مواد آموزشی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

مراد از «مواد آموزشی» یا «مواد تعلیمی» در اینجا، محتوا و موضوعاتی است که [[اهل‌بیت]]{{عم}} در [[سیره تعلیمی]] خود به آنها اهتمام ویژه‌ای داشتند. [[تأمل]] در [[سیره تعلیمی اهل‌بیت]]{{عم}} در قلمرو زمانی این جستار نشان می‌دهد که اساس تعلیمات آنان حول سه محور اصلی [[قرآن]]، [[سنت]] و [[علوم]] متعارف بود. لازم است پس از مشخص کردن دقیق‌تر این مواد تعلیمی، زمینه‌های [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] مؤثر بر آنها شرح داده شود؛ چراکه این مواد تحت تأثیر شرایط خاصی بیان شده‌اند که فهم آن شرایط، به تحلیل صحیح‌تر سیره تعلیمی آنان کمک می‌کند.

== نخست: قرآن ==

«[[تعلیم قرآن]]» ریشه [[قرآنی]] دارد. [[قرآن کریم]]، تعلیم این [[کتاب آسمانی]] و [[مفاهیم قرآن]] را وظیفه‌ای برای [[پیامبر]]{{صل}} و [[جانشینان]] آن حضرت قرار داده و می‌فرماید: {{متن قرآن|لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref>«بی‌گمان خداوند بر مؤمنان منّت نهاد که از خودشان فرستاده‌ای در میان آنان برانگیخت که آیات وی را بر آنان می‌خواند و آنها را پاکیزه می‌گرداند و به آنها کتاب و فرزانگی می‌آموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۴.</ref>؛ بر این اساس قرآن اصلی‌ترین ماده تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} بود. از آنجا که قرآن کتاب [[شریعت]] و مهم‌ترین منبع [[معرفتی]] [[اسلام]] است، ماندگاری آن رمز ماندگاری اسلام می‌باشد؛ به همین دلیل عمده تلاش‌های اهل‌بیت{{عم}} به تعلیم همه‌جانبه این کتاب آسمانی برای [[حفظ]] آن از خطر [[انحراف]] و نابودی اختصاص داشت.

تعلیمات قرآنی پیامبر{{صل}} در دو سطح انجام می‌شد. آن حضرت در وهله اول به تعلیم لفظ و صورت ظاهری [[آیات]] و در وهله دوم به تعلیم و تبیین مفاهیم قرآن می‌پرداخت که غالباً در ضمن تعلیم لفظ قرآن و به صورت غیر تفکیک شده بیان می‌شد. [[لزوم]] [[حفظ قرآن]] سبب شد که پیامبر{{صل}} در ابتدای [[بعثت]] خود، بیشترین [[وقت]] خویش را به تعلیم لفظ آیات اختصاص دهد. چنان‌که در فصل گذشته اشاره شد، این تعلیم با توجه به مخاطبین به دو روش اقراء و [[املاء]] انجام می‌گردید. از آنجا که عموم مخاطبان پیامبر{{صل}} بی‌سواد و دارای ذهنی شفاهی بودند، اقرای قرآن جهت حفظ و ثبت آیات در اذهان عمومی بهترین روش برای انتقال لفظ قرآن به [[مردم]] بود؛ درحالی‌که [[صحابه]] باسواد، ضمن حفظ شفاهی به حفظ و ثبت کتابی قرآن نیز می‌پرداختند. این دو اقدام [[رسول خدا]]{{صل}} مؤید و مکمل یکدیگر بودند؛ چراکه از یک سو ضبط شفاهی قرآن صورت شناور داشت و در معرض [[خطا]] و فراموشی قرار می‌گرفت؛ درحالی‌که [[املاء]] به دلیل داشتن صورت قید شده، کمتر دستخوش [[تحریف]] و نسیان واقع می‌شد؛ از طرف دیگر، ثبت [[آیات]] در حافظه همگانی نوعی [[نظارت عمومی]] بر [[حجیت قرآن]] تلقی گردیده، سبب می‌شد که بعدها دخل و تصرف در این [[کتاب آسمانی]] به حداقل برسد.

تبیین و توضیح آیات نیز جزو تعلیمات قرآنی [[پیامبر]]{{صل}} بود. از آنجا که در دوره حضور [[رسول خدا]]{{صل}} در [[مکه]]، آیات و [[سوره‌های قرآن]] بر محور [[عقاید]] - از جمله [[توحید]]، [[نبوت]] و [[معاد]] - و [[تبشیر]] و [[انذار]] دور می‌زند و مخاطبان این آیات [[اعراب]] آشنا به [[زبان قرآن]] بودند، [[درک]] آیات برای آنان آسان بود و پیامبر{{صل}} کمتر به توضیح و [[تفسیر آیات]] می‌پرداخت. با ورود رسول خدا{{صل}} به [[مدینه]] و [[تشکیل حکومت اسلامی]]، مضامین آیات به صورت قابل توجهی [[تغییر]] یافت؛ چراکه ورود روزافزون [[مردم]] به جرگه [[مسلمانان]]، آنها را به تعلیم [[احکام دینی]] و تبیین مسائل گوناگون [[اسلام]] محتاج می‌ساخت. اما پرداختن [[قرآن]] به کلیات سبب شد که پیامبر{{صل}} در ضمن تعلیم لفظ قرآن به تبیین و تفسیر آیات آن نیز بپردازد؛ چنان‌که وقتی [[آیه]] {{متن قرآن|يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ}}<ref>«روزی که هر دسته‌ای را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم» سوره اسراء، آیه ۷۱.</ref> نازل شد، پیامبر{{صل}} در [[تفسیر]] آن برای مسلمانان بیان کردند که پس از من افرادی از [[اهل‌بیت]] من [[امام]] بر مردم خواهند بود<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۱۵.</ref>.

 

پیامبر{{صل}} از هر راهی برای تعلیم قرآن استفاده می‌کرد. از آنجا که تعلیم این ماده به مردم در سراسر قلمرو [[اسلامی]]، از عهده شخص پیامبر{{صل}} خارج بود، [[شیوه]] [[تعلیم و تعلم]] از جانب آن حضرت برگزیده شد. همان‌گونه که در فصل گذشته نیز بیان شد، رسول خدا{{صل}} پس از تعلیم [[صحابه]]، آنها را به عنوان [[معلم قرآن]] [[مأمور]] انتقال تعالیم خود به دیگران می‌کرد؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «چه می‌شود مردمی را که از [[همسایگان]] خود مطلبی را فرانمی‌گیرند و [[تفقه]] نمی‌کنند.»..<ref>{{متن حدیث|مَا بَالُ أَقْوَامٍ لَا يَتَعَلَّمُونَ مِنْ جِيرَانِهِمْ وَ لَا يَتَفَقَّهُونَ...}}. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۳۲، ص۵۸.</ref> و در جای دیگر فرمود: «بهترین شما کسی است که [[قرآن]] را بیاموزد و به دیگران یاد دهد»<ref>{{متن حدیث|خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ عَلَّمَهُ}}. احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۵۸.</ref>. بیان [[ثواب]] قرائت سوره‌های مختلف نیز از دیگر طرقی بود که [[رسول خدا]]{{صل}} و [[اهل‌بیت]] آن حضرت با بیان آن، [[مسلمانان]] را به قرائت و تعلیم قرآن [[تشویق]] می‌کردند؛ چنان‌که رسول خدا{{صل}} در بیان ثواب [[قرائت سوره]] انعام فرمود: «... هر کس [[سوره انعام]] را قرائت کند، به تعداد [[آیات]] آن، هفتاد هزار [[ملک]] بر او نازل می‌شود.»..<ref>{{متن حدیث|... فَمَن قَرَأَهَا صَلَّى عَلَيْهِ أُولَئِكَ السَّبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ بَعْدَدِ كُلِّ آيَةٍ مِنَ الأنعَامِ...}}. طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۳.</ref>.

[[امیرمؤمنان]]{{ع}} به [[اسباب نزول]] [[آیات]] نیز عالم بود؛ چنان‌که در باب اسباب نزول آیه {{متن قرآن|الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ...}}<ref>«کسانی که مردم به آنان گفتند: مردم در برابر شما هم‌داستان شده‌اند.».. سوره آل عمران، آیه ۱۷۳.</ref> فرمود که درباره [[نعیم بن مسعود اشجعی]] و پس از بازگشت [[پیامبر]]{{صل}} از [[جنگ احد]] نازل شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۰، ص۱۱۰.</ref> امام علی{{ع}} به [[محکم و متشابه]] قرآن نیز علم داشت؛ چنان‌که وقتی زندیقی درباره مفهوم حرکت و رفتن [[خدا]] در آیه {{متن قرآن|وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا}}<ref>«و (امر) پروردگارت برسد و فرشتگان صف در صف فرا رسند» سوره فجر، آیه ۲۲.</ref> سؤال کرد، آن حضرت پس از توضیح وجود آیاتی که ظاهر و [[باطن]] متفاوتی دارند، به [[پرسش]] [[زندیق]] پاسخ داد<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۰، ص۱۱۴.</ref>.

