وقف: تفاوت میان نسخه‌ها

وقف (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۵

۱۱٬۰۰۳ بایت اضافه‌شده ، ‏۳ اوت ۲۰۲۵

بدون خلاصۀ ویرایش

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۲۹٬۵۶۲

ویرایش

@@ خط ۴۹: / خط ۴۹: @@
 این دسته [[اوقاف]] جزو [[اموال عمومی]] با مصارف خاص است که در [[اختیار]] [[حاکم اسلامی]] قرار دارد و [[حاکم]] بر آن [[نظارت]] می‌کند که طبق وقف‌نامه عمل شود. به نظر [[فقها]] متولی اوقاف عام حاکم اسلامی است و بدون [[اجازه]] وی نمی‌توان در آن تصرف کرد<ref>شهید ثانی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، ج‌۵، ص‌۳۲۶.</ref>؛ حتی [[حاکمان]] وقت در [[زمان]] [[معصومان]] [[مسئولان]] اوقاف خاص را نیز تعیین می‌کردند؛ به همین جهت حاکمان وقت تولیت اوقاف علی{{ع}} را در زمان [[امام باقر]]{{ع}} به بنی‌الحسن دادند<ref>شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۷، ص۸۵.</ref>.<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه]]، ص ۲۶۰.</ref>
+== معناشناسی ==
+«وقف» از جمله به معنای ایستادن، حبس‌ کردن و آگاه‌ کردن آمده است<ref>جوهری، الصحاح، ۴/۱۴۴۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۹/۳۵۹–۳۶۱.</ref> و در اصطلاح جمعی از [[فقها]]<ref> آخوند خراسانی، کتاب فی الوقف، ۲.</ref> عقدی است که ثمره آن حبس‌کردن عین مال و رهاکردن منفعت آن است<ref>حلی، محقق، شرائع الاسلام، ۲/۱۶۶؛ کرکی، جامع المقاصد، ۹/۷.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>
+== پیشینه ==
+آثار و نوشته‌های به‌جامانده در الواح و معبدهای باقیمانده از [[اقوام]] گذشته مانند [[رومیان]]، [[مصریان]]، آشوریان، کلدانیان و آریایی‌ها می‌رساند آنان [[اموال]] و زمین‌های فراوانی برای نگهداری مکان‌های مقدس و رسیدگی به امور بینوایان و [[ناتوانان]] قرار می‌دادند و به نوعی با مفهوم [[وقف]] آشنایی داشتند<ref>ابوزهره، محاضرات فی الوقف، ۲؛ کُبَیسی، احکام وقف، ۱/۴۰؛ امام خمینی، البیع، ۳/۱۲۳.</ref>. [[قرآن کریم]] نیز اشاره‌ای به سابقه وقف در گذشته دارد؛ مانند [[نذر]] مادر [[مریم]]{{س}} برای اینکه فرزندش وقف [[معبد]] باشد<ref>سوره آل عمران، آیه ۳۵.</ref>. در میان [[اهل سنت]]، [[شافعی]] وقف [[خانه]] و [[زمین]] را از مختصات [[اسلام]] می‌داند و [[معتقد]] است مدرکی دال بر وجود وقف به مفهوم [[اسلامی]] آن در [[زمان]] پیش از اسلام یافت نمی‌شود<ref>ابن‌حجر عسقلانی، فتح الباری، ۵/۳۰۲.</ref>.
+در قرآن کریم گرچه به‌صراحت از وقف سخنی گفته نشده است، اما برخی بر این باورند که [[آیه انفاق]] {{متن قرآن|لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}<ref>«هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر از آنچه دوست دارید (به دیگران) ببخشید و هر چیزی ببخشید بی‌گمان خداوند آن را می‌داند» سوره آل عمران، آیه ۹۲.</ref> شامل وقف نیز می‌شود<ref> قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۴/۱۳۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۲/۵۰.</ref>.
+دربارۀ وقف و [[احکام]] و آثار و [[برکات]] آن، [[روایات]] بسیاری در منابع روایی وجود دارد که باب خاصی را به خود اختصاص داده‌اند<ref> کلینی، الکافی، ۷/۳۰–۳۹؛ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱–۲۱۵.</ref>. در برخی از روایات ازجمله کارکردهای وقف، [[حفظ]] رابطه [[انسان]] با [[دنیا]] پس از [[مرگ]] شمرده شده است؛ زیرا وقف صدقه‌ای [[جاریه]] است و پس از مرگ نیز جریان دارد و شخص مرده از [[ثواب]] آن بهره‌مند می‌شود<ref>حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱.</ref>. نخستین موقوفه در اسلام وقف نخلستان‌های هفت‌گانه (حوائط سبعه) بود که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} انجام داد. این اموال مربوط به مخیرق [[یهودی]] بود که [[وصیت]] کرده بود همه اموالش در [[اختیار]] [[پیامبر]]{{صل}} قرار داده شود<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۲۲/۲۹۸؛  عسکری، معالم المدرستین، ۲/۱۳۱.</ref>. وقف‌های [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} نیز در برخی روایات گزارش شده است که ازجمله آنها وقف چشمه‌ها<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۴۱/۳۲.</ref>، نخلستان‌ها<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۶۲.</ref> و [[خانه]] آن حضرت<ref>حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۸۷.</ref> است. همچنین از [[حضرت زهرا]]{{س}} وقف‌هایی گزارش شده است<ref>کلینی، الکافی، ۷/۴۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۴۳/۲۳۵.</ref>.
