احتجاجات امام رضا: تفاوت میان نسخه‌ها

# خلفا بر آن بودند تا طالبان دانش را از سیراب شدن از چشمه زلال معارف اهل‌بیت{{عم}} باز داشته، با فرهنگ و دانش دیگران سرگرم کنند؛ زیرا در صورت گرایش جویندگان معرفت به مدرسه اهل‌بیت{{عم}} بی‌تردید به مرجعیت علمی و در نتیجه، مرجعیت سیاسی آنان - هرچند در دراز مدت- می‌انجامید که به هیچ‌وجه به کام خلفا شیرین و گوارا نمی‌آمد.</ref>- چنین اقتضا می‌کرد که [[رهبری]] انقلابی و [[الهی]] بنا به مسئولیتی که برعهده داشت می‌بایست از [[سقوط]] و فروپاشی [[مکتب]] و [[امت اسلامی]] جلوگیری، آن‌گاه [[امت]] و [[جامعه]] را با اندوخته علمی و فرهنگی خود مجهز کند تا در نهایت، در برابر نفوذ فرهنگی حساب شده یا غیرعمدی، [[مقاومت]] و [[پایداری]] کنند.

همان‌گونه که پیش از این بیان شد، موضوع [[احتجاج]] و مباحثه از وجوه تمایز [[روزگار]] امام رضا{{ع}} بود و امت اسلامی در محاصره خطرهای [[فکری]] و فرهنگ درآمده بود. [[مأمون]] بی‌پروا [[تمایل]] افسار گسیخته خود را در مورد تشکیل مجالس گفت‌وگوهای علمی [[امام]]{{ع}} با پیروان دیگر ادیان و مکاتب و گرایش‌های فعال در [[جامعه اسلامی]] آن [[روز]] ابراز و آشکار می‌کرد. تمایل مأمون تحقق یافت و گفت‌وگو و مباحثه [[آزاد]] در تمام زمینه برگزار شد. امام رضا{{ع}} به‌عنوان تنها [[شخصیت]] برجسته و درخشان علمی در [[جهان اسلام]]، به میدان بحث و گفت‌وگو با سران تمام ادیان و [[فرقه‌ها]] و مذهب‌ها گام نهاد و همه آنان را سرخورده و [[ناتوان]] از میدان به در برد. حضرتش با [[دانش]] توانمندش برتری علمی خود را بر ایشان به [[اثبات]] رسانده، افتخاری بزرگ و انکارناپذیر برای [[جهان اسلام]] و [[امت اسلامی]] ثبت کرد و بدین ترتیب [[شخصیت امام]]{{ع}} به طور ویژه‌ای در سراسر [[گیتی]] درخشیدن گرفت<ref> برتری امام{{ع}} و درخشش علمی او را در جهان اسلام می‌توان یکی از عواملی دانست که مأمون را بر آن داشت تا با شتابزدگی امام{{ع}} را از میان بردارد،؛ چراکه مأمون نمی‌توانست به چنین مرتبه‌ای دست یابد و از همین‌رو به موجودی حاشیه‌ای - همچنان‌که بود- مبدل می‌شد. این بود که با بی‌رحمی تمام، طرح از میان برداشتن این شخصیت سترگ را ریخت؛ همو که از نظر مردم، رقیب مأمون به شمار می‌رفت و بر او برتری داشت. مأمون این برتری را نمی‌توانست بر خود هموار کند و از دیگرسو منصب خلافت چیزی نبود که از آن چشم‌پوشی کند؛ زیرا که «ملک عقیم» است و خویشاوندی نمی‌شناسد. از همین‌رو بود که مأمون داغ ننگ این جنایت را بر پیشانی خود نهاد و دست به خون پاک آن حضرت آلود.</ref>.

چندان روشن نیست که تمام گفت‌وگوهایی که میان [[امام رضا]]{{ع}} و ارباب [[ادیان]] و [[مذاهب]] صورت گرفته، در کتاب‌های [[تاریخ]] آمده یا نه؟ اما آنچه به دست ما رسیده، نشان می‌دهد که علی‌رغم تلاش مأمون در جهت جلوگیری از انتشار گفت‌وگوهایی که میان امام رضا{{ع}} و حریفان [[فکری]] و [[دینی]] او ردوبدل شده، این گفت‌وگوها که در عرصه‌های گوناگونی صورت گرفته و از غنای علمی برخوردار است، در پس پرده فراموشی نمانده است. کتاب‌های: [[احتجاج]] «[[طبرسی]]»، [[بحار الانوار]] «[[علامه مجلسی]]» و [[عیون الاخبار]] «[[شیخ صدوق]]» برخی از احتجاج‌های امام رضا{{ع}} را نقل کرده‌اند. در اینجا مهمترین دستاوردهای این گفت‌وگوها را به شرح زیر بیان می‌کنیم:

# هماوردی با اربابان ادیان و مذاهب و اثبات [برتری علمی [[مدرسه]] انقلابی [[اهل‌بیت]]{{عم}}؛

# پشتیبانی از [[دولت اسلامی]] که اندوخته و پشتوانه [[علمی]] خود را که در [[اختیار]] [[فرهنگ]] و [[تمدن اسلامی]] بود، به [[بشریت]] عرضه کرده بود.

حسن بن محمد نوفلی می‌گوید: در حال گفت‌وگو با [[ابو الحسن]] [[رضا]] بودیم که «[[یاسر خادم]]» (مباشر کارهای [[امام رضا]]{{ع}}) وارد شده و به حضرت گفت: آقای من، امیر المؤمنین [[سلام]] رسانده، می‌گوید: برادرت ([[مأمون]]) فدایت باد، جمعی از اربابان [[ادیان]]، مکاتب و [[متکلمان]]، از قومیت‌های گوناگون نزد من گرد آمده‌اند. حال اگر مایل باشی با آنان گفت‌وگو کنی نزد ما بیا و اگر مباحثه با ایشان را خوش نداری، خویش را به زحمت میفکن و چنانچه بخواهی با میل و بی‌هیچ تکلفی نزد تو خواهیم آمد. امام رضا{{ع}} فرمود: سلام مرا به او برسان و بگو: دریافتم که چه می‌خواهی. ان شاء اللّه فردا صبح‌هنگام نزد تو خواهم آمد. حسن بن محمد می‌گوید: چون [[یاسر]] از نزد ما بیرون شد، [[امام]]{{ع}} رو به من کرده، فرمود: ای نوفلی، تو از [[مردم عراق]] هستی و [[مهربانی]] عراقیان از [[خشونت]] دور است. به من بگو: می‌دانی عموزاده‌ات (مأمون) چرا [[مشرکان]] و صاحبان مکاتب را برای رویارویی ما گرد آورده است؟ گفتم: فدایت گردم، می‌خواهد تو را بیازماید و به مرتبه و [[توانمندی]] تو پی ببرد، اما به [[خدا]] [[سوگند]] بنای [[آزمون]] را بر پایه‌ای [[سست]] و نااستوار نهاده است.

امام{{ع}} فرمود: آن هنگام که با [[پیروان]] [[تورات]] براساس تورات، با پیروان [[انجیل]] براساس انجیل، با پیروان [[زبور]] براساس زبور [[احتجاج]] کردم، با [[صابئیان]] به زبان [[عبرانی]]، با هربدان به زبان فارسی، با [[رومیان]] به زبان [[رومی]] و با صاحبان دیگر [[آیین‌ها]] و مکتب‌ها به زبان خودشان سخن گفتم و پس از آن‌که [[حجت]] و ادعای هریک از آنان را رد کردم و او از [[اعتقاد]] و گفته خود دست کشیده، گفته مرا پذیرفت، مأمون خواهد دانست راهی که در پیش گرفته [[بیراهه]] است و او شایسته چنین کاری نیست و آن‌گاه است پشیمان خواهد شد. چون صبح فرارسید، [[فضل بن سهل]] نزد [[حضرت رضا]]{{ع}} آمد و گفت: فدایت شوم، عموزاده‌ات [[منتظر]] آمدن شماست و آنان که باید بیایند آمده‌اند.

جاثلیق گفت: آیا نه این است که [[احکام]]، با وجود دو [[گواه]] [[عادل]] صادر و [[قطعی]] می‌شوند؟ امام{{ع}} فرمود: آری. جاثلیق گفت: بنابراین برای [[اثبات نبوت]] و رسالت محمد دو گواه بیاور که مقبول [[نصرانیان]] باشند و درباره آیین‌ ما از کسانی [[گواهی]] بخواه که از [[ملت]] ما و پیرو [[آیین]] ما نباشند. امام{{ع}} فرمود: ای [[مرد]] نصرانی، اینک به [[انصاف]] سخن گفتی. حال اگر گواهی کسی که مورد [[تأیید]] [[مسیح]] [[عیسی بن مریم]] باشد می‌پذیری؟ جاثلیق گفت: این گواه کیست؟ نام او را بازگو. امام{{ع}} فرمود: درباره «یوحنای دیلمی» و گواهی او چه نظری داری؟ جاثلیق گفت: زهی [[سعادت]] که از محبوبترین افراد نزد مسیح نام بردی. امام{{ع}} فرمود: در انجیل آمده است که [[یوحنا]] گفت: «مسیح مرا از آمدن‌ [[دین]] محمد عربی [[آگاه]] کرد و مژده داد که او پس از من (مسیح) خواهد آمد و من این [[بشارت]] را به حواریون دادم». تو را [[سوگند]] می‌دهم که چنین چیزی در انجیل آمده است؟ جاثلیق گفت: یوحنا چنین مطلبی را از مسیح نقل کرده و نبوت مردی و نیز [[خاندان]] و [[جانشین]] او را [[بشارت]] داده، اما مشخص نکرده است در چه زمانی خواهد آمد و قومی را که از میان آنان ظهور می‌کند به ما نشناسانده است تا با مشخصات دقیق‌ آنان را بشناسیم. [[امام]]{{ع}} فرمود: اگر کسی را بیاوریم که با [[انجیل]] آشنا باشد و به [[نیکی]] آن را بخواند و او نام و یاد کرد محمد و [[خاندان]] و [[امت]] او را از انجیل بخواند، می‌پذیری؟ جاثلیق گفت: بی‌تردید می‌پذیرم.