[[اهل‌بیت]]{{عم}} متناسب با شرایط [[سیاسی]] [[جامعه]] به تعلیم مخاطبان خود می‌پرداختند. رسول خدا{{صل}}، امام علی{{ع}} و امام حسن{{ع}} در دوره [[حکومت]] خود، به دلیل قرار گرفتن در رأس [[حکومت اسلامی]] و در [[اختیار]] داشتن امکانات گوناگون بدون مشکل جدی به تعلیم مخاطبان می‌پرداختند؛ اما در دوره خارج شدن حکومت از دست اهل‌بیت{{عم}} و ایجاد تنگناهای سیاسی، فعالیت‌های اهل‌بیت{{عم}} محدود شد؛ اما با وجود همه این [[مشکلات]] و محدودیت‌ها آنان هیچ‌گاه از تعلیم [[مسلمانان]] باز نایستادند و در [[نهان]] و آشکار به بیان [[تعالیم اسلامی]] می‌پراختند. تأویل‌های امام حسن{{ع}} و امام حسین{{ع}} نیز قابل توجه است. بررسی [[روایات]] باقی‌مانده از این دو [[امام]] در تفسیر و [[تأویل آیات]] نشان می‌‌دهد که [[اهل‌بیت]]{{عم}} [[تأویل]] بسیاری از [[آیات]] را [[پیامبر]]{{صل}} و [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} دانسته‌اند<ref>برای نمونه ر.ک: صدوق، الخصال، ج۱، ص۴۳؛ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۸۰؛ ج۲، ص۲۵۵؛ صدوق، معانی الاخبار، ص۹۵؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج۳، ص۱۸۷ و ۲۰۷؛ ابن ابی الفتح اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۱۶۶؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۳، ص۲۵۱؛ ج۲۵، ص۷۰؛ ج۲۶، ص۲۵۴ و ۳۳۶.</ref>. این نکته را می‌توان با توجه به شرایط [[سیاسی]] آن [[روزگار]] تبیین کرد. این دو [[امام]] در شرایطی به [[مقام امامت]] رسیدند که [[امویان]] با همه امکانات نظامی و [[تبلیغاتی]] خود برای محو [[سیره]] و [[سنت پیامبر]]{{صل}} و [[امام علی]]{{ع}} تلاش می‌کردند. در این شرایط لازم بود که این دو امام از تعلیمات خود به [[روشنگری]] بپردازند و جایگاه واقعی پیامبر{{صل}} و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} را به [[مردم]] معرفی کنند<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۲۲۳.</ref>.

== دوم: سنت ==

=== معناشناسی ===

 

 

[[سنت]] [[اهل‌بیت پیامبر]]{{عم}} بخش دیگری نیز داشت که تبیین [[اعتقادات]]، [[احکام]] و [[اخلاقیات]] بود و [[روح]] آن از [[قرآن]] برخاسته و متناسب پاسخگویی به مقتضیات و شرایط [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] دوره [[زندگی]] هر یک از معصومین بود. این بخش از سنت معصومین ناظر به شرایط و تغییرات گوناگون جامعه عصر زندگی آنان بود. از آنجا که حجم محدود کتاب حاضر [[اجازه]] بررسی و تحلیل هر یک از مواد و محتوای سنت در بخش‌ها و فروع فراوان آن را نمی‌دهد، در این بخش سعی خواهد شد که برای بخش‌های اصلی مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} یعنی اعتقادات، احکام و اخلاقیات، مثال‌هایی مطرح و به تحلیل زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مؤثر در آنها پرداخته شود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۲۲۹.</ref>.

=== مصادیق سنت و تحلیل زمینه‌های آن ===

همانطور که بیان شد، پرداختن به تمامی مواد و موضوعات مطرح شده در سنت اهل‌بیت{{عم}} خارج از محدوده این جستار است. بنابراین در این بخش سعی خواهد شد، به چند مورد از موضوعاتی که اهل‌بیت{{عم}} تکیه فراوانی به آنها داشتند و در کتب حدیثی و [[تاریخی]]، سخنان فراوانی در مورد آن مسائل از آن بزرگان نقل شده، اشاره شود و سپس به تحلیل زمینه‌های گوناگون اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و تأکید اهل‌بیت{{عم}} بر آن موضوعات پرداخته گردد.

==== اعتقادات ====

این‌گونه عقاید [[شرک‌آلود]] و غالباً [[خرافی]] که در فصل اول نیز به‌طور مبسوط به آنها پرداخته شد<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۹.</ref>، فعالیت تعلیمی [[پیامبر]]{{صل}} در باب [[توحید]] را به گونه‌ای خاص رقم زد. پیامبر{{صل}} تمرکز خود را بر [[پاک]] کردن پیرایه‌هایی که حول مسئله توحید جمع شده بود، قرار داد؛ چنان‌که با علنی شدن دعوتش بر [[کوه صفا]] رفت و تنها از [[مردم]] خواست که برای [[رستگار]] شدن کلمه «[[لا اله الا الله]]» را بر زبان جاری کنند<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۳۵۱.</ref>، آن هم اللهی به دور از سایر مظاهر [[شرک]]؛ چنان‌که روزی پیامبر{{صل}} شخصی را مشاهده کرد که به [[آسمان]] نگاه کرده و [[دعا]] می‌کند؛ ایشان به سرعت به سوی او رفت و فرمود: «چشمانت را ببند که او را نخواهی دید»<ref>{{متن حدیث|غُضَّ بَصَرَكَ فَإِنَّكَ لَنْ تَرَاهُ}}. صدوق، التوحید، ص۱۰۷.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} خطاب به [[معاذ بن جبل]] فرمود: «[[حق]] [[خداوند عزوجل]] بر [[بندگان]] این است که به او شرک نورزند»<ref>{{متن حدیث|حَقُّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً}}. صدوق، التوحید، ص۲۸.</ref>. ایشان در جای دیگر فرمود: «هر کس با [[اخلاص]] [[لا اله الا الله]] را بر زبان جاری کند، به [[بهشت]] وارد می‌شود و اخلاص او آن است که لا اله الا الله او را از آنچه که [[خداوند]] [[تحریم]] کرده، بازدارد»<ref>{{متن حدیث|مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ إِخْلَاصُهُ أَنْ تَحْجُزَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ}}. صدوق، التوحید، ص۲۷.</ref>.

 

همان‌گونه که از این [[روایات]] برمی‌آید، [[رسول خدا]]{{صل}} در نخستین گام درصدد بود [[عقاید]] شرک‌آمیز [[اعراب]] مانند [[شریک]] و [[فرزند داشتن]] [[خدا]] را از [[افکار]] [[مردم]] [[پاک]] کرده و [[توحید]] [[خالص]] را به آنها تعلیم دهد؛ از این‌رو غالباً از پرداختن به مسائل جزئی‌تر مانند [[صفات الهی]] پرهیز می‌کرد.

نکته حائز اهمیت اینکه، اعراب [[عصر پیامبر]]{{صل}} معمولاً از [[تعقل]] و [[تعمق]] به دور بودند. طبیعت [[خشن]] و داشتن دغدغه [[معیشت]] سبب می‌شد که اعراب فرصتی برای فعالیت ذهنی و تعمق در امور گوناگون نداشته باشند؛ چنان‌که گاه درباره جنس خداوند و اینکه از طلا یا یاقوت است، سؤال می‌کردند<ref>برای اصل روایت ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۱۷۷.</ref>. بدین ترتیب، سطح [[فکری]] نازل اعراب موجب می‌گردید که [[پیامبر]]{{صل}} از پرداختن به مسائل عمیق [[توحیدی]] جز در حضور [[خواص]]، اجتناب کند که مطالعه و بررسی روایات «توحید [[شیخ صدوق]]» [[اثبات]] کننده این مطلب است؛ چنان‌که وقتی یک [[اعرابی]] از پیامبر{{صل}} درخواست کرد که [[علوم غریبه]] را به او بیاموزد، رسول خدا{{صل}} به او گفت که ابتدا [[علم]] اصلی را که همان [[شناخت]] خداست بیاموزد و وقتی اعرابی چیستی [[معرفت خدا]] را سؤال کرد، پیامبر{{صل}} فرمود: «او را بدون مانند، همتا و شریک بشناسی و بدانی که او واحد، [[یکتا]]، ظاهر، پنهان، ابتدا و انتهای هر چیزیست، شریک و همانندی ندارد پس این [[حقیقت]] [[شناخت خداوند]] است»<ref>{{متن حدیث|تَعْرِفُهُ بِلَا مِثْلٍ وَ لَا شِبْهٍ وَ لَا نِدٍّ وَ أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ ظَاهِرٌ بَاطِنٌ أَوَّلٌ آخِرٌ لَا كُفْوَ لَهُ وَ لَا نَظِيرَ فَذَلِكَ حَقُّ مَعْرِفَتِهِ}}. صدوق، التوحید، ص۲۸۴-۲۸۵.</ref>.

این [[روایات]] نشان می‌دهد که هم نوع سؤالات و درخواست‌های مخاطبین و هم پاسخ‌های [[اهل‌بیت]]{{عم}} با دوره [[پیامبر]]{{صل}} متفاوت می‌باشند. در دوره پیامبر{{صل}} جنس [[خداوند]] و امثال آن، مورد سؤال قرار می‌گرفت و در مقابل، پاسخ‌هایی متناسب با همان [[قدرت]] [[فهم]] داده می‌شد؛ اما در این دوره [[صفات الهی]]، [[قضا و قدر]]<ref>صدوق، الهدایه، ص۲۰.</ref> و [[تفسیر آیات]] [[توحیدی]] [[قرآن]]<ref>ر.ک: صدوق، التوحید، ص۹۰-۹۱؛ سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰۴.</ref> و حدوث [[اجسام]]<ref>ر.ک: صدوق، التوحید، ص۳۰۰.</ref> مورد سؤال واقع شده و به همان نسبت پاسخ‌هایی بسیار عمیق‌تر دریافت می‌گردید. ارتقا یافتن و عمیق‌تر شدن مباحث توحیدی را می‌توان تحت تأثیر زمینه [[اجتماعی]] و [[فرهنگی]] [[کوفه]] دانست، شهری که [[پیروان ادیان]] و [[مذاهب]] گوناگونی مانند [[اسلام]]، [[مسیحیت]]، [[یهودیت]]، زرتشتی‌گری و صابئیت در آن بودند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۷۷-۸۲.</ref>. این تنوع و اختلاط قومی و فرهنگی به‌طور طبیعی تضارب آرا و تبادل [[افکار]] و [[اندیشه‌ها]] را در پی داشت و [[رشد فکری]] [[اعراب]] را موجب می‌گردید. بنابراین به نظر می‌رسد که عمق بخشی [[اهل‌بیت پیامبر]]{{عم}} به تعالیم توحیدی از یک سو، ناشی از مخاطبان [[اهل کتاب]] آنها و از سوی دیگر، ناشی از ارتقای [[فکری]] اعراب در اثر تماس و آشنایی با [[فرهنگ‌ها]] و [[ادیان]] مختلف بود. کتاب [[توحید]] [[شیخ صدوق]] به چند مورد از سؤالات [[مسیحیان]] و [[یهودیان]] در حین خطبه‌خوانی [[امام علی]]{{ع}} و جز آن اشاره کرده که حضور آنها در جمع مخاطبان [[مسلمان]] [[امام]] را [[اثبات]] می‌کند<ref>ر.ک: صدوق، التوحید، ص۷۹، ۷۷، ۱۰۹.</ref>. به علاوه، به نظر می‌رسد که [[خطبه‌ها]] و پاسخ‌های توحیدی [[اهل‌بیت]]{{عم}} در این دوره درصدد است که [[مردم]] را به [[شناخت]] و [[معرفت حقیقی]] [[خدا]] نزدیک کند؛ درحالی‌که در دوره [[پیامبر]]{{صل}} غالباً، پیراستن و [[تهذیب]] افکار توحیدی مردم از مظاهر گوناگون [[شرک]] مورد نظر بود؛ برای مثال امام علی{{ع}} در یکی از خطبه‌های خود [[ناتوانی]] [[بشر]] از دستیابی به [[معرفت خداوند]] و راه رسیدن به شناخت حداقلی [[پروردگار]] را بیان می‌کند و می‌فرماید: «عمق افکار و اذهان از [[درک]] وجود او عاجزند؛ چراکه او [[برتر]] از آن است که خردهای بشری با [[تفکر]] به آن دست یابند و یا [[ملائکه]] با وجود نزدیکی به [[ملکوت]] عظمتش او را دریابند... از هر یک از صفات او که [[قرآن]] تو را به آن رهنمون شد [[تبعیت]] کن تا به [[معرفت]] او دست یابی»<ref>{{متن حدیث|وَ قَدْ ضَلَّتْ فِي إِدْرَاكِ كُنْهِهِ هَوَاجِسُ الْأَحْلَامِ لِأَنَّهُ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَحُدَّهُ أَلْبَابُ الْبَشَرِ بِالتَّفْكِيرِ أَوْ يُحِيطَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ عَلَى قُرْبِهِمْ مِنْ مَلَكُوتِ عِزَّتِهِ... مَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَاتَّبِعْهُ لِيُوصِلَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ}}. صدوق، التوحید، ص۵۱-۵۵.</ref>. [[امام حسن]]{{ع}} نیز فرمود: «نه [[عقل‌ها]] و تصورات و نه [[فکر]] و نه خردها و خطورات ذهنی، قادر به [[درک]] صفات او نمی‌باشد»<ref>{{متن حدیث|... فَلَا تُدْرِكُ الْعُقُولُ وَ أَوْهَامُهَا وَ لَا الْفِكَرُ وَ خَطَرَاتُهَا وَ لَا الْأَلْبَابُ وَ أَذْهَانُهَا صِفَتَهُ...}}. صدوق، التوحید، ص۴۶.</ref>.