+[[فقها]] از آغاز عصر تدوین [[فقه]] در کتاب‌های فتوایی و استدلالی خود به بحث از [[وقف]] پرداخته‌اند. [[شیخ صدوق]] با تقسیم وقف، به وقف برای [[حج]] و برای [[امام]]{{ع}} و وقف تا ابد، از نخستین کسانی است که بحث وقف را مطرح کرده است<ref>صدوق، الهدایة، ۳۲۳.</ref>. پس از وی تا [[زمان]] [[محقق حلی]]، بحث از وقف با عنوان «وقوف و [[صدقات]]» یا «صدقات» به صورت فشرده و مختصر می‌آمد و در آن به نقل متن [[روایات]] و فروعاتِ مطرح در آنها بسنده می‌شد؛ امّا محقق حلی با طرحی نو، به بحث‌های وقف، [[نظم]] منطقی داد و با ذکر مسائل و فروع جدید، به آن غنا بخشید<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۶۵–۱۷۵.</ref>. به نظر می‌رسد بحث از [[خرید و فروش]] [[موقوفات]] در [[بیع]] از زمان محقق حلی آغاز شده باشد؛ زیرا وی نخستین بار شرط طلق‌بودن (آزادبودن) مبیع را مطرح کرده است.<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۱.</ref> در دوران معاصر، فقها در آثار فتوایی و استدلالی، در عرصه وقف به مسائل جدید نیز توجه کرده‌اند<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>.
+== اقسام وقف ==
+از نظر گروهی از [[فقها]] [[مالی]] که به ملکیت عده‌ای درآید تا اینکه عین [[مال]] نزد آنها [[حبس]] شده و ثابت بماند و از منافعش بهره‌مند شوند، «وقف تملیکی» است و اگر عین مال در [[ملک]] کسی درنیاید و تنها [[اجازه]] بهره‌مند شدن از منافع آن در جهت خاصی داده شود، مانند وقف [[زمین]] برای [[مسجد]]، به آن «وقف تحریری» گفته می‌شود<ref>حلی، علامه، قواعد الاحکام، ۲/۳۹۴؛ عاملی، مفتاح الکرامة، ۲۳/۶۷۱.</ref>.
+وقف به اعتبار کسانی که برای آنها وقف شده (موقوف‌علیهم) به دو قسم خاص و عام تقسیم شده است. [[وقف خاص]] اختصاص به شخص یا اشخاص معین دارد؛ اما در [[وقف عام]] یا جهت و [[مصلحت عمومی]] لحاظ می‌شود مانند وقف مسجد و [[مدرسه]] یا عنوان کلی مانند [[فقرا]] و [[علما]].<ref>شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱/۲۱۱؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷.</ref> در وقف خاص وجود مصداق موقوف‌علیه در هنگام وقف، لازم است؛ بنابراین وقف بر معدوم یا آنان که بعداً می‌آیند، اگر به صورت مستقل باشد صحیح نیست<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.</ref>؛ اما در وقف عام، وجود مصداق آن در همه زمان‌ها شرط نیست<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۶۸.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>
+== شرایط [[وقف]] ==
+مهم‌ترین شرایط وقف عبارت است از: خواندن صیغه‌ای که دلالت بر مفهوم وقف داشته باشد، [[قصد قربت]] داشتن، دائمی بودن، قبول موقوفه از سوی کسانی که از وقف بهره می‌برند، مشروط نبودن وقف به شرطی یا صفتی در [[آینده]] و اینکه عین [[مال]] را تنها برای خود یا خودش به انضمام دیگری وقف نکند<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۰–۶۶.</ref>. همچنین باید مال موقوفه در [[اختیار]] موقوف‌علیهم قرار گیرد<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۲۸/۸.</ref> زیرا در غیر این صورت وقف لازم نمی‌شود و واقف می‌تواند وقف را فسخ کند؛ حتی اگر پیش از اقباض بمیرد، وقف [[باطل]] می‌شود<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲۸/۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۲.</ref>.
+همچنین واقف باید اهلیت وقف‌کردن را داشته باشد. مراد از اهلیت برخورداری از [[عقل]]، [[بلوغ]] و اختیار است و اینکه به واسطه اموری چون ورشکستگی و سفیه‌بودن، از تصرف در [[مال]] خود ممنوع نشده باشد.
+در [[وقف خاص]] لازم است کسانی که واقف، منافع مال را برای آنان قرار می‌دهد، موجود باشند و معین گردند؛ از این‌رو [[وقف]] برای اشخاصی که مرده‌اند یا در شکم مادر یا غیر معین‌اند، صحیح نیست؛ زیرا هیچ‌ کدام به صورت مستقل قابلیت مالک‌شدن را ندارند<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۵۵: / خط ۷۹: @@
 #[[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
 # [[پرونده:1100517.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|'''سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه''']]
+# [[پرونده:IM009957.jpg|22px]] [[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۱۰''']]
 {{پایان منابع}}