امام{{ع}} بخشی را که به [[حضرت رسول]] و خاندان و امت او پرداخته بود خواند و فرمود: ای مرد نصرانی، حال‌ چه می‌گویی؟ این، گفته [[عیسی بن مریم]] است. اگر گفته انجیل را [[دروغ]] بخوانی بی‌تردید [[عیسی]]{{ع}} و [[موسی]]{{ع}} را دروغ‌پرداز خوانده‌ای و اگر این یادکرد را [[انکار]] کنی کشتن تو [[واجب]] خواهد شد،؛ چراکه به [[خدا]] و [[پیامبر]] و کتاب خویش [[کفر]] ورزیده‌ای. جاثلیق گفت: منکر مطلبی نمی‌شوم که در انجیل آمده است و به آن [[اقرار]] داشته، آن را می‌پذیرم.

امام{{ع}} فرمود: چه شده که چنین می‌گویی؟ جاثلیق گفت: اینکه می‌گویی: عیسی ضعیف بود و کم [[روزه]] می‌گرفت و کم نماز می‌گزارد. بدان که‌ او هرگز روزی از عمر خود را بدون روزه سپری نکرد و شبی را در بستر نیارامید، بلکه همه عمر خود را به نماز و روزه گذراند. امام{{ع}} فرمود: بنابراین برای چه کسی نماز می‌گزارد و روزه می‌گرفت؟ در این هنگام جاثلیق دم فرو بست و خاموش شد. آن‌گاه امام{{ع}} به او فرمود: ای مرد نصرانی، سؤالی از تو دارم. جاثلیق گفت: بپرس. اگر بدانم پاسخ تو را می‌دهم.

امام{{ع}} فرمود: ای جاثلیق، آیا منکر آن نبوده‌ای که عیسی به [[فرمان]] خدای [[مردگان]] را زنده می‌کرد؟ جاثلیق گفت: پیشتر از این منکر آن بوده‌ام،؛ چراکه هرکس مرده را زنده کند و کور را [[بینا]] گرداند و جذامی را [[شفا]] دهد به [[یقین]] او خداست و سزاوار پرستیده شدن است.

در این هنگام امام{{ع}} رو به مرد [[نصرانی]] کرد و فرمود: ای مرد نصرانی، آیا ایشان قبل از [[عیسی]] می‌زیستند یا عیسی از آنان پیشتر بود؟ گفت: نه، آنان پیش از عیسی بودند. امام{{ع}} فرمود: [[قریش]] نزد [[پیامبر خدا]]{{صل}} گرد آمده، از او خواستند تا مردگان‌شان را زنده کند. [[پیامبر]]{{صل}}، [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} را همراه آنان گسیل داشت و به او فرمود: «با ایشان به گورستان برو و کسان این جماعت را یکایک‌ به نام بخوان و بگو: محمد [[رسول خدا]]{{صل}} می‌گوید به [[فرمان]] خدای برخیزید». [[مردگان]] خوانده شده، از [[دل]] خاک برخواسته، خاک از سر و روی خویش می‌فشاندند. قرشیان به ایشان نزدیک شده، جویای حال آنان شدند و آنان را از [[رسالت]] محمد{{صل}} [[آگاه]] کردند. زنده‌شدگان گفتند: [[دوست]] می‌داشتیم [[روزگار]] او را [[درک]] می‌کردیم تا به او [[ایمان]] بیاوریم».

با تمام این احوال و با اینکه‌ او کور، جذامی و دیوانگان را درمان کرد و با چهارپایان، پرندگان، پریان و [[دیوان]] سخن گفت، هرگز او را در برابر [[خدا]] قرار ندادیم و به خدایی‌ نخواندیم و هیچ‌یک از [[فضایل]] او را [[انکار]] نکردیم. اما شما که با دیدن چنین کرامت‌هایی‌ [[عیسی]] را [[خدا]] خوانده‌اید، می‌بایست «[[الیسع]]» و «[[حزقیل]]» را نیز خدا بخوانید،؛ چراکه آن دو نیز همانند [[عیسی]] [[مردگان]] را زنده و [[بیماران]] درمان کردند.

جماعتی از [[بنی اسرائیل]] که [[طاعون]] را در [[خانه]] خود می‌دیدند از [[بیم]] [[مرگ]]، [[سرزمین]] خود را ترک کردند، اما به [[فرمان خداوند]] طعمه مرگ شدند. [[مردم]] آن سرزمین جمع شدند و گرد آن مردگان حصاری کشیدند. گذشت روزگاران آنان را از میان برد و استخوان‌های‌شان فرسوده و پوسیده شد. آن‌گاه یکی از [[پیامبران بنی اسرائیل]] بر باقی‌مانده آنان گذشت و از دیدن آن همه استخوان فرسوده و و ماجرای‌ آنان شگفت‌زده شد. حضرت [[باری‌تعالی]] به او [[وحی]] کرده، فرمود: «مایلی آنان را زنده کنم تا بیم‌شان دهی؟

موسی به [[خداوند]] عرضه داشت: خداوندا، هفتاد تن از میان [[بنی اسرائیل]] [[انتخاب]] کردم و به اینجا آوردم، حال تنها بازگردم؟ اگر ماجرا را برای آنان باز گویم هرگز سخن مرا نخواهند پذیرفت. خداوندا، اگر بنای از میان برداشتن آنان را داشتی‌ پیش از این، آنان و مرا هلاک می‌کردی. آیا ما را به [[جرم]] [[لجاجت]] [[نادانان]] و سفیهانمان هلاک می‌کنی؟ در این هنگام‌ خدایآنان را که مرده بودند زنده کرد». پس بدان که‌ تمام آنچه را که گفتم مبتنی بر [[حقیقت]] است. از این‌رو نمی‌توانی آن را [[انکار]] کنی،؛ چراکه [[تورات]]، [[انجیل]]، [[زبور]] و فرقان به آن تصریح کرده‌اند. پس اگر بنا باشد هرکس [[مردگان]] را زنده کند و کور و جذامی و دیوانه را [[شفا]] بخشد به‌عنوان [[خداوند]] و [[آفریدگار]] پذیرفته شود، باید تمام اینان را به خداوندی بپذیری. حال چه می‌گویی؟ جاثلیق به [[امام]]{{ع}} گفت: آنچه تو می‌گویی همان درست و حق‌ است و «خدایی جز [[خدای یگانه]] نیست».

آیا این در تورات آمده است؟ و آیا این گفته را در آن دیده و خوانده‌ای؟ رأس الجالوت گفت: آری. همان‌گونه که می‌گویی ما نیز در تورات دیده‌ایم. آن‌گاه امام{{ع}} به جاثلیق فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، تا چه اندازه با کتاب «شعیا» ی پیامبر آشنایی داری؟ گفت: حرف حرف آن را خوانده و می‌شناسم. امام{{ع}} به رأس الجالوت و جاثلیق فرمود: این گفتار او را می‌شناسید که گفت: «ای جماعت، صورت (شبح) درازگوش سواری را دیدم که جامه‌هایی از [[نور]] بر تن داشت و صورت دیگری را دیدم که بر شتر سوار بود و چونان ماه پرتو می‌افشاند». آن دو گفتند: آری‌ اینها گفته شعیاست.

[[امام]]{{ع}} فرمود: ای [[مرد]] [[نصرانی]]، در [[انجیل]] آمده است که [[عیسی]]{{ع}} گفت: «من به سوی خدای خود و خدای شما خواهم رفت و «[[فارقلیطا]]» (محمد{{صل}}) خواهد آمد. همان‌گونه که آمدن او را [[گواهی]] دادم، او نیز به حقانیت من گواهی خواهد داد. او هرچیزی را بیان و [[تفسیر]] خواهد کرد، رسوایی‌های [[امت‌ها]]ی گذشته‌ را برملا می‌کند و هموست که ستون های‌ [[کفر]] را می‌شکند و سرنگون خواهد کرد.».. آیا چنین چیزی در [[انجیل]] آمده است؟ جاثلیق گفت: هرچه از انجیل گفته‌ای بی‌تردید آن را پذیرفته، به آن تن می‌دهیم.

«[[لوقا]]» و «مرقابوس» گفتند: انجیل را در سینه‌های خود [[حفظ]] کرده‌ایم که به تدریج و هرروز یک‌شنبه «[[سفر]]» ی از آن را برای شما می‌خوانیم تا اینکه تمام انجیل را یک‌جا جمع‌آوریم، پس [[اندوه]] به خود راه ندهید و [[کلیساها]] را خالی نگذارید». این بود که «لوقا»، «مرقابوس»، «یوحنا» و «متی»- که شاگردان شاگردان عیسی بودند- این انجیل را به جای [[انجیل]] گم‌شده گرد آوردند. ای جاثلیق‌ این مطلب را می‌دانستی؟ جاثلیق پاسخ داد: تاکنون از این امر بی‌خبر بودم. اینک [[برتری]] تو در [[شناخت]] انجیل بر من آشکار شد و مطالبی را شنیدم که آن را می‌دانستم و به حقانیت آن پی بردم و بر دانشم افزوده شد.

مرقابوس نیز نسب [[عیسی بن مریم]]{{ع}} را این‌چنین خوانده است: «او «کلمه» [[خداوند]] است که [[حضرت حق]] آن را در کالبد آدمی‌زاده قرار داد و در نتیجه‌ به صورت [[انسان]] درآمد». [[لوقا]] نیز گفته است: «عیسی بن مریم و مادرش دو انسان بودند که «[[روح القدس]]» در آن دو داخل شد (دمیده شد)».