نکته‌ای که [[تأمل]] و بررسی فراوانی را می‌طلبد، این است که به نظر می‌رسد، تکرار مباحثی درباره مکان [[خدا]]، [[ازلیت]] و [[ابدیت]] و ابتدا و انتهای [[خداوند]] در [[خطبه‌ها]] و سخنان [[اهل‌بیت]]{{عم}} در این دوره، به دلیل نفوذ [[افکار]] و [[عقاید]] [[مسیحیان]] و [[یهودیان]] در باب خداوند و صفات او در میان [[کوفیان]] می‌باشد که برای [[اثبات]] این فرضیه، بررسی [[اعتقادات]] [[خداشناسی]] [[مسیحیت]] و [[یهودیت]] [[ضرورت]] دارد.

۱. '''[[معاد]]''': [[رسول خدا]]{{صل}} در شرایطی به [[پیامبری]] [[مبعوث]] گردید که غالب [[اعراب]] به معاد [[اعتقادی]] نداشتند. [[آیات قرآن]] بارها به [[انکار]] [[رستاخیز]] از سوی [[اعراب جاهلی]] اشاره کرده، چنان‌که می‌فرماید: {{متن قرآن|قَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ}}<ref>«و گفتند: هیچ (زندگی دیگر) جز همین زندگی نزدیک‌تر ما (در این جهان)، نیست و ما برانگیخته نخواهیم شد» سوره انعام، آیه ۲۹.</ref> و در جای دیگری می‌فرماید: {{متن قرآن|... لَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}}<ref>«... اگر بگویی که شما پس از مرگ برانگیخته خواهید شد بی‌گمان کافران می‌گویند این جز جادویی آشکار نیست» سوره هود، آیه ۷.</ref>. روزی [[عبدالله بن ابی]] استخوانی را نزد [[پیامبر]]{{صل}} برد و آن را [[شکست]] و پرسید: [[خداوند]] چگونه این استخوان را درحالی‌که شکسته زنده می‌کند؟ [[پیامبر]]{{صل}} پاسخ داد: [[خداوند]] این استخوان را زنده می‌کند، تو را می‌میراند و سپس تو را داخل در [[آتش دوزخ]] می‌کند<ref>طبری، جامع البیان، ج۲۳، ص۳۸.</ref>. [[اعراب]]، [[مرگ]] را خارج شدن [[روح]] از بدن می‌دانستند که یا در اثر [[بیماری]] از بینی فرد و یا بر اثر جراحت از محل زخم خارج می‌گردد<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۱۳۹ و ۱۴۱.</ref>. از آنجا که اعراب انسان‌هایی مادی بودند، صرفاً به دلیل رفع [[مصالح]] [[دنیایی]] خود، همچون ازدیاد [[مال]]، دفع [[شر]] و بیماری و یا مصون ماندن از عقوبت‌های این [[دنیا]] که از سوی [[خدایان]] دامنگیرشان می‌شد، به [[بت‌ها]] و خدایان [[متوسل]] می‌شدند؛ به همین دلیل بود که وقتی [[ضمام بن ثعلبه سعدی]] [[اسلام]] آورد و [[لات]] و [[عزی]] را [[نفرین]] کرد، افراد قبیله‌اش به او گفتند: «آیا از [[مبتلا]] شدن به برص، [[جذام]] و جنون نمی‌هراسی؟»<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۵۲-۷۵۳.</ref> آن دسته از اعراب نیز که به زنده شدن مردگان [[اعتقاد]] داشتند، گرفتار [[خرافات]] و اوهامی چون نیاز مرده به، شتر آب و غذا بودند و این وسائل را در کنار [[قبر]] او قرار می‌دادند<ref>جواد علی، المفصل، ج۶، ص۱۲۹.</ref>.

این زمینه [[اعتقادی]] سبب شد که پیامبر{{صل}} در [[دعوت]] اعراب به اسلام، موضوع [[معاد]] را بلافاصله پس از [[توحید]] و نفی شرک بیان کند. [[رسول خدا]]{{صل}} هنگامی که نخستین [[خطبه]] خود را پس از آشکار شدن دعوت خود بر فراز [[کوه صفا]] ایراد فرمود، سخن از [[بعث]] و معاد را در امتداد [[دعوت به یکتاپرستی]] بیان کرد و فرمود: «و خداوند کسی‌ست که خدایی جز او نیست، من فرستاده [[راستین]] [[خدا]] به سوی شما - به‌طور خاص - و به سوی همه [[مردم]] هستم و به خدا [[سوگند]] همانگونه که به [[خواب]] می‌روید، می‌میرید و همانطور که [[بیدار]] می‌شوید پس از مرگ زنده می‌شوید و همانگونه که عمل می‌کنید محاسبه می‌شوید و در مقابل [[نیکی]] [[پاداش]] خیر و در مقابل [[بدی]] جزای آن را خواهید دید و همانا [[بهشت و جهنم]] ابدی هستند...»<ref>{{متن حدیث|... وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ حَقّاً خَاصَّةً وَ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً وَ اللَّهِ لَتَمُوتُونَ كَمَا تَنَامُونَ وَ لَتُبْعَثُونَ كَمَا تَسْتَيْقِظُونَ وَ لَتُحَاسَبُونَ كَمَا تَعْمَلُونَ وَ لَتُجْزَوْنَ بِالْإِحْسَانِ إِحْسَاناً وَ بِالسُّوءِ سُوءاً وَ إِنَّهَا الْجَنَّةُ أَبَداً وَ النَّارُ أَبَداً...}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۸، ص۱۹۷؛ برای نمونه دیگر ر.ک: یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۸۹-۹۰.</ref>. به این ترتیب [[پیامبر]]{{صل}} [[مردم]] را متوجه [[آخرت]] کرد و یادآور شد که [[اعمال]] آنها نه در این [[دنیا]]، که در آخرت رسیدگی خواهد شد. [[پرسش]] درباره [[معاد]] و [[روز حساب]] غالباً در [[دوره مکی]] مطرح می‌شد؛ چراکه [[اعراب]] برای نخستین بار زنده شدن مردگان و محاسبه اعمال در آخرت را از زمان پیامبر{{صل}} می‌شنیدند؛ درحالی‌که پس از [[هجرت پیامبر]]{{صل}} به [[مدینه]]، بحث از معاد در حضور [[مسلمانان]] تنها جهت یادآوری و عاقبت‌اندیشی مطرح می‌گردید؛ چنان‌که به هنگام حضور پیامبر{{صل}} در [[مکه]]، شخصی به همراه استخوانی نزد ایشان رفته و گفت: آیا [[گمان]] می‌کنی که [[خداوند]] این را بعد از آن‌که پوسیده شود، زنده می‌کند و پس از [[خرد]] کردن و به باد سپردن آن [[منتظر]] پاسخ پیامبر{{صل}} شد. [[رسول خدا]] به او فرمود: «بله من این را می‌گویم، خداوند تو و آن را بعد از آن‌که چنین گشتید، برمی‌انگیزد و آنگاه تو را به [[جهنم]] خواهد فرستاد»<ref>{{متن حدیث|نَعَم أَنَا أَقُولُ ذَلِكَ، يُبْعَثُهُ اللَّهُ وَ إِيَّاكَ بَعْدَ مَا تَكُونَانِ. هَكَذَا، ثُمَّ يُدْخِلُكَ اللَّهُ النَّارَ}}. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۳۶۱-۳۶۲.</ref>.

