زداید و فرو می‌ریزاند.

همچنین امام رضا{{ع}} آرزوی قرار گرفتن در شمار [[یاران امام حسین]]{{ع}} را در [[دل‌ها]] می‌پروراند و [[امت]] را بدان ترغیب می‌کرد،؛ چراکه این اقدام [[امام رضا]]{{ع}} در [[حقیقت]] [[روح]] [[جهادی]] و انقلابی علیه [[فساد]] [[حاکم]] را بالا می‌برد. او در این زمینه فرمود: اگر بخواهی به [[ثواب]] و [[پاداش]] کسانی که با [[امام حسین]]{{ع}} بودند و در کنار او [[شهید]] شدند نایل شوی، هرگاه او (حسین) را به یاد آوردی، بگو: ای کاش با شما می‌بودم تا به [[رستگاری]] سترگ دست می‌یافتم<ref>بحار الانوار، ج۴۴، ص۲۹۹.</ref>.

امام رضا{{ع}} [[مردم]] را به [[زیارت]] [[حضرت امام حسین]]{{ع}} [[تشویق]] می‌کرد تا آنان از موضع‌گیری دلیرانه حضرت بهره معنوی گرفته، با حضرتش [[پیمان]] ببندند که هماره [[انحراف]]، [[ستم]] و [[سرکشی]] را [[نفی]] کرده با آن در [[ستیز]] باشند.

فراخوان برای برگزاری [[عزاداری]] [[سید الشهداء]] و نیز [[زیارت قبر]] آن حضرت، به منزله معارضه و [[مبارزه]] مسالمت‌آمیز بود و از دیگرسو وسیله‌ای بود تا در اسرع وقت [[یاران]] و [[دوستداران]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} را بدون اینکه از سوی [[حاکمیت]] مورد تعقیب و [[تهدید]] قرار گیرند، گرد آورد،؛ چراکه آنان برای زیارت امام حسین{{ع}} یا برگزاری [[سوگواری]] آن حضرت تجمع می‌کردند و به ظاهر هدفی جز زیارت و سوگواری نداشتند. سرانجام همین گردهمایی‌ها به بار نشست و تمام آنهایی که بعدها علیه [[مأمون]] شوریدند، از کنار [[قبر امام حسین]]{{ع}} [[قیام]] خود را [[اعلان]] کردند<ref>بحار الانوار، ج۱۰، ص۳۵۱.</ref>.

بدین ترتیب امام رضا{{ع}} توانست بدون هیچ محدودیتی [[سیاسی]] یا تعقیب و بازخواست از سوی حاکمیت، دامنه پایگاه [[دوستی]] اهل‌بیت{{عم}} را گسترش دهد و عناصری چون: [[وزیران]]، سرداران سپاه و [[فقیهان]] را که به حاکمیت نزدیک بودند جذب خود کند و به وسیله آنان از رویدادها و تصمیم‌گیری‌های دربار باخبر شود.

همان‌طور که پیشتر گفته شد، [[امام رضا]]{{ع}} در [[استتار]] و [[پنهان‌کاری]] کامل تمام برنامه‌های [[جنبش]] را [[رهبری]] می‌کرد؛ لذا [[روزگار]] [[هارون]] و فرزندش محمد ([[امین]]) [[شاهد]] [[قیام]] مسلحانه‌ای نبود؛ زیرا پس از سرکوب شدن قیام‌های گذشته، مانند قیام [[صاحب فخ]] و... [[یاران]] و [[دوستان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} سرگرم تجدید ساختار [[نیروی نظامی]] و [[مسلح]] خود بوده و به ظاهر از درگیری نظامی دور بودند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۵۱.</ref>.