ای [[مرد]] [[نصرانی]]، حال‌ تو را به پسر ([[عیسی]]) و مادر ([[مریم]]) [[سوگند]] می‌دهم این گفته را از متی می‌دانی؟ از دیگرسو، تو گواهی عیسی را بر خودش چنین بیان می‌کنی که گفته است‌: «ای جماعت [[حواریون]]، بی‌خلاف و گزاف که‌ به [[حقیقت]] می‌گویم: هر کس به [[آسمان]] برود به [[یقین]] بازگشتی ندارد، جز آن‌ سوار شتر که‌ [[خاتم پیامبران]] است‌ که او به آسمان خواهد رفت و به [[زمین]] بازمی‌گردد». نظر تو درباره این گفته چیست؟

[[امام]]{{ع}} فرمود: ای [[رأس الجالوت]]، پس چه چیزی تو را از [[اقرار]] و اعتراف به [[رسالت]] [[عیسی بن مریم]] بازمی‌دارد؟ در حالی‌که او [[مردگان]] را زنده می‌کرد و کور و جذامی را [[شفا]] می‌داد و با گل، شکل پرنده می‌ساخت و در آن می‌دمید و آن پرنده، به [[فرمان خدا]] [[جان]] می‌گرفت. [[رأس الجالوت]] گفت: گفته می‌شود که [[عیسی]] چنین می‌کرد، ولی ما خود [[شاهد]] آن نبوده‌ایم. [[امام]]{{ع}} فرمود: آیا معجزه‌های [[موسی]] را خود دیده‌ای؟ آیا نه این است که خبر این [[معجزه‌ها]] به وسیله افراد مورد اعتماد و [[یاران]] موسی به ما رسیده است؟ گفت: آری. امام{{ع}} فرمود: به همین صورت اخبار متواتر درباره [[خرق عادت]] عیسی بن مریم به شما رسیده است. پس چگونه است که موسی و [[اعجاز]] او را تصدیق، اما عیسی و اعجاز او را رد می‌کنید و نمی‌پذیرید؟ رأس الجالوت که پاسخی نداشت، دم فروبست و خاموش شد.

آن‌گاه [[امام رضا]]{{ع}} فرمود: [[پیامبر اسلام]]، حضرت‌ محمد{{صل}} و آنچه آورد و نیز هر [[پیامبری]] که [[خداوند]] او را [[مبعوث]] فرموده، همین حالت را دارد. پیامبر اسلام [[یتیم]]، بینوا و چوپانی روزمزد بود که خواندن و نوشتن نیاموخت و در [[مکتب]] معلمی حاضر نشد، اما [[قرآن]] را آورد که داستان و ماجراهای [[پیامبران]] را بی‌هیچ کم و کاستی و نیز [[اخبار]] [[امت‌های پیشین]] و امت‌هایی که تا [[روز قیامت]] خواهند آمد نقل می‌کند و همین، [[معجزه]] و [[نشانه]] پیامبری اوست. او از [[نهان]] [[مردم]] و اینکه در خلوت [[خانه]] خود چه می‌کنند خبر می‌داد و نشانه و معجزه‌های بی‌شماری می‌نمایاند.

امام{{ع}} فرمود: ای جماعت حاضر، اگر کسی از شما با [[اسلام]] [[مخالفت]] دارد و می‌خواهد در این‌باره‌ پرسشی کند، [[شرم]] و [[خجالت]] را وانهاده، هرچه بخواهد بپرسد. «[[عمران]] [[صابی]]» که سرآمد و یگانه [[متکلمان]] بود، نزد حضرت آمد و گفت: ای عالم ترین‌ [[مردم]]، اگر تو به پرسیدن فرا نمی‌خواندی هرگز برای پرسیدن، نزد تو نمی‌آمدم. بدان که‌ [[کوفه]]، [[بصره]]، [[شام]] و ناحیه جزیره را درنوردیدم و با متکلمان دیدار و گفت‌وگو کردم، اما کسی را نیافتم که [[یگانگی خداوند]] را برای من ثابت کند. حال [[اجازه]] سؤال به من می‌دهی؟ امام{{ع}} فرمود: اگر در جمع حاضران، «عمران صابی» حضور داشته باشد، بی‌تردید تو همو هستی. پاسخ داد: آری. من همو هستم. امام{{ع}} فرمود: ای عمران، هرچه می‌خواهی بپرس، اما با شنیدن حق‌ [[انصاف]] در پیش گیر و با ردّ آن‌ راه ژاژخایی و بیهوده‌گویی و [[ستم]] را واگذار. عمران گفت: ای سرورم، تنها یک چیز از تو می‌خواهم و آن این است‌ که چیزی را برای من ثابت کنی تا به آن چنگ اندازم و آن را وانگذارم. امام{{ع}} فرمود: آنچه می‌خواهی بپرس.

انبوه حاضران، درهم‌فشرده، گرد او جمع شدند. عمران به امام{{ع}} گفت: موجود نخستین کیست و چه چیزی [[آفریده]] است؟ مرا از این امر [[آگاه]] کن. امام{{ع}} فرمود: ای عمران، حال که‌ پرسیدی پاسخم را بشنو و در آن‌ فهم کن. اما واحد، پیوسته یگانه بود و چیزی با او نبود نه «حدودی» داشت و نه «[[اعراض]]». آن‌گاه آفریده‌هایی نو و گوناگون با اعراض و حدود مختلف آفرید. نه در چیزی آن را برپا داشت و نه در چیزی آن را اندازه کرد و محدود گرداند. بر اساس‌ چیزی آن را تقدیر نکرد و در ساختن آن‌ مانندی از پیش‌ برای آن قرار نداد. [[خلق]] را برگزیده (سره) و [[پاک]] نهاد و غیربرگزیده، مخالف یکدیگر و همدل و دارای رنگ و مزه گوناگون آفرید. حضرتش خلق را نیافرید تا نیاز خود را به وسیله آن برطرف کند یا که با این خلق، به [[برتری]] و جایگاهی رسد که جز به وسیله آن [[آفریده]] به آن دست نمی‌یافت و پیش از [[آفرینش]] نیز بدان نرسیده بود و با آفرینش خلق، خود را دستخوش کاستی یا فزونی نمی‌دید. ای [[عمران]]، به آنچه گفتم‌ پی بردی؟

عمران گفت: ای [[سرور]] من، آیا آن، موجود نخستین‌ در نفس خودش برای خودش معلوم بود؟ امام{{ع}} فرمود: [[علم]] به چیزی و آنچه که به واسطه آن بر آن [[استدلال]] می‌شود (صورت ذهنی) تنها برای [[نفی]] و ردّ خلاف آن است تا اینکه خود آن شی‌ء، به وسیله آنچه از آن نفی شده، موجود باشد و شی‌ء را به اندازه کردن و در حدّی پنداشتن (درآوردن) [[نفی]] کند. ای [[عمران]]، فهمیدی. عمران گفت: آری به [[خدا]] [[سوگند]] [[سرور]] من. به من بگو آن هستی واحد (موجود نخست و یگانه) [[علم]] خود را به وسیله چه چیزی به دست آورد، با ضمیر و [[اندیشه]] (صورت ذهنی از شی‌ء) یا به وسیله چیزی دیگری؟

امام{{ع}} فرمود: اشکالی ندارد. اگر از تو بخواهم که آن اندیشه (صورت ذهنی) را با اندیشه‌ای دیگر بشناسانی می‌توانی چنین کنی‌؟ سپس فرمود: ای عمران، با این سخن‌ ادعای خود را [[باطل]] و تباه کردی. بهتر است بدانی که «واحد» با اندیشه (صورت ذهنی) وصف نمی‌شود و به او بیشتر از «فعل»، «عمل» و «صنع» گفته نمی‌شود و نباید او را همچون [[مخلوقات]]، گوناگون و جزء جزء دانست که چنین پنداری از او توهم است. این مطلب را [[درک]] کن و آنچه را که درست می‌پنداری بر آن بنیان گذار. عمران گفت: [[سرور]] من، حدود آفریده‌های او چه مقدار است؟ چگونه است؟ معنای آن چیست؟ و چند گونه [[آفریده]] شده است؟ مرا از اینها [[آگاه]] کن.

امام{{ع}} فرمود: پرسیدی، پس فهم کن و بدان‌ که حدود و ماهیت و اندازه‌ [[آفریدگان]] شش‌گونه است: ملموس (سودنی)، موزون (سنجیدنی)، آنچه به دیده آید و در آن نگریسته شود، آنچه وزن ندارد که همان [[روح]] است و از جمله آنها نیز دیدنی‌هاست که وزن ندارد، ملموس و محسوس نیست، رنگ و مزه ندارد، تقدیر (اندازه نگاه داشتن)، أعراض، صورت‌ها و عرض و طول (اندازه) می‌باشد. نیز از آن جمله است: عمل، حرکاتی که اشیاء را می‌سازد و آن را از حالی به حالی دیگر درآورده، آنها را دستخوش فزونی و کاهش می‌کند. [[اعمال]] و حرکات در حرکت هستند،؛ چراکه به اندازه‌ای که بدان‌ها نیاز است وقت و فرصت دارند و چون از شی‌ء [[فراغت]] حاصل شود، حرکت می‌رود و اثر آن می‌ماند و این‌ جاری مجرای سخنی است که می‌رود، اما اثرش می‌ماند. عمران گفت: سرور من، از آن آفریدگاری مرا خبر ده که آیا پس از آن‌که‌ واحد بود و چیزی با او نبود حال که آفرید، [[تغییر]] کرده یا نه؟ امام{{ع}} فرمود: خدای‌ با [[آفریدن]] [[خلق]] [[تغییر]] نمی‌کند، بلکه خلق با تغییری که [[خداوند]] در آن به‌وجود می‌آورد، تغییر می‌کند. [[عمران]] گفت: پس به چیزی (وسیله‌ای) او را شناخته‌ایم؟

امام{{ع}} فرمود: ای عمران، اینکه می‌گویی: «هستی اول به‌گونه‌ای و به طریقی متغیر می‌شود تا آن‌که آنچه او را [[تغییر]] می‌دهد به ذات او برسد» سخنی [[بیهوده]] و امری‌ محال و ناممکن است. ای عمران، آیا [[آتش]]، خود را تغییر می‌دهد؟ گرمای سوزان‌ خود را می‌سوزاند؟ یا اینکه دیده‌ای یا شنیده‌ای‌ فردی بینا، دیده خود را ببیند؟ عمران گفت: چنین چیزی ندیده و نشنیده‌ ام. آیا هستی اول در آفریده است یا آفریده در اوست؟ امام{{ع}} فرمود: ای عمران، او بالاتر و والاتر از این پندارها است. نه او در خلق است و نه خلق در اوست و او از چنین چیزی [[منزه]] است و [[قدرت]] و توانی جز از سوی خداوند میسر و ممکن‌ نیست. حال ای عمران، تو از آینه بگو و مرا [[آگاه]] کن که آیا تو در آینه‌ای یا آینه در توست؟ و هرگاه آینه در تو نباشد و تو در آینه نباشی، با چه چیزی به وسیله آن آینه، به وجود خود [[استدلال]] می‌کنی؟ [[عمران]] گفت: به [[نور]] و روشنی که واسطه‌ میان من و آینه است. [[امام]]{{ع}} فرمود: آیا از آن نور و [[روشنایی]] موجود در آینه، بیشتر از آنچه در چشم خود می‌نگری، می‌بینی؟ عمران گفت: آری. [[امام]]{{ع}} فرمود: آن [[نور]] بیشتر را به ما نشان بده. [[عمران]] پاسخی برای گفتن نداشت.