سخن از معاد و [[قیامت]] در دوره [[اهل‌بیت پیامبر]]{{صل}} با هدفی متفاوت بیان می‌شد. چنان‌که در [[آینده]] به تفصیل بیان خواهد شد، مسلمانان پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}}، به تدریج از [[ارزش‌ها]] و [[تعالیم اسلامی]] دور شدند. اولین نشانه بارز آن، [[بحران]] [[ارتداد]] بود که به دلیل [[رسوخ]] نکردن [[ایمان]] در [[قلوب]] مسلمانان در میان بسیاری از [[قبایل عرب]] رخ داد. پس از آن نیز با شروع فتوحات و سرازیر شدن [[غنایم]] به سوی [[اعرابی]] که پیش از این در [[فقر]] و [[فاقه]] به‌سر می‌بردند، آنها را به دنیاپرستی [[سوق]] داده و به تدریج [[ارزش‌های اسلامی]] را از یادشان برد. این [[دنیا‌طلبی]] آنچنان [[اعراب]] را سرگرم کرد که از یاد [[آخرت]]، [[معاد]] و [[حسابرسی]] [[اعمال]] [[غافل]] شدند. از این‌رو بخش قابل توجهی از [[خطبه‌ها]] و سخنان [[اهل‌بیت]]{{عم}} به توصیف [[قیامت]] و [[لزوم]] یادآوری آن اختصاص یافته است. برای مثال، [[امام علی]]{{ع}} که با به دست گرفتن [[خلافت]] سعی کرد نهایت استفاده را از خطبه‌خوانی برای [[روشنگری]] ذهن [[مردم]] ببرد، در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «... تا آنجا که امور زندگانی پیاپی بگذرد و روزگاران سپری شود و [[رستاخیز]] برپا گردد. در آن [[زمان]] [[انسان‌ها]] را از شکاف گورها و لانه‌های پرندگان و [[خانه]] درندگان و میدان‌های [[جنگ]] بیرون می‌آورد که با [[شتاب]] به سوی [[فرمان]] [[پروردگار]] می‌روند و به صورت دسته‌هایی خاموش و صفه‌ای آرام و ایستاده حاضر می‌شوند چشم بیننده [[خدا]] آنها را می‌نگرد و صدای [[فرشتگان]] به گوش آنها می‌رسد. [[لباس]] نیاز و [[فروتنی]] پوشیده درهای [[حیله]] و [[فریب]] بسته شده و آرزوها قطع گردیده است. [[دل‌ها]] آرام، صداها آهسته، عرق از گونه‌ها چنان جاری است که امکان حرف زندن نمی‌باشد. [[اضطراب]] و [[وحشت]] همه را فرا گرفته، بانگی رعدآسا و گوش‌خراش همه را لرزاند به سوی پیشگاه [[عدالت]]، برای دریافت [[کیفر]] و [[پاداش]] می‌کشاند.»..<ref>{{متن حدیث|حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الْأُمُورُ وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ وَ أَزِفَ النُّشُورُ أَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ وَ أَوْكَارِ الطُّيُورِ وَ أَوْجِرَةِ السِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ الْمَهَالِكِ سِرَاعاً إِلَى أَمْرِهِ مُهْطِعِينَ إِلَى مَعَادِهِ رَعِيلًا صُمُوتاً قِيَاماً صُفُوفاً يَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَ يُسْمِعُهُمُ‏ الدَّاعِي، عَلَيْهِمْ لَبُوسُ الِاسْتِكَانَةِ وَ ضَرَعُ الِاسْتِسْلَامِ وَ الذِّلَّةِ. قَدْ ضَلَّتِ الْحِيَلُ وَ انْقَطَعَ الْأَمَلُ وَ هَوَتِ الْأَفْئِدَةُ كَاظِمَةً وَ خَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ مُهَيْنِمَةً وَ أَلْجَمَ الْعَرَقُ وَ عَظُمَ الشَّفَقُ وَ أُرْعِدَتِ الْأَسْمَاعُ لِزَبْرَةِ الدَّاعِي إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ وَ مُقَايَضَةِ الْجَزَاءِ وَ نَكَالِ الْعِقَابِ وَ نَوَالِ الثَّوَابِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۸۳؛ برای دیدن نمونه‌های دیگری از سخنان امام علی{{ع}}، ر.ک: خطبه‌های ۳۲، ۶۳، ۸۲، ۸۵، ۱۰۲، ۱۰۹، ۱۱۳، ۱۱۴، ۱۳۲، ۱۵۳، ۱۵۸، ۱۶۷، ۱۸۳، ۱۹۰، ۱۹۱، ۲۰۴؛ نامه‌های ۳۱، ۴۰، ۴۱، ۷۵؛ حکمت‌های ۲۱، ۲۷، ۱۶۸، ۱۶۸، ۱۸۷.</ref>.

[[امام حسین]]{{ع}} نیز که از [[سکوت]] و [[بی‌تفاوتی]] مردم در مقابل [[ظلم]] معاویه و به [[حکومت]] رسیدن یزید به شدت ناخشنود و نگران بود، [[روز قیامت]] را به [[مسلمانان]] یادآوری می‌کرد<ref>در ادامه، به تفصیل درباره شرایط گوناگون جامعه عصر امام حسن{{ع}} و امام حسین{{ع}} سخن گفته خواهد شد.</ref>؛ چنان‌که در جایی سخن پدر گرامیشان را به مردم گوشزد کرد و فرمود: «اگر بنده‌ای [[اجل]] و آمدن آن را با [[شتاب]] به سوی خود ببیند هرآینه از همه [[آرزوها]] بدش خواهد آمد و از [[دنیاخواهی]] دست برمی‌دارد»<ref>{{متن حدیث|لَوْ رَأَى الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَيْهِ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ تَرَكَ طَلَبَ الدُّنْيَا}}. مفید، الامالی، ص۳۰۹.</ref>.

 

۲. '''[[نبوت]]''': یکی دیگر از موضوعات و مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}}، نبوت بود. از آنجا که [[مشرکان]] و [[اهل کتاب]] در اصل نبوت تردیدی نداشتند، یکی از نخستین موضوعاتی که [[پیامبر اسلام]]{{صل}} در [[آغاز بعثت]] خود و در مواجهه با مخاطبان خود به بیان آن می‌پرداخت، [[اثبات نبوت]] خویش بود. اولین عاملی که به پذیرش [[نبوت حضرت محمد]]{{صل}} کمک می‌کرد، سابقه روشن ایشان در [[راستگویی]] و [[درستکاری]] بود که [[اطمینان]] به [[ادعای نبوت]] را تا حدود زیادی در میان مردم ایجاد می‌کرد. به همین دلیل بود که [[پیامبر]]{{صل}} در نخستین [[خطبه]] خود که بر فراز [[کوه صفا]] ایراد گردید، از اطمینان مردم به [[صداقت]] خود بهره گرفت و هنگامی که فرمود: «آیا اگر شما را خبر دهم که [[دشمن]] صبح یا شب به شما [[حمله]] می‌کند، سخن مرا تصدیق می‌کنید»، با [[تأیید]] [[اعراب]] مواجه گردید و ادامه داد: «به خدایی که جز او خدایی نیست، من فرستاده خاص [[پروردگار]] به سوی شما و همه [[مردم]] هستم.»..<ref>{{متن حدیث|أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ الْعَدُوَّ مُصَبِّحُكُمْ أَوْ مُمَسِّيكُمْ مَا كُنْتُمْ تُصَدِّقُونَنِي؟... وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ حَقّاً خَاصَّةً وَ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً...}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۸، ص۱۹۷.</ref>.

سران مشرکان و [[اهل کتاب]]، مهم‌ترین کسانی بودند که پیامبر{{صل}} برای اثبات نبوت خویش با آنها روبرو بود. سران مشرکان که با تلاش‌های مذکور پیامبر{{صل}}، به [[صحت]] ادعای آن حضرت [[اطمینان]] حاصل کرده بودند، [[بهانه‌جویی]] کرده و همچنان از پیامبر{{صل}} می‌خواستند تا [[نبوت]] خویش را [[اثبات]] کند. برای مثال می‌گفتند: چگونه است که [[خداوند]] بشری مثل ما را که می‌خورد، می‌آشامد و در بازارها راه می‌رود، به [[پیامبری]] برگزیده است و چگونه است که فرشته‌ای همراه تو نیست که سخنانت را تصدیق کند<ref>ر.ک: طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۱۹.</ref>. همانگونه که در گذشته بیان شده سران [[مشرک]] به دلیل در خطر افتادن [[سیادت]] و [[قدرت]] خود که سبب سرازیر شدن [[ثروت]] فروانی به سوی آنها گردیده بود، بهانه‌جویی کرده و از پذیرش [[نبوت]] [[پیامبر]]{{صل}} طفره می‌رفتند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۱۳۲.</ref>. [[اهل کتاب]] دومین گروهی بودند که [[رسول خدا]]{{صل}} نبوت خود را برای آنها [[اثبات]] می‌کرد. این اثبات غالباً پس از پرسش‌های اهل کتاب درباره [[انبیای سلف]] و مطالب موجود در [[تورات]] و [[انجیل]] و پاسخ‌های دقیق و منطقی پیامبر{{صل}} صورت می‌گرفت؛ چنان‌که یکی از بزرگان [[یهود]] از پیامبر{{صل}} خواست تا ده کلمه‌ای را که [[خداوند]] در [[بقعه مبارک]] به [[موسی بن عمران]] داد و کسی جز [[نبی]] مرسل یا [[فرشته مقرب]] به آنها [[علم]] ندارد بیان کند<ref>ر.ک: صدوق، الامالی، ص۲۵۵.</ref>. با وجود این قبیل بهانه‌جویی‌ها یا سؤالات حقیقت‌جویانه، نبوت پیامبر{{صل}} به سرعت از سوی [[اعراب]] پذیرفته شد و رسول خدا{{صل}} در اثبات [[پیامبری]] خویش با مشکل جدی مواجه نبود؛ بلکه [[پیروی]] از [[سنت]] خود را به عنوان مهم‌ترین ماده تعلیمی، مورد توجه قرار می‌داد.

 

 

۳. '''[[امامت]]''': امامت و [[رهبری]] که به‌طور طبیعی [[خلافت]] نیز در آن نهفته است از اصول مهم [[اسلام]] می‌باشد که قرآن و سنت پیامبر{{صل}} به آن توجه ویژه‌ای داشته است. امامت به معنای [[پیشوایی]] از دیدگاه [[شیعه]] دارای سه [[شأن]] می‌باشد که هر سه در طول یکدیگر قرار دارند. شأن نخست، [[رهبری اجتماعی]] ـ [[سیاسی]]؛ شأن دوم، [[مرجعیت دینی]] و شأن سوم؛ [[ولایت معنوی]] یا همان [[ولایت]] یک [[انسان کامل]] می‌باشد که [[اهل سنت]] مسئله [[امامت]] را تنها در [[شأن]] اول آن قبول دارند<ref>مطهری، امامت و رهبری، ص۲۸-۳۷.</ref>. از این تعریف برمی‌آید که امر [[خلافت]] و [[حکومت]] از فروع و شاخه‌های مسئله [[امامت]] است.

 

همانطور که اشاره شد، امامت، موضوعی است که [[قرآن]] نیز صریحاً به آن اشاره کرده است. [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند، همان کسان که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> و نیز در همین زمینه می‌فرماید: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}}<ref>«ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید» سوره نساء، آیه ۵۹.</ref>. نکته دیگری که ذکر آن در مقدمه بحث ضروری می‌نماید، این است که آیا آن‌که به [[حکم]] قرآن، باید [[جانشین پیامبر]]{{صل}} - خواه [[سیاسی]] و [[دینی]] و [[معنوی]] - می‌شد، همچون [[اعتقاد شیعه]]، فرد [[پیش‌بینی]] شده و منصوصی بود، یا همچون [[رأی]] [[اهل سنت]]، فردی غیر [[منصوص]] بود که [[مردم]] [[وظیفه]] انتخاب او را داشتند؟ روایتی [[تاریخی]] که [[ابن هشام]] در [[سیره]] خود به آن اشاره کرده، پاسخی است که می‌تواند از جانب [[شیعه]] و [[سنی]] مورد استفاد قرار گیرد. [[روایت]] از این قرار است که روزی [[پیامبر]]{{صل}} در [[بازار]] [[عکاظ]] مشغول [[دعوت]] مردم به [[اسلام]] بود؛ درحالی‌که [[ابولهب]] پشت سر ایشان حرکت کرده، گفته‌های پیامبر{{صل}} را [[تکذیب]] می‌کرد. پس از آن‌که شیخ قبیله‌ای با پیامبر{{صل}} به گفتگو نشست، از سخنان آن حضرت متعجب گردید و خطاب به [[رسول خدا]] گفت: من و قبیله‌ام به یک شرط به تو [[ایمان]] می‌آوریم و آن اینکه من یا کسی از قبیله‌ام را به [[جانشینی]] خودت [[انتخاب]] کنی. در این هنگام بود که رسول خدا فرمود: «امر خلافت با خداست، هر کجا که بخواهد آن را قرار می‌دهد»<ref>{{متن حدیث|الأَمْرُ إِلَى اللَّهِ، يَضَعُهُ حَيْثُ يَشَاءُ}}. ابن اثیر، الکامل، ج۲، ص۹۴.</ref>. با توجه به تأکید [[قرآن]] بر مسئله [[امامت]] و [[رهبری]] و اینکه به نقل [[شیعه]] و [[سنی]] مراد [[قرآن]] از {{متن قرآن|الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}، [[امام علی]]{{ع}} است<ref>از میان تفاسیر شیعه، ر.ک: طوسی، التبیان، ج۳، ص۵۵۹؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۲، ص۴۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۴؛ و از میان منابع اهل سنت، ر.ک: طبری، جامع البیان، ج۶، ص۳۸۹؛ سمعانی، تفسیر، ج۲، ص۴۹؛ ابن کثیر، تفسیر، ج۲، ص۷۴.</ref>، [[پیامبر]]{{صل}} نیز در [[سیره]] تعلیمی خود به این امر توجه ویژه‌ای داشت. [[رسول خدا]]{{صل}} در [[یوم‌الانذار]]، پس از آن‌که امام علی{{ع}} سه مرتبه [[دعوت به اسلام]] پیامبر{{صل}} در حضور [[خویشاوندان]] آن حضرت را [[اجابت]] کرد، فرمود: پس از من، او [[وصی]]، [[وزیر]] و [[خلیفه]] من خواهد بود<ref>{{متن حدیث|إِنَّ هَذَا أَخِي وَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ}}. ابن اثیر، الکامل، ج۲، ص۶۲.</ref>. ایشان در جریان رفتن به [[غزوه تبوک]]، خطاب به امام علی{{ع}} فرمود: [[منزلت]] تو به من مانند منزلت و جایگاه [[هارون]] به [[موسی]]{{ع}} است<ref>{{متن حدیث|أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى}}. احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۱۷۹؛ صدوق، الخصال، ص۲۱۱.</ref>. همچنین در روایتی از [[ابوسعید خدری]] که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند آمده که شبی پیامبر{{صل}} به همراه جمعی از جمله امام علی{{ع}}، [[ابوبکر]] و عمر در حرکت بودند که [[کفش]] پیامبر{{صل}} پاره شد و امام علی{{ع}} در گوشه‌ای به وصله زدن و دوختن کفش پیامبر{{صل}} مشغول شد. در این [[زمان]]، پیامبر{{صل}} خطاب به [[اصحاب]] خود فرمود: «همانا در میان شما کسی است که برای [[تأویل قرآن]] می‌جنگد، همان‌گونه که برای [[تنزیل]] آن جنگید... و لیکن او آن است که بر کفش پینه می‌زند»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ مِنْكُمْ مَنْ يُقَاتِلُ عَلَى تَأْوِيلِ هَذَا الْقُرْآنِ كَمَا قَاتَلَ عَلَى تَنْزِيلِهِ... وَ لَكِنَّهُ خَاصِفُ النَّعْلِ...}}. احمد بن حنبل، مسند، ج۳، ص۳۳؛ ترمذی، سنن، ج۵، ص۲۹۸؛ قاضی نعمان مغربی، شرح الاخبار، ج۱، ص۳۳۷؛ مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۲۴؛ طوسی، الامالی، ص۲۵۴.</ref>.

[[پیامبر اکرم]]{{صل}} خطاب به [[مردم]] می‌فرمود: هر کس بمیرد و [[امام زمان]] خود را نشناسد به [[مرگ جاهلیت]] می‌میرد<ref>{{متن حدیث|مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً}}. صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص۴۱۰.</ref>. [[خطبه پیامبر]]{{صل}} در [[غدیر خم]] نیز از روایاتی است که ایشان [[ائمه]] پس از خود را معرفی کردند؛ همچنین در جایی فرمود: [[امامان]] پس از من به تعداد [[نقبای بنی‌اسرائیل]] هستند<ref>{{متن حدیث|الْأَئِمَّةُ بَعْدِي بِعَدَدِ نُقْبَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۶، ص۳۵۲.</ref>. روزی [[رسول خدا]]{{صل}} خطاب به [[مردم]] فرمود: ای مردم! هر کس [[خورشید]] را از دست داد، به ماه چنگ بزند و هر که ماه را از دست داد به [[زهره]] چنگ بزند و هر کس زهره را از دست داد، به فرقدین<ref>فرقدین دو کوکب درخشان در دب اصغر می‌باشند.</ref> چنگ بزند که همانا من، خورشید و علی، ماه و [[فاطمه]]، زهره و حسن و حسین، فرقدین هستند<ref>{{متن حدیث|مَعَاشِرَ النَّاسِ! مَنِ افْتَقَدَ الشَّمْسَ فَلْيَسْتَمْسِكْ بِالْقَمَرِ وَ مَنِ افْتَقَدَ الْقَمَرَ فَلْيَسْتَمْسِكْ بِالزُّهَرَةِ وَ مَنِ افْتَقَدَ الزُّهَرَةَ فَلْيَسْتَمْسِكْ بِالْفَرْقَدَيْنِ... أَنَا الشَّمْسُ وَ عَلِيٌّ الْقَمَرُ وَ فَاطِمَةُ الزُّهَرَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ الْفَرْقَدَانِ}}. صدوق، معانی الاخبار، ص۱۱۴.</ref>. [[حدیث مشهور]] [[جابر بن عبدالله انصاری]] نیز از جمله [[روایات]] بسیار مشهوری است که طی آن، [[پیامبر]]{{صل}} نام‌های ائمه را به جابر تعلیم داد<ref>ر.ک: صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص۲۵۳؛ برای نمونه‌های دیگر ر.ک: کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹؛ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۵۹-۶۵؛ ج۲، ص۲۷؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص۲۶۴؛ خزاز قمی، کفایه الاثر، ص۲۳۰؛ مفید، الامالی، ص۱۵ و ۱۳۵.</ref>.