امام{{ع}} فرمود: خداوند، [[آفریدگار]] یگانه و موجود اول است که پیوسته واحد و یگانه بود و چیزی با او نبوده و تنهایی بوده که دومی ندارد. حقیقت او نه معلوم است و نه مجهول و ناشناخته، نه محکم است و نه [[متشابه]] و نه مذکور است و نه فراموش شده. چیزی نیست که اسم غیر او بر او درست بیاید و واقع شود. نه از وقتی (آغازی) وجود داشته و نه تا وقتی (پایانی) وجود خواهد داشت، بلکه [[ازلی]] و [[ابدی]] است‌. [[قائم]] به چیزی نبوده و چنین نیز نخواهد بود و بر چیزی تکیه نکرده و در چیزی (جایی) ساکن نبوده و قرار نداشته است. تمام اینها پیش از [[آفرینش]] [[خلق]] بوده،؛ چراکه چیزی با او نبوده و تمام اینها که گفته شد صفاتی است حادث که محدثی آن را پدید آورده است و بیان و شرحی است که هرکس فهم و درکی داشته باشد، آن را می‌فهمد.

اما [[نور]] در این جایگاه، نخستین [[فعل خداوند]] است که او نور [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] است و حروف مفعول و ابداع‌شده‌ای‌ است که [[کلام]] بر آن [[استوار]] است و با بودن حروف شکل می‌گیرد و عبارت‌ها همگی از جانب خداوند هستند که او به [[آفریده]] آموخت. این حروف ۳۳ حرف بوده، که ۲۸ حرف آن بر زبان عربی دلالت دارد و از این ۲۸ حرف، ۲۲ حرف بر زبان سریانی و عبری دلالت دارد و پنج حرف از ۲۸ حرف در دیگر زبان‌ها به کار رفته، دگرگون شده است که در مجموع ۳۳ حرف است. اما آن پنج حرف اختلافی باید پنهان بماند، که بیش از آنچه درباره آنها گفتم، گفتن چیزی روا نباشد.

[[صفات خداوند]]، راهنمای به شناخت‌ خدای است و با نام‌هایش [[درک]] و با آفریده‌هایش بر وجود او [[استدلال]] می‌شود، تا اینکه جوینده او به چنان [[یقینی]] برسد که‌ به دیدن با چشم، شنیدن با گوش، لمس با دست و احاطه [[قلبی]] نیاز نداشته باشد. پس اگر صفات خداوند بر او دلالت نکند، اسمایش بدو نخوانند و «معلمه» (صورت ذهنی) از [[آفریده]] (که با آن بر او استدلال می‌کند) او را به وسیله معنی‌اش درک نکند، عبادتی که [[آفریدگان]] انجام می‌دهند برای [[اسماء و صفات]] خواهد بود، نه معنا. پس اگر غیر از این می‌بود، هر آینه معبودی که به [[یگانگی]] پرستیده می‌شد غیر [[خدا]] بود؛ زیرا صفات و اسماء خداوند، غیر اوست. آیا فهمیدی؟ [[عمران]] گفت: آری [[سرور]] من. مطالب بیشتری بگویید.

[[امام]]{{ع}} فرمود: ای عمران، از [[پیروی]] و تکرار گفته [[نادانان]] [[گمراه]] بپرهیز؛ همان‌هایی که [[گمان]] می‌کنند [[خداوند]] در [[آخرت]] برای [[حسابرسی]] [[پاداش]] و [[کیفر]] دادن‌ وجود دارد، ولی در [[دنیا]] برای [[اطاعت]] شدن و [[دل]] به‌ [[امید]] او بستن حاضر نیست. اگر آن‌گونه که آن [[گمراهان]] می‌پندارند در [[خداوند]] نقص و شکستی بود هرگز در [[آخرت]] نیز موجود نمی‌شد، اما [[مردم]] از جایی که نمی‌دانند و با قرار گرفتن در بیراهه‌ای که آن را شاهراه می‌دانند از راه [[حق]] بیرون شده، به کوره راه تاریکی‌های [[نادانی]] گام نهاده، [[گمراه]] شده، حق را نمی‌بینند و نمی‌شنوند. خداوند در این‌باره فرموده است: {{متن قرآن|وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا}}<ref>«و به راستی هر که در این جهان کور (دل) باشد همو در جهان واپسین (نیز) کور (دل) و گمراه‌تر خواهد بود» سوره اسراء، آیه ۷۲.</ref>. طبق [[آیه]] قرآن‌ چنین شخصی [[حقایق]] موجود را به دلیل کوردلی‌ نمی‌بیند.

به سرای [[امام رضا]]{{ع}} رفتم و آنچه میان من و محمد بن جعفر گذشته بود با او در میان گذاشتم. امام{{ع}} لبخندی زد و فرمود: خدای عمویم را به [[سلامت]] دارد. او را خوب می‌شناسم و می‌دانم چرا از این مجلس‌‌ها ناخرسند است. آن‌گاه خطاب به [[غلام]] خود فرمود: ای غلام، نزد [[عمران]] [[صابی]] برو و او را نزد من بیاور. گفتم: فدایت گردم من جای او را می‌دانم. او نزد یکی از [[برادران]] [[شیعی]] ماست. امام{{ع}} فرمود: باکی نیست. چهارپایی برای او ببرید. نزد عمران رفته، او را به حضور [[حضرت رضا]]{{ع}} آوردم و امام از او استقبال شایانی نمود و تن‌پوشی خواست و آن را به‌عنوان خلعت به عمران داد، سپس ده هزار درهم خواست و آن را به او صله داد.

گفتم: فدایت شوم، همان کاری را کردی که جدت [[امیر المؤمنین]]{{ع}} کرد. امام{{ع}} فرمود: ما این‌گونه دوست داریم. آن‌گاه حضرت [[شام]] خواست و مرا در سمت راست خود و عمران را در سمت چپ خویش نشاند. چون از خوردن شام دست کشیدیم، [[امام]]{{ع}} به [[عمران]] فرمود: اکنون با همراه برو و فردا نزد ما بیا تا از خوراک [[مدینه]] تو را بخورانیم.

از آن پس هرگاه [[متکلمان]] دیگر مکاتب نزد عمران جمع شده، باب گفت و گو را با وی باز می‌کردند، او با دانشی که از [[امام رضا]]{{ع}} کسب کرده بود [[حجت]] و [[برهان]] ایشان را [[باطل]] و مردود می‌کرد و کار او چنان بالا گرفت که [[متکلمان]] از او دوری می‌جستند. [[عمران]] مورد [[اکرام]] [[مأمون]]، فضل و [[امام رضا]]{{ع}} قرار گرفت، مأمون ده هزار درهم به او صله داد و فضل [[اموال]] فراوانی به او داد. امام رضا{{ع}} نیز گردآوری [[صدقات]] بلخ را به او سپرد و او به خواسته‌هایش رسید»<ref>توحید، ص۴۱۷- ۴۴۱؛ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۵۰.</ref>

«[[علی بن ابراهیم بن هاشم]]» از «[[قاسم بن محمد]] [[برمکی]]» و او از «[[ابو الصلت هروی]]» نقل کرده است که گفت: «[[مأمون]]، [[اصحاب]] مکاتب و آراء از [[پیروان]] [[فرقه‌های اسلامی]]، [[آیین مسیحیت]]، [[یهودیت]]، [[مجوس]]، [[صابئه]] و... را برای مباحثه و گفت‌وگو با امام رضا{{ع}} گرد آورد. هریک از آنان که به میدان مباحثه با [[امام]]{{ع}} گام می‌نهاد، با [[برهان]] و دلیل رسا و [[قاطع]] امام{{ع}} چنان از گفتن باز می‌ماند و دم فرومی‌بست که گویی سنگی در دهان او گذارده‌اند.

در مورد آیه «و در [[حقیقت]] آن زن‌ آهنگ او کرد و یوسف نیز، که در ماجرای یوسف و [[زن]] عزیز مصر آمده، خوب است [[آگاه]] شوی که‌ آن زن آهنگ گناه کرد و یوسف ـ در صورت اصرار زن بر [[ارتکاب گناه]] ـ آهنگ کشتن او را نمود که خداوند یوسف را از دست به [[خون]] آغشتن و دامان به گناه آلودن ایمن گرداند که خود فرموده است: {{متن قرآن|كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ}}<ref>«بدین گونه (بر آن بودیم) تا از او زشتی و پلیدکاری را بگردانیم» سوره یوسف، آیه ۲۴.</ref>.

 

حال که سخن از داوود به میان آمد برای من بگو که‌ جماعت شما درباره او چه می‌گویند؟ علی گفته آنان را درباره داوود چنین بیان کرد: «داوود در [[محراب]] [[عبادت]] خود مشغول [[نماز]] بود که [[ابلیس]] در شکل زیباترین پرندگان خود را برای داوود مجسم کرد. داوود [[نماز]] خود را ناتمام، رها کرده، برخاست تا آن پرنده را بگیرد. پرنده به حیاط [[خانه]] رفت و داوود در پی او روان شد. پرنده بر فراز بام رفت، داوود نیز او را دنبال کرد و پرنده در خانه «[[اوریا بن حنان]]» افتاد. داوود با نگاه، پرنده را دنبال می‌کرد که چشمش به [[زن]] «اوریا» که در حال شست‌وشوی خویش بود افتاد و [[دل]] به او باخت.