نکته‌ای که پرداختن به آن ضروری می‌باشد، [[دلایل]] تعالیم و تأکیدات فراوان پیامبر{{صل}} بر مسئله [[امامت]] و [[خلافت امیرمؤمنان]]{{ع}} و نیز بی‌توجهی [[مهاجر]] و [[انصار]] به خواست و نظر رسول خدا{{صل}} است. همانطور که در فصل اول بیان شد، در [[عصر جاهلیت]] از یک سو [[اعراب]] شمالی با اعراب جنوبی و از سوی دیگر، هر یک از [[قبائل]]، بطون و عماره‌های درون این تیره همچون [[بنی‌امیه]] و [[بنی‌هاشم]] و نیز [[اوس و خزرج]]، با یکدیگر در [[رقابت]] بودند و هر گروه خود را [[برتر]] از دیگری می‌دانست<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۳۰-۳۲.</ref>. روشن است که در چنین شرایطی [[رقابت]] بر سر [[انتخاب]] [[جانشین پیامبر]]{{صل}} از یک طرف میان [[مهاجر]] و [[انصار]] و از یک طرف بین [[بنی‌امیه]] و [[بنی‌هاشم]] و نیز سایر بطون وجود داشت و هر یک درصدد بود که این [[افتخار]] و امتیاز نصیب او شود. بطون و شاخه‌های مختلف [[قریش]] خاطره [[برتری]] همیشگی بنی‌هاشم را در ذهن خود داشتند. بنی‌هاشم از دوران هاشم و سپس [[عبدالمطلب]]، از بیوتات [[عرب]] محسوب می‌شدند که مهم‌ترین و شریف‌ترین [[مناصب]] [[مکه]] یعنی [[رفادت]] و [[سقایت]] [[کعبه]] را در [[اختیار]] خود داشتند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۱۳۱.</ref>. این [[شرافت]] و امتیازات فراوان که از قِبل آن به بنی‌هاشم می‌رسید، از همان دوران، [[حسادت]] سایر قریش به ویژه بنی‌امیه را به همراه داشت و هنگامی که فردی از میان [[هاشمیان]] به [[نبوت]] برگزیده شد، این حسادت به بیشترین حد خود رسید. به همین دلیل بود که از همان روزهای نخست [[بعثت]] سرسخت‌ترین مخالفان و [[دشمنان پیامبر]]{{صل}} را [[سران قریش]] تشکیل می‌دادند و تا آخرین لحظه ([[فتح مکه]]) بر [[دشمنی]] خود، باقی ماندند. هنگامی که آنها و نیز برخی از بزرگان [[صحابه]] فهمیدند [[پیامبر]]{{صل}} در نظر دارد [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} را که او نیز از بنی‌هاشم است، به [[جانشینی]] خود برگزیند، جنب و [[جوش]] آنها برای جلوگیری از این امر، آغاز شد؛ تا جایی که در آخرین روزهای [[حیات پیامبر]]{{صل}} [[اطاعت]] دستور ایشان مبنی بر [[لشکرکشی]] به مرزهای [[شام]] به [[فرماندهی]] [[اسامه بن زید]] [[سرپیچی]] کردند و هنگامی که [[رسول خدا]]{{صل}} قلم و دواتی طلب کرد تا مسئله جانشینی پس از خود را به صورت مکتوب درآورد، عمر با وارد کردن [[اتهام]] هذیان‌گویی به پیامبر{{صل}} از آوردن قلم و دوات جلوگیری کرد و در نهایت آن حضرت بدون مکتوب کردن نام [[جانشین]] خود، [[چشم]] از [[دنیا]] فروبست. [[عمر بن خطاب]] نیز بعدها در دوران خلافتش، از [[رقابت]] و حسادتی که [[قریش]] با [[بنی‌هاشم]] داشت، پرده برداشت و خطاب به [[ابن عباس]] گفت: قریش نمی‌پسندید که [[نبوت]] و [[خلافت]] در یک [[خاندان]] جمع شود.

عامل دیگری نیز در بی‌توجهی به نظر [[پیامبر]]{{صل}} و در نهایت [[انتخاب ابوبکر]] به [[جانشینی]] آن حضرت [[دخالت]] داشت که ریشه در زمینه‌های [[سیاسی]] [[عصر جاهلیت]] داشت. همانطور که بیان شد، یک جنبه از [[رقابت]] [[اعراب]]، رقابت میان [[مهاجران]] شمالی و [[انصار]] جنوبی بود. به علاوه، چنان‌که در فصل اول نیز اشاره گردید، [[شیوه]] [[انتخاب]] شیخ [[قبیله]] در میان اعراب شمالی به این ترتیب بود که بزرگان قبیله دور هم جمع شده و شخصی را که با معیارهای مورد نظرشان تطابق داشت از میان خود برمی‌گزیدند؛ درحالی‌که اعراب جنوبی به دلیل داشتن نگاهی تقدسی و [[روحانی]] به رؤسای خود به شیوه موروثی عمل کرده و از طریق رابطه نسبی شخصی را برمی‌گزیدند که این [[قداست]] در او نیز وجود داشته باشد. وجود چنین زمینه‌ای سبب شد که [[قریش]] نسبت به نظر پیامبر{{صل}} بی‌تفاوت گردیده و انصار، [[جانشین]] شدن [[امام علی]]{{ع}} را منطقی تلقی کنند؛ هرچند که [[ترس]] از قریش و [[انحصار]] [[قدرت]] در میان آنها موجب شد به منظور از صحنه خارج نشدن همیشگی خود، به تکاپو افتاده و به محض شنیدن خبر [[رحلت پیامبر]]{{صل}} در [[سقیفه]] جمع شوند؛ هرچند در نهایت [[ابوبکر]] با بیان [[روایت]] تقطیع شده «الائمه من قریش» احتمال انتخاب یکی از انصار به خلافت را از آنها سلب کرد و رقابت درونی [[اوس و خزرج]] نیز سبب شد به انتخاب شخصی از قریش تن دهند. همین دیدگاه سیاسی - [[اجتماعی]] اعراب شمالی به [[رهبری]] بود که موجب شد نتوانند مسئله [[امامت]] به معنای واقعی آن را [[درک]] کنند. [[دلایل]] دیگری را نیز می‌توان برای جانشین نشدن امام علی{{ع}} ذکر کرد. همانطور که گفته شد، اعراب شمالی، از [[عهد]] [[جاهلیت]]، معیارهای خاصی را برای [[انتخاب رئیس]] و شیخ قبیله در نظر می‌گرفتند که از مهم‌ترین آنها، شیخوخیت یا همان سن بالای چهل سال بود. طبیعی بود که با وجود چنین معیاری، [[امام علی]]{{ع}} که در آن [[زمان]] حدود ۳۳ سال داشت در مقابل ریش‌سفیدانی چون [[ابوبکر]] و... [[مقبولیت عمومی]] را از دست دهد. به نظر می‌رسد که عوامل [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] فوق، مهم‌ترین [[دلایل]] کنار زدن [[امیرمؤمنان]]{{ع}} از [[جانشینی]] بود؛ به‌طوری‌که عمر نیز در جایی به این نکته اشاره کرده و می‌گوید: {{عربی|حِيطَةً عَلَى الْإِسْلَامِ}}<ref>مطهری، امامت و رهبری، ص۱۲۳ (بدون ذکر منبع).</ref>؛ به این معنی که [[ترس]] از آسیب دیدن [[اسلام]] سبب شد که علی{{ع}} را به [[خلافت]] [[انتخاب]] نکنیم. از این [[روایت]] برمی‌آید که عمر می‌دانست که [[اعراب]] با توجه به تصور و تصویری که از [[رئیس]] و هبر در ذهن خود دارند، هیچ‌گاه زیر بار رهبری و [[خلافت علی]]{{ع}} نخواهند رفت. نکته پایانی که ذکر آن در این بخش مفید به نظر می‌رسد پرداختن به این موضوع است که چرا [[پیامبر]]{{صل}} پیش از [[وفات]] خود در قالب وصیت‌نامه‌ای نام [[حضرت علی]]{{ع}} را به عنوان [[جانشین]] خود مکتوب و تقیید نکرد؟ همانگونه که پیش‌تر اشاره شد، عمر از [[دستور پیامبر]]{{صل}} مبنی بر آوردن قلم و دوات برای مکتوب کردن نام جانشین، امتناع ورزید و پیامبر{{صل}} خود نیز اصراری بر این امر نکرد؛ درحالی‌که می‌توانست با [[اصرار]] فراوان حاضران را وادار به [[امتثال امر]] خود کرده، یا حتی پیش از [[بیماری]]، طی وصیت‌نامه‌ای، این امر خطیر را به صورت مکتوب درآورد و مانع بسیاری از [[اختلافات]] بعدی گردد. به نظر می‌رسد که [[راز]] این امتناع در این نکته نهفته است که [[حاکمیت]] [[فرهنگ]] شفاهی و [[بی‌سوادی]] [[عامه]] [[مردم]] و نیز [[روح]] [[بدوی]] [[حاکم]] بر [[جامعه]] که استقرار [[تشکیلات]] و عمل بر اساس [[قانون]] مصوب و مکتوب را با مشکل جدی مواجه می‌ساخت سبب شده بود که بیشتر [[دستورات]] پیامبر{{صل}} صورت شفاهی پیدا کند و البته در میان مردم دارای اعتبار فراوان باشد. واقف بودن [[رسول خدا]]{{صل}} به این مطلب که ذهن [[عرب]]، به [[شناخت]] قانون مصوب و مکتوب معطوف نمی‌باشد، موجب گردید که آن حضرت، نام جانشین خود را مکتوب نکند و پس از امتناع عمر از آوردن قلم و دوات اصراری به این امر نشان ندهد.

امام علی{{ع}} نیز به ویژه در دوران [[خلافت]] خود، پیوسته [[مقام امامت]] خود و حق از دست رفته خلافتش را به مردم یادآوری می‌کرد. امام علی{{ع}} پس از حدود ۲۵ سال [[سکوت]] خلافت را به دست گرفته و از این فرصت بهترین استفاده را برای [[تبیین مسئله امامت]] کرد. ایشان، به ویژه از فرصت طلایی خطبه‌خوانی بهره گرفت و [[مقام معنوی]] خویش را به گوش عمومی مردم رساند؛ چنان‌که در خطبه‌ای فرمود: «و همانطور که [[انبیاء]] در میان [[امت]] خود خلیفه‌ای گذاشتند، رسول خدا نیز چنین کرد؛ زیرا آنها [[امت]] خود را [[سرگردان]] و بدون راه روشن و [[علم راسخ]] رها نمی‌کنند»<ref>{{متن حدیث|وَ خَلَّفَ فِيكُمْ مَا خَلَّفَتِ الْأَنْبِيَاءُ فِي أُمَمِهَا إِذْ لَمْ يَتْرُكُوهُمْ هَمَلًا بِغَيْرِ طَرِيقٍ وَاضِحٍ وَ لَا عَلَمٍ قَائِمٍ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱.</ref> و در [[خطبه]] دیگری فرمود: «[[خداوند]] بلندمرتبه ما را [[پاک]] گرداند و [[عصمت]] بخشید و [[گواه]] بر [[خلق]] خویش و [[حجت]] خود روی [[زمین]] قرار داد و ما را با [[قرآن]] و قرآن را با ما قرار داد. ما از قرآن و قرآن از ما جدایی نداریم»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِهِ وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ جَعَلَنَا مَعَ الْقُرْآنِ وَ جَعَلَ الْقُرْآنَ مَعَنَا لَا نُفَارِقُهُ وَ لَا يُفَارِقُنَا}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۹۱.</ref>.

 

[[امام علی]]{{ع}} پیوسته به بیان [[ویژگی‌های ائمه]] می‌پرداخت؛ برای مثال در یکی از خطبه‌های خود چنین فرمود: «[[عترت پیامبر]] جایگاه [[اسرار]] خداوندی و [[پناهگاه]] [[فرمان الهی]] و مخزن [[علم خداوند]] و [[مرجع]] [[احکام اسلامی]] و نگهبان [[کتاب‌های آسمانی]] و... هستند و ویژگی‌های [[حق ولایت]] به آنها اختصاص دارد و [[وصیت پیامبر]] نسبت به [[خلافت مسلمین]] و [[میراث]] [[رسالت]] به آنها تعلق دارد.»..<ref>{{متن حدیث|هُمْ مَوْضِعُ سِرِّهِ وَ لَجَأُ أَمْرِهِ وَ عَيْبَةُ عِلْمِهِ وَ مَوْئِلُ حُكْمِهِ وَ كُهُوفُ كُتُبِهِ... وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلَايَةِ وَ فِيهِمُ الْوَصِيَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲.</ref>. ایشان در خطبه دیگری در همین زمینه فرمود: «همانا [[ائمه]] تدبیرکنندگان امور [[مردم]] از جانب خداوند و [[کارگزاران]] [[آگاه]] [[بندگان]] می‌باشند و وارد [[بهشت]] نمی‌شود مگر کسی که آنها را بشناسد و آنها او را بشناسند و وارد [[جهنم]] نمی‌شود مگر کسی که آنها نیز او را [[انکار]] کنند.»..<ref>{{متن حدیث|إِنَّمَا الْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۵۲.</ref>. خطبه‌های فراوان دیگری نیز از [[امام علی]]{{ع}} به ویژه در [[نهج‌البلاغه]] وجود دارد که آن حضرت در آنها به صراحت به [[تبیین مسئله امامت]]، [[مقام علمی]] و [[معنوی]] [[امام]]، [[ضرورت]] [[اطاعت]] از او، [[شرایط امامت]]، راه‌های [[شناخت]] [[ائمه]] و... می‌پردازد<ref>برای نمونه ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۸۷، ۹۳، ۹۷، ۹۸، ۱۰۰، ۱۱۶، ۱۴۴، ۱۴۷، ۱۵۲، ۱۵۴، ۱۷۳، ۲۱۴، ۲۱۶ و ۱۸۷.</ref>.

 

 

 

به نظر می‌رسد که تلاش [[ابوبکر]]، عمر و عثمان و معاویه برای مهجور ماندن [[ائمه]] و جلوگیری از آشکار شدن [[شخصیت معنوی]] و [[فقهی]] و [[علمی]] آنها، از مهم‌ترین [[دلایل]] تلاش گسترده [[اهل‌بیت]]{{عم}} در [[تبیین مسئله امامت]] بود. این [[خلفا]]، از همان ابتدا با دنبال کردن [[سیاست]] منع نقل و کتابت [[احادیث نبوی]]، درصدد برآمدند تا مانع بر زبان افتادن [[روایات پیامبر]]{{صل}} درباره امامت و [[خلافت]] اهل‌بیت آن حضرت{{ع}} شوند. منع [[نقل حدیث]] از دوره ابوبکر آغاز شد. بر اساس [[روایت]] [[عایشه]]، روزی ابوبکر [[احادیث]] مکتوبی را که نزد عایشه بود و تعدادشان به حدود پانصد [[حدیث]] می‌رسید مطالبه کرد و همه آنها را سوزاند. او در پاسخ به سؤال عایشه درباره علت [[سوزاندن]] روایات پیامبر{{صل}} گفت: «[[بیم]] آن دارم که بمیرم و آنها نزد من باشند، درحالی‌که در میان آنها احادیثی باشد که اصلی نداشته و من بر اساس [[اطمینان]] به کسی، آن را از او نقل کرده باشم، حال آن‌که حدیث نادرست باشد»<ref>{{عربی|إِنِّي خَشِيتُ أَنْ أَمُوتَ وَ هِيَ عِندِي فَيَكُونَ فِيهَا أَحَادِيثُ مِنْ رَجُلٍ قَدِ ائْتَمَنْتُهُ وَ وَثِقْتُ بِهِ وَ لَمْ يَكُنْ كَمَا حَدَّثَنِي، فَأَكُونَ قَدْ نَقَلْتُ ذَلِكَ فَهَذَا لَا يَصِحُّ}}. ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۵؛ متقی هندی، کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۸۵؛ شهرستانی، منع تدوین الحدیث، ص۹.</ref>. او [[مردم]] را جمع کرد و در ضمن [[خطبه]] خود، آنها را از نقل [[احادیث نبوی]] منع کرد و گفت: «شما از [[پیامبر]]{{صل}} احادیثی نقل می‌کنید که در آنها [[اختلاف]] دارید و مردم پس از شما بیشتر در آنها اختلاف خواهند کرد. پس از [[رسول خدا]] چیزی نقل نکنید و هر کس از شما خواست [[حدیثی]] بگویید، میان ما و شما کتاب خداست.»..<ref>{{عربی|إِنَّكُمْ تُحَدِّثُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} أَحَادِيثَ تَخْتَلِفُونَ فِيهَا، وَ النَّاسُ بَعْدَكُمْ أَشَدُّ اخْتِلَافًا، فَلَا تُحَدِّثُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} شَيْئًا، فَمَنْ سَأَلَكُمْ فَقُولُوا: بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ...}}. ذهبی، تذکرة الحفاظ، ص۲-۳.</ref>. بنابراین [[ابوبکر]] ظاهراً از [[بیم اختلاف]] در [[احادیث پیامبر]]{{صل}} و نادرست بودن سند برخی از آنها، از [[نقل حدیث]] جلوگیری کرد. این در حالی است که پیامبر{{صل}} بارها با گفتن عباراتی چون {{متن حدیث|بَلِّغُوا عَنِّي}}، {{متن حدیث|حَدِّثُوا عَنِّي وَ لَا حَرَجَ}}، {{متن حدیث|حَدِّثُوا عَنِّي بِمَا تَسْمَعُونَ}}، {{متن حدیث|فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ}} به [[نقل احادیث]] خود اهتمام ویژه‌ای داشتند. [[سیاست]] عمر نسبت به ابوبکر در منع نقل حدیث شدیدتر بود. او [[کتابت حدیث]] را جز برای عده معدودی [[تحریم]] کرد<ref>احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ج۱، ص۴۸۱.</ref>. بدین ترتیب پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}}، به دستور [[دستگاه خلافت]]، همه کتاب‌ها و صحیفه‌های [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} جمع‌آوری و سوزانده شدند. به دستور عمر، [[صحابه]] و قرّائی چون [[ابودرداء]]، [[عبدالله بن مسعود]]، [[ابوذر]] و [[ابومسعود انصاری]] که در شهرهای مختلف به [[نشر]] احادیث نبوی می‌پرداختند، به [[مدینه]] فراخوانده شده، در آن [[شهر]] [[زندانی]] شدند<ref>ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۷؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۱، ص۱۱۰.</ref>. او به [[معلمان]] [[قرآنی]] که به نقاط مختلف اعزام می‌داشت توصیه می‌کرد که نقل حدیث را کم کنند، تا مبادا با نقل [[روایات نبوی]]{{صل}} آنان را از [[قرآن]] بازدارند<ref>ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۷.</ref>. هنگامی که عمر از [[نقل حدیث]] «استأذان» توسط [[ابوموسی اشعری]] مطلع شد، او را [[تهدید]] کرد که اگر کسی از [[صحابه]] را به عنوان [[شاهد]] نیاورد، او را [[تعزیر]] خواهد کرد<ref>مسلم، صحیح، ج۶، ص۱۷۷.</ref>.

عثمان نیز از نقل و کتابت [[احادیث پیامبر]] جلوگیری کرد. [[تبعید]] [[ابوذر]] به [[شام]] و ضرب و شتم [[عمار یاسر]] توسط عثمان، دلیلی جز تلاش‌های گسترده این افراد برای نقل و [[نشر]] احادیث پیامبر{{صل}} نداشت.

ممانعت از رواج [[احادیث نبوی]] در دوره [[زمامداری]] معاویه به اوج خود رسید؛ چنان‌که معاویه در [[مسجد دمشق]] خطبه می‌خواند و می‌گفت: «ای [[مردم]] از نقل احادیثی که از [[رسول خدا]]{{صل}} وارد شده بپرهیزید»<ref>از: ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۲۶ به نقل از: عسکری، سیاست‌های تبلیغاتی معاویه در مقابله با حضرت علی، ص۱۲۵.</ref>. [[ابن عساکر]] [[روایت]] شخصی را ذکر کرده که گفت: «فقط یکبار دیدم معاویه در خطبه‌اش از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[حدیثی]] نقل کند»<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۶، ص۷۲۷ به نقل از: عسکری، سیاست‌های تبلیغاتی معاویه در مقابله با حضرت علی، ص۱۲۵.</ref>. آورده‌اند که منادی معاویه در یکی از [[شهرهای اسلامی]] فریاد می‌زد: «[[ذمه]] کسی را که حدیثی در [[مناقب علی]] و [[فضایل]] [[اهل‌بیت]] او روایت کند، از خود برداشتم»<ref>{{عربی|بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَى حَدِيثاً فِي مَنَاقِبِ عَلِيٍّ وَ فَضْلِ أَهْلِ بَيْتِهِ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۱۲۵.</ref>. این [[سیاست]] سبب شد که سفارش‌های [[پیامبر]]{{صل}} درباره [[ائمه]]{{عم}} به دست فراموشی سپرده شود.

سیاست منع نقل و تدوین احادیث نبوی تنها به یک دلیل بود. اینکه عده‌ای مانند [[عایشه]]، [[ابوهریره]] و معاویه [[اجازه]] نقل حدیث داشتند، می‌رساند که تنها کسانی که [[منافع]] [[خلافت]] را در نظر داشتند و [[احادیث]] را در جهت فضای [[حاکم]] در [[جامعه]] و اهداف حکومت‌گران [[گزینش]] می‌کردند، به نقل [[روایات نبوی]] می‌پرداختند. تنها احادیثی که می‌توانست جو عمومی جامعه و شرایط [[سیاسی]] حاکم بر آنان را به‌طور جدی تهدید کند، احادیث مربوط به [[فضایل امام علی]]{{ع}} و [[جانشینی]] ایشان پس از [[پیامبر]]{{صل}} بود<ref>برای اطلاعات بیشتر ر.ک: احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ج۱، ص۵۴۷؛ معارف تاریخ عمومی حدیث، ص۸۳.</ref>. [[سیاست]] منع و [[تدوین حدیث]]، آثار زیان‌بار [[فرهنگی]] - [[سیاسی]] فراوانی داشت. [[امت اسلامی]] درست در زمانی که پیش از هر موقع به نقل [[روایات پیامبر]]{{صل}} نیاز داشت از این کار بازداشته شد و بدین ترتیب زمینه برای [[تحریف]] [[سنت نبوی]] و [[تفسیر به رأی]] فراهم گردید. تداوم این سیاست هم سبب فراموشی [[سخنان رسول خدا]]{{صل}} و هم مفهوم و [[مقام ولایت]] گردید.