او که پیش از این اوریا را به [[جنگ]] فرستاده بود به فرمانده سپاه نوشت تا او را پیشاپیش [[سپاه]] به جنگ بفرستد. به [[فرمان]] داوود اوریا به خط مقدم فرستاده شد، اما او در مصاف با [[مشرکان]] [[پیروز]] شد. این پیشامد بر داوود سخت آمد و داوود نامه دیگری به فرمانده سپاه نوشت و از او خواست تا اوریا را پیشاپیش «[[تابوت]]» بفرستد و این‌بار اوریا ـ که خدایش [[رحمت]] کند ـ کشته شد و داوود بیوه او را به همسری گرفت».

[[ابن جهم]] گفت: ای [[پسر رسول خدا]]، پس [[خطا]] و [[لغزش]] او چه بود. امام{{ع}} فرمود: وای بر تو ای پسر جهم، داوود می‌پنداشت که خداونددر [[دانش]]، کسی را همانند او نیافریده است. از این‌رو خدای ـ جل و علا ـ دو [[فرشته]] فرستاد و آنان از نمازخانه او بالا رفتند [[حضرت حق]] این ماجرا را در [[قرآن]] چنین بیان کرده، فرموده است‌: {{متن قرآن|خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ * إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ}}<ref>«ما دو داد خواهیم که یکی بر دیگری ستم کرده است، میان ما به درستی داوری کن و ستم مکن و ما را به راه میانه راهنما باش! * این برادر من است که نود و نه میش دارد و من یک میش دارم، و می‌گوید آن را (هم) به من واگذار و در گفتار بر من چیرگی دارد» سوره ص، آیه ۲۲-۲۳.</ref>. داوود بدون اینکه از مدعی [[بینه]] و [[گواه]] بخواهد، به نفع او [[داوری]] کرد و گفت: او از اینکه میش تو را خواسته، در [[حق]] تو [[ستم]] روا داشته است. این در حالی است که‌ گفته مدعی بدون داشتن گواه و بینه مقبول نیست. بنابراین، [[خطا]] و [[لغزش]] داوود در این زمینه و عدم توجه به قاعده قضاوت‌ بود، نه آنچه شما می‌گویید و آن را [[باور]] دارید. به یقین‌ شنیده‌ای و خوانده‌ای‌ که [[خداوند]] خطاب به پیامبرش داوود فرمود: {{متن قرآن|يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ}}<ref>«ای داود! ما تو را در زمین خلیفه (خویش) کرده‌ایم پس میان مردم به درستی داوری کن» سوره ص، آیه ۲۶.</ref>.

داوود{{ع}} نخستین کسی بود که خداوندبه او [[اجازه]] داد تا با زنی که شوهرش در جنگ کشته شده بود، ازدواج کند. او نیز پس از سرآمدن عده بیوه اوریا، با او ازدواج کرد که همین امر، بر [[مردم]] گران آمد.

اما موضوع [[آیه]]: «و آنچه را که [[خدا]] آشکارکننده آن بود، در [[دل]] خود [[نهان]] می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آن‌که خدا سزاوارتر بود که از او بترسی» که مخاطب آن [[پیامبر]]{{صل}} بود، بدین شرح است، پس [[تأویل]] و [[تفسیر]] آن را بدان‌. خدا همسران پیامبر{{صل}} را که در این [[جهان]] و آن جهان در حکم‌ مادران [[مؤمنان]] هستند برای حضرتش نام برد که یکی از آنان «[[زینب]]» دختر «حجش» بود. آن‌هنگام که خداوند پیامبر{{صل}} خود را از نام همسرانش [[آگاه]] فرمود، زینب در کابین [[زناشویی]] «[[زید بن حارثه]]» بود.

علی بن جهم گریست و گفت: ای [[پسر رسول خدا]]، من به درگاه [[خداوند]] ـ جل و علا ـ [[توبه]] می‌کنم و از امروز آن‌گونه از [[پیامبران]] سخن خواهم گفت که تو از آنان یاد کردی و هرگز دنباله‌رو راه و [[اندیشه]] بداندیشان نخواهم بود»<ref>صدوق، الامالی، ص۵۵.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۸۶.</ref>

«[[علی بن ابراهیم بن هاشم]]» از پدرش و او از «[[صفوان بن یحیی]]» (فروشنده سابری) نقل می‌کند که گفت: «ابو قرّه، دوست و همنشین جاثلیق از من خواست تا او را به دیدار امام [[رضا]]{{ع}} ببرم. از [[امام]] برای او [[اجازه]] خواستم و امام{{ع}} فرمود: او را نزد من بیاور. چون «ابو قره» وارد شد فرشی را که امام{{ع}} بر آن نشسته بود بوسید و گفت: در [[آیین]] ما رسم بر این است‌ که باید با بزرگان [[روزگار]] خویش چنین [[رفتاری]] داشته باشیم، سپس گفت: خدایت به [[سلامت]] دارد، فرقه‌ای مدعی امری است و گروهی دیگر که [[عدالت]] در پیش گرفته آن گروه را [[تأیید]] و صحت‌ ادعایش را تأیید کرده، بر آن [[گواهی]] می‌دهد. شما در این‌باره چه می‌گویید؟

نوح به [[خداوند]] عرضه داشت: {{متن قرآن|رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ}}<ref>«پروردگارا! پسرم از خاندان من است و بی‌گمان وعده تو راستین است» سوره هود، آیه ۴۵.</ref>. از آن‌رو نوح از خداوند چنین درخواستی کرد که [[حضرت حق]] [[وعده]] داده بود او و خاندانش را از طوفان [[نجات]] داده، [[ایمنی]] بخشند. خداوند در پاسخ او فرمود: {{متن قرآن|إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}}<ref>«فرمود: ای نوح! او از خاندان تو نیست، بی‌گمان او کرداری ناشایسته است پس چیزی را که نمی‌دانی از من مخواه، من تو را اندرز می‌دهم که مبادا از نادانان باشی» سوره هود، آیه ۴۶.</ref>. این را می‌دانی و خوانده‌ای‌؟ [[مأمون]] گفت: آیا خداوند، [[عترت]] را بر دیگران [[برتری]] بخشیده است؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: خداوند عزیز و جبار طبق آیات‌ [[قرآن]]، عترت را بر دیگران برتری بخشیده است.

کسی پاسخ پیامبر{{صل}} را نداد. [[روز]] دیگر پیامبر{{صل}} در جمع یاران حاضر شد و گفته روز قبل را تکرار فرمود که این‌بار نیز پاسخی نشنید. سومین روز و برای سومین بار به میان آنان رفت و فرمود: ای مردم، آن [[فرمان]] [[واجب الهی]] دادن‌ طلا و [[نقره]]، خوردنی و آشامیدنی نیست. حاضران گفتند: بنابراین آن را بر ما عرضه کن و پیامبر{{صل}} [[آیه قربی]] را برای آنان [[تلاوت]] فرمود. حاضران گفتند: اگر [[فرمان خدا]] این است باکی نیست آن را می‌پذیریم». اما ای مردم، بدانید که‌ بیشتر آنان این فرمان و [[فریضه الهی]] را وانهاده، به [[پیمان]] و [[عهد]] خود [[وفا]] نکردند.

برخی از آنان می‌گفتند: از آن‌رو [[رسول خدا]]{{صل}} از پذیرش پیشنهاد ما رو برتافت تا با این [[آیه]] و گفتار، ما را در نبودنش به توجه و رویکرد به خاندانش ترغیب کند و آنچه به ما گفت همان دم ساخت و پرداخت و به [[خداوند]] نسبت داد. پس از این بیان، خداوند این آیه را نازل فرمود: {{متن قرآن|أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ}}<ref>«بلکه می‌گویند: او خود آن (قرآن) را بربافته است، بگو، اگر من آن را بربافته باشم، شما در برابر (خشم) خداوند برای من کاری نمی‌توانید کرد، او به آنچه در آن (به ناروا) سخن می‌رانید داناتر است، او میان من و شما گواه بس، و او آمرزنده بخشاینده است» سوره احقاف، آیه ۸.</ref>.

ای حاضران، بدانید گفته آنان درباره [[پیامبر]]{{صل}} بس ناهنجار و سنگین بود. در این هنگام، پیامبر{{صل}} آنان را خواست و به ایشان فرمود: آیا چیزی رخ داده (گفت‌وگویی صورت گرفته)؟ گفتند: به [[خدا]] [[سوگند]]، آری ای رسول خدا. برخی از ما سخنی بس سنگین بر زبان راندند، ولی ما آن را ناپسند شمرده، از آن دلگیر شدیم. رسول خدا آیه را برای آنان [[تلاوت]] فرمود و همگان سخت گریستند. این [[زمان]] بود که خداوند این آیه را فرو فرستادند: {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>«و اوست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و از گناهان درمی‌گذرد و آنچه می‌کنید می‌داند» سوره شوری، آیه ۲۵.</ref>.

معاندان و [[دشمنان]] می‌دانند هنگامی که این آیه نازل شد، گفته شد: «ای رسول خدا، سلام دادن بر تو را دانستیم، [[درود]] گفتن بر تو چگونه است؟ [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: اینکه بگویید: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَ آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ}}؛ بار خداوندا، بر محمد و خاندان او [[درود]] فرست همان‌گونه که بر ابراهیم و [[خاندان]] او درود فرستادی که به [[یقین]] تو سزاوار ستایشی. ای جماعت حاضر، آیا در این گفته، اختلاف‌نظر دارید؟ همگان‌ گفتند: نه. [[مأمون]] گفت: این چیزی است که هیچ اختلافی در مورد آن نیست و همگان بر آن [[اجماع]] کرده‌اند. اینک اگر بیانی روشن‌تر از این از [[قرآن]] داری برای ما بازگو. [[امام]]{{ع}} فرمود: مرا از این گفته [[خداوند]] [[آگاه]] کنید که فرمود: {{متن قرآن|يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ * إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«یاء، سین * سوگند به قرآن حکیم * که تو از فرستادگانی * بر راهی راست» سوره یس، آیه ۱-۴.</ref>.

حال مراد خداوند از «یاسین» کیست؟ [[عالمان]] گفتند: یاسین، محمد{{صل}}‌ است و هیچ تردیدی در آن نیست. امام{{ع}} فرمود: خداوند منان، با این خطاب، چنان [[فضیلت]] و منزلتی به محمد و خاندان او داد که هیچ [[خردورزی]] نمی‌تواند به کنه وصف آن برسد،؛ چراکه خداوند تنها به [[پیامبران]] ـ که درود خداوند بر آنان باد ـ [[سلام]] داده، فرموده است، {{متن قرآن|سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ}}<ref>«در میان جهانیان بر نوح درود باد!» سوره صافات، آیه ۷۹.</ref>، {{متن قرآن|سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ}}<ref>«درود بر ابراهیم» سوره صافات، آیه ۱۰۹.</ref> و {{متن قرآن|سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ}}<ref>«درود بر موسی و هارون» سوره صافات، آیه ۱۲۰.</ref>.

هشتم: خداوند فرموده است: {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى}}<ref>«و بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) است» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>. در این آیه‌ [[خداوند]] سهم [[خویشاوندان پیامبر]]{{صل}} را در کنار سهم خود و سهم پیامبرش - که [[درود]] بر او باد- قرار داده است و همین، وجه تمایز و مرز میان «[[آل]]» و «[[امت]]» است. حضرت [[باری‌تعالی]] اینان را در یک جایگاه و امت را در جایگاهی دیگر قرار داده، آنچه را برای خود خواسته، برای آنان پسندیده و آنان را به این وسیله برگزیده است.

[[حضرت حق]]، این بخش را با بیان سهم‌ خود آغاز کرده، [[پیامبر]] را در مرتبه دوم و [[خاندان]] او را در مرتبه بعدی سهم گرفتن از «[[فی‌ء]]»، «[[غنیمت]]» و... که حضرتش برای خود خواسته، قرار داده است. او - که گفته‌اش [[حق]] است- با [[آیه]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى}} بر پیوستگی و تغییرناپذیری‌ [[حقوق]] دائم آنان تا [[روز قیامت]] تأکید دارد، آنجا که فرموده است: {{متن قرآن|لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ}}<ref>«در حال و آینده آن، باطل راه ندارد، فرو فرستاده (خداوند) فرزانه ستوده‌ای است» سوره فصلت، آیه ۴۲.</ref>.

اما آنجا که در بخش دوم آیه پیشین‌ می‌فرماید: {{متن قرآن|وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ}} پس بدانید که‌ چون [[یتیم]] از آن حالت درآمده، بزرگ شده، یا همسری گزیند دیگر سهمی از غنیمت‌ها نخواهد داشت و چون بینوا، [[توانمند]] شود، از غنیمت بی‌بهره خواهد شد و حق «[[مساکین]]» بر او [[حرام]] می‌شود، اما سهم «[[خویشاوندان]]» برای نیازمند و بی‌نیاز آنان، همچنان تا [[قیامت]] پابرجاست. اگر بپرسند چرا توانمندان ایشان از آن بهره می‌برند؟ پاسخ آن چنین است که‌ کسی از [[خدا]] و پیامبرش بی‌نیازتر نیست، اما حضرتش به ترتیب، بخشی از آن [[غنایم]] و فی‌ء را به خود و بخشی به پیامبرش اختصاص داد و آنان را در این زمینه‌ مترادف خود و [[پیامبر]] خویش گرداند.

بدین ترتیب، [[خداوند]]- همان‌گونه که سهم [[پیامبر]]{{صل}} و [[خاندان]] او را برای همیشه‌ قرین سهم خود گرداند، [[ولایت]] و پذیرش‌ [[سرپرستی]] آنان و نیز [[اطاعت از پیامبر]]{{صل}} را با [[اطاعت]] از خود قرین فرمود. [[منزه]] و بلندمرتبه خداوندی است همو که‌ نعمتش بر این خاندان بس بزرگ و سترگ است.

آن‌گاه که خداوند از «[[صدقه]]» سخن به میان می‌آورد، خود، پیامبرش و [[خاندان پیامبر]] را از آن دور داشته، می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ}}<ref>«زکات، تنها از آن تهیدستان و بیچارگان و مأموران (دریافت) آنها و دلجویی‌شدگان و در راه (آزادی) بردگان و از آن وامداران و (هزینه) در راه خداوند و از آن در راه‌ماندگان است که از سوی خداوند واجب گردیده است» سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>. آیا در این [[آیه]] که درباره صدقه است‌ به موردی برمی‌خورید که خداوند برای خود، برای پیامبرش یا برای [[خویشاوندان]] نزدیک آن حضرت سهمی مقرر فرموده باشد؟ خداوند در این مورد چنین نکرده است،؛ چراکه خود، پیامبر خود و خاندان او را از صدقه دور و منزه کرده، بلکه آن را بر پیامبر و خاندان او [[حرام]] گردانیده است؛ زیرا «صدقه» چرک معنوی‌ [[مردم]] است و این خاندان از هر [[پلیدی]] و چرک معنوی‌ [[پاکیزه]] گردانیده شده‌اند و خداوند ایشان را از میان خلق‌ برگزید و چیزی را که برای خود می‌پسندید برای آنان پسندیده، آنچه را برای خود ناپسند می‌دید برای ایشان نمی‌پسندید.

دوازدهم: خداوند فرموده است: {{متن قرآن|وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا}}<ref>«و خانواده‌ات را به نماز فرمان ده و بر آن شکیب کن» سوره طه، آیه ۱۳۲.</ref>. [[حضرت حق]] ما را از این ویژگی بهره‌مند فرمود،؛ چراکه افزون بر [[فرمان]] همگانی به [[نماز]] گزاردن، ما را نیز به‌طور جداگانه‌ به گزاردن آن امر فرمود که این نیز از دیگر ویژگی ماست‌. پس از نزول این [[آیه]]، پیامبر{{صل}} تا نه ماه و همه [[روزه]] در پنج وقت به درب سرای علی{{ع}} و [[فاطمه]]{{س}} می‌رفت و می‌فرمود: {{متن حدیث|الصَّلَاةَ يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ}}؛ «نماز را به پا دارید خدایتان بر شما [[رحمت]] آرد». هرگز نشنیده‌اید که‌ خداوند یکی از [[دودمان]] [[پیامبران]] را از چنین [[منزلت]] و کرامتی که ما را برخوردار کرده، بهره‌مند نموده باشد و حضرتش از میان دودمان تمام پیامبران، ما را از این ویژگی بهره‌مند فرمود و این، فرق دیگری‌ میان «آل» و «امت» است و [[درود]] خداوند بر دودمان او (پیامبر) باد و [[ستایش]] مخصوص خداوندی است که [[پروردگار]] جهانیان است و درود خداوند بر محمد{{صل}} فرستاده او باد»<ref>تحف العقول، ص۳۱۳.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۲۹۳.</ref>

از «[[حسن بن جهم]]» نقل شده است که گفت: «روزی وارد مجلس مأمون شدم. [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} و [[فقیهان]] و متکلمانی از فرقه‌های گوناگون [[اسلامی]] در آنجا حضور داشتند. یکی از آنان امام رضا{{ع}} را مخاطب قرار داد و گفت: ای [[پسر رسول خدا]]، چگونه و بر چه اساسی‌ ادعای [[مدعی امامت]]، درست و مبتنی بر واقعیت است؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: براساس [[نص]] و با ارائه [[دلیل]]. پرسید: [[دلیل بر امامت]] امام چیست؟ امام{{ع}} فرمود: با آزمودن‌ [[دانش]] مدعی و [[مستجاب الدعوه]] بودن او. گفت: چگونه از [[آینده]] خبر می‌دهید؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: براساس [[عهد]] و پیمانی (دانشی) که از [[رسول خدا]]{{صل}} به ما رسیده است. گفت: چگونه از [[نهان]] و راز [[مردم]] و آنچه در [[دل]] آنان می‌گذرد خبر می‌دهید؟

علی{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|يَهْلِكُ فِيَّ اثْنَانِ وَ لَا ذَنْبَ لِي، مُحِبٌّ مُفْرِطٌ وَ مُبْغِضٌ مُفَرِّطٌ، وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مِمَّنْ يَغْلُو فِينَا وَ يَرْفَعُنَا فَوْقَ حَدِّنَا كَبَرَاءَةِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ{{ع}} مِنَ النَّصَارَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ * مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}<ref>«و یاد کن که [[خداوند]] به [[عیسی]] [[پسر مریم]] فرمود: آیا تو به [[مردم]] گفتی که من و مادرم را دو [[خدا]] به جای خداوند بگزینید؟ گفت: پاکا که تویی، مرا نسزد که آنچه را [[حقّ]] من نیست بر زبان آورم، اگر آن را گفته باشم تو دانسته‌ای، تو آنچه در درون من است می‌دانی و من آنچه در ذات توست نمی‌دانم، بی‌گمان این تویی که بسیار داننده نهان‌هایی * به آنان چیزی نگفتم جز آنچه مرا بدان [[فرمان]] دادی که: «خداوند- [[پروردگار]] من و پروردگار خود- را بپرستید» و تا در میان ایشان به‌سر می‌بردم بر آنها [[گواه]] بودم و چون مرا (نزد خود) فرا بردی تو خود مراقب آنان بودی و تو بر هر چیزی [[گواهی]]» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۱۱۶-۱۱۷.</ref>}}؛ دو کس به وسیله من هلاک می‌شود، بدون اینکه من در هلاکت او دخیل و مقصر باشم: آن کس که مرا [[دوست]] می‌دارد و در این راه [[زیاده‌روی]] می‌کند و آن کس که [[دشمنی]] با مرا از حد بگذراند. کسی که درباره ما راه [[غلو]] و [[افراط]] در پیش گیرد و ما را بیش از آنچه هستیم بخواند به [[بیراهه]] رفته‌ به درگاه خداوند از آنان [[بیزاری]] می‌جویم، همچنان‌که [[عیسی بن مریم]]{{ع}} از [[نصاری]] بیزاری جسته است. همان‌هایی که خداوند درباره‌شان می‌فرماید: «و آن‌گاه که خداوند به عیسی بن مریم می‌گوید: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را به‌عنوان دو [[معبود]]، غیر از خدا [[انتخاب]] کنید؟ او می‌گوید: منزهی تو، من [[حق]] ندارم آنچه را که شایسته من نیست، بگویم.

[[مأمون]] گفت: ای [[ابو الحسن]] درباره «[[رجعت]]» چه می‌گویی؟ امام{{ع}} فرمود: بی‌تردید «رجعت» [[حقیقت]] دارد و در میان [[امت‌های پیشین]] وجود داشته و [[قرآن]] از آن سخن گفته است. [[رسول خدا]]{{صل}} نیز در این باب‌ فرموده است: «هر آنچه در میان امت‌های پیشین وجود داشته، بی‌هیچ کاستی در این [[امت]] نیز خواهد بود». سپس امام{{ع}} فرمود: چون [[مهدی]]{{ع}} که‌ از [[فرزندان]] من است‌ خروج کند، [[عیسی بن مریم]] فرود آمده، پشت سر او [[نماز]] خواهد گزارد.

آن‌گاه حضرتش از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} این [[روایت]] را نقل کرد: {{متن حدیث|إِنَّ الْإِسْلَامَ بَدَأَ غَرِيباً وَ سَيَعُودُ غَرِيباً، فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ. قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ثُمَّ يَكُونُ مَا ذَا؟ قَالَ: ثُمَّ يَرْجِعُ الْحَقُّ إِلَى أَهْلِهِ}}؛ [[اسلام]]، غریبانه آغاز شد و غریب خواهد شد، پس خوشا به حال غریبان. گفته شد: ای رسول خدا، پس از آن چه خواهد شد؟ پیامبر{{صل}} فرمود: [[حق]] به صاحبان آن بازمی‌گردد». مأمون از امام{{ع}} پرسید: ای ابو الحسن، درباره قائلان به «[[تناسخ]]» چه می‌گویی؟ امام{{ع}} فرمود: هرکس قائل به تناسخ باشد و آن را بپذیرد به یقین به [[خداوند بزرگ]] کفر ورزیده، [[بهشت و دوزخ]] را [[تکذیب]] کرده است.

مأمون پرسید: درباره «مسخ‌شدگان» چه می‌گویی؟ [[امام]]{{ع}} فرمود: آنان گروهی بودند که [[خداوند]] بر ایشان [[خشم]] گرفته، مسخشان کرد. مسخ‌شدگان‌ سه [[روز]] زنده ماندند و بدون اینکه زایش و تولید مثل داشته باشند مردند. از این‌روست که‌ خوردن و استفاده‌های دیگر از بوزینه‌ها، خوک‌ها و دیگر حیواناتی که مسخ‌شدگان به صورت آنها درآمدند، [[حرام]] است.

«[[حسن بن محمد نوفلی]]» می‌گوید: «سلیمان مروزی، متکلم [[خراسان]]، بر [[مأمون]] وارد شد و مأمون او را گرامی داشته، صله‌اش داد. آن‌گاه به او گفت: عمو زاده‌ام [[علی بن موسی]] از [[حجاز]] آمده است. او علم‌ [[کلام]] و [[متکلمان]] را [[دوست]] می‌دارد. خوب است [[روز]] «ترویه» نزد ما آمده با او به مناظره بپردازی.

سلیمان گفت: ای [[امیر المؤمنین]]، خوش ندارم‌ در [[مجلسی]] که [[بنی هاشم]] نیز حضور دارند از او چیزی بپرسم،؛ چراکه می‌ترسم‌ در گفت‌وگو و مناظره با من درمانده، از به پایان رساندن گفت‌وگو بازماند و بدین ترتیب‌ از [[منزلت]] و جایگاهش کاسته می‌شود و این، برای من ناگوار و ناپسند است. مأمون گفت: از آنجا که [[توانمندی]] علمی‌ تو را می‌دانستم، احضارت کردم و اگر در این رویارویی حتی در یک مورد [[حجت]] و دلیل او را رد کنی و [[باطل]] نمایی نیاز مرا برآورده‌ای.

سلیمان گفت: ای امیر المؤمنین، هرچه می‌گویی. مرا و او را رودررو قرار ده و خود نظاره کن. مأمون پیکی نزد [[امام]]{{ع}} فرستاد که حامل این [[پیام]] بود: مردی از اهالی مرو که در [[علم کلام]] یگانه خراسان می‌باشد بر ما وارد شده است. به‌جاست‌ زحمت آمدن به اینجا را بر خود هموار کنی.

عمران وارد شد و مورد استقبال [[مأمون]] قرار گرفت. [[مأمون]] به او گفت: ای [[عمران]]، نمردی تا اینکه در شمار [[بنی هاشم]] قرار گرفتی. عمران گفت: از اینکه [[خداوند]] به وسیله [[امیر المؤمنین]] (مأمون) مرا چنین شرافتی داد او را [[سپاس]] و [[ستایش]] می‌گویم. مأمون گفت: ای عمران، این [[مرد]] [[سلیمان مروزی]]، متکلم [[خراسان]] است. عمران گفت: ای امیر المؤمنین، او مدعی است که یگانه خراسان و صاحب نظر است، اما «[[بداء]]» را [[انکار]] می‌کند. مأمون گفت: پس چرا با او [[مناظره]] نمی‌کنی؟ عمران گفت: او اگر بخواهد من حاضرم. در همین‌حال‌ [[امام رضا]]{{ع}} وارد مجلس شد و فرمود: در چه حالی بودید؟

سلیمان گفت: دوست دارم شاهدی از [[قرآن]] درباره «بداء» بیاوری. امام فرمود: آنجا که خدایبه [[پیامبر]] خود می‌فرماید: {{متن قرآن|فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ}}<ref>«پس، از آنان روی بگردان که سزاوار سرزنش نیستی» سوره ذاریات، آیه ۵۴.</ref>. [[خداوند]] با این خطاب، [[اراده]] کرده بود که آن جماعت را هلاک کند، اما برای او «بداء» حاصل شد و فرمود: {{متن قرآن|وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و یادآوری کن که یادآوری مؤمنان را سودمند است» سوره ذاریات، آیه ۵۵.</ref>.

سلیمان گفت: فدایت گردم، اینک فهمیدم. باز هم بگو. امام{{ع}} فرمود: ای سلیمان، اموری هست که نزد خداوند «موقوف» و امضا ناشده‌ است، پس اجرای‌ هرچه از آن امور را بخواهد پیش می‌اندازد و هرچه را بخواهد به تأخیر می‌افکند. ای سلیمان، علی{{ع}} می‌فرمود: «[[علم]] دو گونه است، یکی [[علمی]] است که [[خداوند]] آن را به [[فرشتگان]] و [[پیامبران]] آموخته است که شدنی است. پس [[حضرت حق]]، خود، فرشتگان و پیامبران خود را با محقق نشدن این امور [[تکذیب]] نمی‌کند. [[علم]] دیگر، [[علمی]] است مخزون و [[نهان]] که هیچ‌یک از [[آفریدگان]] از آن [[آگاه]] نخواهند شد. هرچه را بخواهد پیش می‌اندازد، هرچه را بخواهد به تأخیر می‌افکند و هرچه را بخواهد محو و هرچه را بخواهد [[اثبات]] می‌کند».

سلیمان رو به [[امام]]{{ع}} کرد و گفت: ای سرورم، بپرسم؟ امام{{ع}} فرمود: هرچه می‌خواهی بپرس. سلیمان گفت: کسانی «[[اراده]]» را اسم و صفتی مانند: [[حی]] (زنده)، [[سمیع]] (شنوا)، [[بصیر]] ([[بینا]]) و [[قدیر]] (توانا) می‌دانند. درباره آنان چه می‌گویی؟ امام{{ع}} فرمود: می‌گویید: اشیاء از آن‌رو پدید آمده، در شکل و ماهیت‌ گوناگون هستند که او ([[خدا]]) خواسته و اراده فرموده، اما نمی‌گویید که اشیاء پدیدآمده و در شکل و ماهیت‌ گوناگون هستند، چون خداوند شنوا و بیناست، همین دلیل بر آن است که «اراده»، وصفی همانند: شنوا، بینا و توانا نیست. سلیمان گفت: او (خدا) از ازل و همیشه «[[مرید]]» (اراده‌کننده) بوده است. امام{{ع}} پرسید: ای سلیمان، آیا اراده او غیر از اوست؟ سلیمان گفت: آری. امام{{ع}} فرمود: چیزی را با او اثبات کرده‌ای که [[ازلی]] و قدیم نیست. سلیمان گفت: چه چیزی را اثبات کردم؟

امام{{ع}} پرسید: آیا [[اراده خداوند]] «حادث» است؟ سلیمان گفت: نه، حادث نیست. مأمون بر او بانگ زد و گفت: ای سلیمان، با همچون او با سرسختی [[مجادله]] و مغالطه کرده، [[فخرفروشی]] می‌کنی؟ آیا [[اهل]] نظر را که گرداگرد تو حضور دارند نمی‌بینی؟ با او به انصاف [[رفتار]] کن. سپس به [[امام رضا]]{{ع}} گفت: ای ابو الحسن، با او که [[متکلم]] [[خراسان]] است گفت‌وگو کن و او [[پرسش]] خود را تکرار کرد. [[امام]]{{ع}} فرمود: ای سلیمان، [[اراده]]، حادث است. هرچیزی که [[ازلی]] نباشد لزوما حادث است و هرچیزی که حادث نباشد [[ازلی]] است. سلیمان گفت: [[اراده]] او از اوست، همچنان‌که شنوایی، [[بینایی]] و [[علم]] او از اوست. [[امام]]{{ع}} فرمود: بنابراین، اراده او ذات اوست؟ سلیمان گفت: نه چنین نیست‌. امام{{ع}} فرمود: پس اراده‌کننده، مانند شنوا و [[بینا]] نیست. سلیمان گفت: همان‌گونه که او می‌شنود، می‌بیند و علم دارد و می‌داند، خود او نیز اراده کرده است. امام{{ع}} فرمود: پس‌ خواستن و اراده او چه معنایی دارد؟ او خواست شی‌ء باشد یا اینکه [[حی]]، [[سمیع]]، [[بصیر]] یا [[قدیر]] باشد؟ سلیمان گفت: آری.

بنابراین، خدای با علم به فزونی گرفتن شمار [[ساکنان بهشت]] و دوزخ‌ افزودن [[پاداش]] و [[کیفر]] را قطع نمی‌کند. آیا آنچه را که [[بهشتیان]] می‌خورند و می‌نوشند، [[خداوند]] جایگزین آنها نمی‌کند؟ سلیمان گفت: آری. جایگزین می‌کند. [[امام]]{{ع}} فرمود: با این حال‌ آیا [[خداوند]] در حالی‌که [[آشامیدنی‌ها]] و خوردنی‌ها جایگزین می‌کند درست است که بگوییم: از آنان بازداشته، افزودن را قطع می‌کند؟ سلیمان گفت: نه.

امام{{ع}} فرمود: پس فعل حادث است؛ زیرا هر فعلی حادث است. سلیمان گفت: اراده، فعل نیست. امام{{ع}} فرمود: پس با [[خدا]] «قدیم» دیگری وجود دارد؟ سلیمان پاسخ داد: اراده همان «انشاء» است. امام{{ع}} فرمود: ای سلیمان، اینکه اراده را همان انشاء می‌خوانید، همان چیزی است که به «[[ضرار]]»<ref>ضرار، از مشایخ معتزله در علم کلام و «اباضی» بوده است.</ref> و [[یاران]] او نسبت داده‌اید؛ همان‌هایی که می‌گویند: «هرچه را که خداوندآفریده، مانند: [[آسمان]]، [[زمین]]، دریا، خشکی، سگ و خوک، بوزینه و [[انسان]] یا هر خزنده و چرنده، همانا اراده خدایاست و اراده او زنده می‌شود، می‌میرد، جابه‌جا می‌شود، می‌خورد و می‌آشامد، آمیزش و زایش می‌کند، [[ستم]] روا می‌دارد، مرتکب کارهای زشت می‌شود، [[کفر]] و [[شرک]] می‌ورزد».

امام{{ع}} بر او نهیب زده، توبیخ‌کنان‌ به او فرمود: وای بر تو، چرا این مسأله را این‌قدر تکرار می‌کنی؟ پیشتر به تو گفتم که «اراده» حادث است؛ زیرا فعل هرچیز، حادث است. سلیمان گفت: پس اراده معنایی ندارد؟ [[امام رضا]]{{ع}} فرمود: بنابراین، و به گفته شما، [[حضرت حق]] - جل و علا- ذات خود را برای شما توصیف نمود تا اینکه خود را «[[مرید]]»، اما بدون معنا توصیف کند. پس اگر «اراده» معنایی مبنی بر «قدیم» یا «حادث» بودن نداشته باشد، این گفته شما که «خداوند، از قدیم «مرید» بوده» باطل است. سلیمان گفت: منظور من این است که «اراده»، فعلی است «قدیم» که از [[خدا]] صادر می‌شود.

سلیمان گفت: اشیاء معلول‌ [[اراده]] او نبوده و [[خداوند]] اراده پدید آوردن‌ چیزی نکرده است. [[امام]]{{ع}} فرمود: گرفتار [[وسواس]] (مالیخولیا) شده‌ای. ای سلیمان، به زعم تو، [[خداوند]] موجودی را آفرید و کاری انجام داد که [[اراده]] [[آفریدن]] آن موجود و انجام آن کار را نداشته است. چنین توصیفی شایسته کسی است که نمی‌داند چه می‌کند و خداوند [[منزه]] از این توصیف‌ است.

سلیمان گفت: ای [[سرور]] من، گفتم که اراده، همانند: شنوایی، [[بینایی]] و [[علم]] است. [[مأمون]] رو به سلیمان کرد و گفت: وای بر تو، تا چه اندازه مغالطه و [[سرگردانی]] میان این تکرارها؟ این بحث را واگذار و مطلبی دیگر در پیش گیر که توان پاسخ گفتن به این موضوع را نداری. امام{{ع}} به مأمون فرمود: ای [[امیر المؤمنین]]، او را به حال خویش واگذار و بحث را قطع مکن که آن را دستاویز قرار خواهد داد. سپس رو به سلیمان کرد و فرمود: ای سلیمان، سخن خود را دنبال کن.

امام{{ع}} فرمود: بنابراین، تو را نیامده است که حضرتش را به نامی بخوانی که ذات خویش را بدان نخوانده است. سلیمان گفت: او خود را «[[مرید]]» خوانده، بدان صفت توصیف کرده است. [[امام]]{{ع}} فرمود: اینکه حضرتش خود را مرید خوانده، بدان معنا نیست که او «[[اراده]]» است یا این اراده، نامی از نام‌های او باشد. سلیمان گفت: به این دلیل که اراده او [[علم]] اوست. امام{{ع}} فرمود: ای [[نادان]]، اگر علم به چیزی پیدا کند، آن را اراده کرده است؟ سلیمان گفت: البته چنین است. امام{{ع}} فرمود: و اگر اراده چیزی نکند علم به آن پیدا نمی‌کند؟ پاسخ داد: همین‌گونه است! امام{{ع}} فرمود: این را از کجا می‌گویی؟ و چه دلیلی وجود دارد مبنی بر این که اراده او علم اوست؟ در حالی‌که به چیزی علم دارد که هرگز اراده آن را نخواهد کرد، آنجا که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}}<ref>«و اگر بخواهیم بی‌گمان آنچه را بر تو وحی کرده‌ایم از میان می‌بریم» سوره اسراء، آیه ۸۶.</ref>. پس او می‌داند چگونه آن [[وحی]] را ببرد، اما هرگز چنین نمی‌کند. سلیمان گفت: زیرا که [[خداوند]] از امر اراده‌ فارغ شد و چیزی به او نمی‌افزاید. امام{{ع}} فرمود: این، گفته [[یهود]] است. خداوند فرموده است: {{متن قرآن|ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ}}<ref>«مرا بخوانید تا پاسختان دهم» سوره غافر، آیه ۶۰.</ref>. پس این گفته [[خدا]] چه می‌شود؟

امام{{ع}} فرمود: ای سلیمان، آیا می‌داند که [[انسانی]] به وجود خواهد آمد، اما او اراده می‌کند که نیافریند، یا اینکه [[انسانی]] امروز می‌میرد، ولی او [[اراده]] کند که در این [[روز]] نمیرد؟ سلیمان گفت: آری. [[امام]]{{ع}} فرمود: یعنی اینکه می‌داند آنچه را [[اراده]] کرده بشود، می‌شود؟ یا اینکه می‌داند آنچه را که اراده‌اش بر به وجود نیآمدن و نشدن آن تعلق گرفته، خواهد شد؟ سلیمان گفت: می‌داند که هر دو حالت‌ شدنی است. امام{{ع}} فرمود: بنابراین، می‌داند که [[انسانی]] در یک [[زمان]] زنده و مرده، ایستاده و نشسته و [[بینا]] و کور است که البته این، امری محال است. سلیمان گفت: فدایت شوم، او می‌داند که تنها یکی از دو حالت یاد شده‌ رخ می‌دهد؟ امام{{ع}} فرمود: چنین باشد. حال بگو که‌ کدام یک از دو حالت خواهد بود؟ چیزی‌که اراده کرده بود باشد، یا چیزی را که اراده شدنش نکرده بود؟ سلیمان گفت: همان چیزی‌که اراده شدنش کرده بود.

امام{{ع}} به سلیمان فرمود: ای سلیمان، [[خطا]] کردی، اما گفته خود را که گفته‌ای «او می‌داند که امروز انسانی می‌میرد، اما او نمی‌خواهد آن [[انسان]] بمیرد و او خلقی را می‌آفریند که نمی‌خواهد بیافریند» رها کردی. سلیمان گفت: می‌گویم: «اراده» نه اوست و نه غیر (جدای از) اوست. امام{{ع}} فرمود: ای [[نادان]]، اگر بگویی که اراده، او نیست آن را غیر از او خوانده و اگر بگویی که اراده غیر از او نیست آن را ذات‌ او شمرده‌ای. سلیمان گفت: او ([[خدا]]) می‌داند چگونه چیزی را می‌سازد (می‌آفریند)؟ امام{{ع}} فرمود: آری. سلیمان گفت: همین، اثبات‌کننده شی‌ء است. امام{{ع}} فرمود: سخنی محال بر زبان راندی،؛ چراکه کسی حرفه‌ بنایی را خوب می‌داند، اگرچه بنایی نکند، دوزندگی را می‌داند، هرچند چیزی ندوزد یا اینکه دانش‌ ساختن چیزی را [[نیکو]] فراگرفته و می‌داند، اما هرگز آن را نسازد. سپس فرمود: ای سلیمان، آیا او می‌داند یکی است و چیزی با او نیست؟

سپس [[امام رضا]]{{ع}} فرمود: وانگهی، چگونه [[اراده]] پدید آوردن چیزی می‌کند که نمی‌داند چیست؟ و چگونه باید پدید بیاورد؟ پس اگر صانع و آفریننده‌ای پیش از [[آفرینش]]، نداند چگونه آن را پدید آورد، بی‌تردید سرگردان است و [[خداوند]] از این صفت‌ها [[منزه]] و والاتر است. سلیمان گفت: اراده همان‌ [[قدرت]] است. [[امام]]{{ع}} فرمود: خدای همیشه هرچه را بخواهد بر انجام‌ آن تواناست و ناچار باید میان اراده و قدرت را تفکیک کرد،؛ چراکه [[حضرت حق]] فرموده است: {{متن قرآن|وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}}<ref>«و اگر بخواهیم بی‌گمان آنچه را بر تو وحی کرده‌ایم از میان می‌بریم» سوره اسراء، آیه ۸۶.</ref>. پس اگر «اراده» همان قدرت باشد، پس او قدرت دارد و به دلیل داشتن قدرت، [[وحی]] فرو فرستاده را از میان‌ می‌برد. سلیمان خاموش شد و [[مأمون]] به او گفت: ای سلیمان، این (منظور امام{{ع}} بود) [[عالم‌ترین]] فرد از [[خاندان هاشم]] است، آن‌گاه حاضران مجلس را ترک کردند»<ref>صدوق التوحید، ص۴۴- ۴۵۴.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۳۲۰.</ref>