[[امام علی]]{{ع}} پس از به دست گرفتن [[منصب خلافت]] با [[بحران]] و [[آشفتگی]] [[فکری]] [[جامعه اسلامی]] مواجه گردید. با این حال در حد توان به [[اصلاح]] فضای نامناسب فکری و فرهنگی که بر اثر ۲۵ سال منع [[نقل احادیث]] و تحریف آنها پدید آمده بود، پرداخت. پس از [[جنگ جمل]]، ۱۵۰۰ تن از [[صحابه پیامبر]]{{صل}} را در [[کوفه]] سکونت داد و آنان را به نقل و تعلیم [[حدیث]] [[تشویق]] کرد<ref>ابن کثیر، البدایه والنهایه، ج۵، ص۲۱۱ به نقل از: دشتی، محمد، الگوهای رفتاری: امام علی و علم و هنر، ص۲۹۲ (روایت مذکور در البدایه و النهایه یافت نشد).</ref>. به نقل از [[ابن کثیر]] در دوره [[خلافت امام علی]]{{ع}} هزاران تن از [[صحابه رسول خدا]]{{صل}} [[روایات]] ایشان را در همه جا نقل کردند. در نتیجه این کار، [[روایات اسلامی]] رونقی دوباره گرفتند<ref>ابن کثیر، البدایه والنهایه، ج۵، ص۲۱۱ به نقل از: دشتی، محمد، الگوهای رفتاری: امام علی و علم و هنر، ص۲۹۲ (روایت مذکور در البدایه و النهایه یافت نشد).</ref>. با وجود تلاش‌های امام علی{{ع}}، بروز [[بحران‌های سیاسی]] و نظامی چون جنگ‌های [[جمل]]، [[صفین]]، [[نهروان]] و غارات ایادی معاویه، ایشان نتوانست آن‌طور که شاید و باید به فعالیت‌های فرهنگی از جمله اقرای حدیث بپردازند.

عامل دیگری که می‌توان آن را به عنوان یکی از موانع آشکار شدن [[مقام]] و [[جایگاه امامت]] قلمداد کرد، [[اشتغال]] [[اعراب]] به فتوحات است. پدید آمدن فضای غنیمت‌جویی، و نیل به [[مقامات]] [[حکومتی]] سبب شرکت و حضور گسترده [[اعراب]] در فتوحات گردید و شرایط را به گونه‌ای رقم زد که شرکت نکردن در فتوحات، به هر بهانه‌ای مساوی با از [[دست دادن]] فرصتی طلایی در خاتمه دادن به سال‌ها فلاکت و [[فقر]] تلقی می‌شد. بدیهی بود که [[غلبه]] چنین فضایی نتیجه‌ای جز انزوای [[فرهنگی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} کاهش شدید مراجعات [[مردم]] به آنها و به‌طور کلی عدم توجه کافی به مسائل [[علمی]]، [[آموزشی]]، [[اخلاقی]] و [[معنوی]] را نداشت. این انزوای فرهنگی - [[سیاسی]] نیز به نوبه خود موجب ۲۵ سال [[کناره‌گیری]] [[امام علی]]{{ع}}، تن دادن [[امام حسن]]{{ع}} به [[صلح با معاویه]] و در نهایت [[شهادت مظلومانه امام حسین]]{{ع}} گردید. لازم به ذکر است که غلبه مادیگرایی [[اعراب]] و روی آوردن آنها به [[قدرت]] و [[ثروت]] که پس از فتوحات ایجاد شد، در فصل ادامه به‌طور مفصل بررسی خواهد شد.

مانع دیگری که بر سر راه مراجعه مردم به [[اهل‌بیت پیامبر]]{{عم}}، جهت سماع اقرای [[حدیث]] آنان وجود داشت، رقابت‌های قبیله‌ای بود. این رقابت‌ها که پیش از [[اسلام]] میان [[شعوب]]، [[قبایل]] و تیره‌های [[عرب]] وجود داشت، به سبب فعالیت‌های [[پیامبر]]{{صل}} تا حد زیادی فراموش گردید؛ اما پس از [[وفات]] آن حضرت، همچون [[آتش]] زیر خاکستر، دوباره شعله‌ور شد و دوره‌ای از [[حسادت]]، رقابت و [[کشمکش]] و جنگ‌های قبیله‌ای را در [[جامعه اسلامی]] پدید آورد. این مطلب و نمونه‌های [[تاریخی]] - [[حدیثی]] آن نیز در فصل سوم به‌طور مفصل بحث و بررسی خواهد شد.

بسیاری از دیگر [[روایات]] مطرح شده در این باب مربوط به زمانی است که [[صحابه]] قضاوت‌های نادرست خلفا را به [[گوش]] امام می‌رساندند، یا امام بر حسب تصادف، با [[مأموران حکومتی]] که در حال انتقال یک متهم به [[زندان]] یا بردن او برای اجرای [[حکم]] بودند، برخورد می‌کرد و پس از جویا شدن ماجرا، متوجه [[اشتباه]] خلفا شده و در میان حاضران، آنها را متوجه اشتباه خود می‌کردند؛ چنان‌که روزی [[امام علی]]{{ع}} زنی را مشاهده کرد که او را برای سنگسار شدن می‌بردند؛ [[امام]] پس از اطلاع یافتن از ماجرا، از مأموران خواست تا [[زن]] را نزد عمر بازگردانند، آن حضرت پس از تشریح مجدد ماجرا، عمر را متوجه [[حکم]] اشتباهش ساخت<ref>کلینی، اصول کافی، ج۷، ص۴۲۴؛ برای نمونه‌های مشابه ر.ک: احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۱۵۴؛ مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۹۲-۱۹۳؛ موفق خوارزمی، المناقب، ۸۰؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج۲، ص۱۸۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۲۲۱.</ref>.

 

==== [[اخلاقیات]] ====

۱. '''[[اخلاق فردی]]''': اخلاق فردی، از مهمترین مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} در حوزه اخلاقیات بود. توصیه به [[پاکیزگی]] و [[بهداشت]] و نیز [[زهد]] و ترک دنیا‌گرایی از جمله تعلیمات اهل‌بیت در حوزه اخلاقیات است که البته شرایط [[جامعه]] در این توصیه‌ها موثر بوده است. اهل‌بیت{{عم}} به [[نظافت]]، [[آراستگی]] و بهداشت فردی اهتمام ویژه‌ای داشتند. [[پیامبر]]{{صل}} در جایی فرمود: «کوتاه کردن ناخن‌ها و محاسن و شستن موها با برگ خطمی [[فقر]] را از بین می‌برد و روزی را زیاد می‌کند»<ref>{{متن حدیث|تَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ وَ الْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ وَ غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِيِّ يَنْفِي الْفَقْرَ وَ يَزِيدُ فِي الرِّزْقِ}}. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۵۰.</ref> و در جای دیگری در مورد مسواک زدن فرمود: «اگر بر امتم دشوار نبود، آنان را امر می‌کردم که در هر [[نماز]] مسواک بزنند»<ref>{{متن حدیث|لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ}}. طوسی، الخلاف، ج۱، ص۷۱.</ref>. ایشان به استفاده از عطر توصیه فراوانی داشتند؛ چنان‌که به [[امیرمؤمنان]]{{ع}} فرمود: «[[یا علی]]، بر تو باد که هر [[جمعه]] خود را خوشبو کنی؛ زیرا از [[سنت]] من است و تا زمانی که بوی آن از تو نمایان باشد، برایت [[حسنه]] می‌نویسند»<ref>{{متن حدیث|يَا عَلِيُّ! عَلَيْكَ بِالطِّيبِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ، فَإِنَّهُ مِنْ سُنَّتِي وَ تُكْتَبُ لَكَ حَسَنَاتُهُ مَا دَامَ يُوجَدُ مِنْكَ رَائِحَتُهُ}}. طباطبایی، سنن النبی، ص۱۵۶.</ref>.

 

[[امام علی]]{{ع}} نیز به رعایت نظافت و بهداشت سفارش می‌کرد و می‌فرمود: «عطر و [[غسل]] کردن سبب طراوت می‌شود و.»..<ref>{{متن حدیث|الطِّيبُ نُشْرَةٌ وَ الْغُسْلُ نُشْرَةٌ وَ...}}. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۴۴.</ref>. ایشان درباره استحمام و [[عبرت گرفتن]] از آن فرمود: «بهترین [[خانه]]، حمام است که در آن [[آتش جهنم]] را به یاد می‌آوری»..<ref>{{متن حدیث|نِعْمَ الْبَيْتُ الْحَمَّامُ تُذَكَّرُ فِيهِ النَّارُ...}}. کلینی، اصول کافی، ج۶، ص۴۹۶.</ref>و درباره مسواک زدن می‌فرمود: «مسواک زدن سبب [[پاکی]] دهان و [[خوشنودی پروردگار]] می‌شود»<ref>{{متن حدیث|السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ}}. کلینی، اصول کافی، ج۶، ص۴۹۶.</ref>. [[حضرت زهرا]]{{س}} نیز به [[پاکیزگی]] سفارش می‌کرد؛ چنان‌که درباره [[بهداشت]] دست‌ها فرمود: «به [[هوش]] باش! کسی که پس از خوردن غذا با دستی [[آلوده]] و چرب بخوابد، هیچ کس جز خودش را [[سرزنش]] ننماید»<ref>{{متن حدیث|أَلَا لَا يَلُومَنَّ امْرُؤٌ إِلَّا نَفْسَهُ، يَبِيتُ وَ فِي يَدِهِ رِيحُ غَمَرٍ}}. دشتی، محمد، فرهنگ سخنان حضرت فاطمه{{س}}، ص۴۱.</ref>. [[امام حسن]]{{ع}} نیز [[مسواک زدن]] را به [[شیعیان]] خود توصیه می‌کرد و می‌فرمود: «شیعیان ما از چهار چیز [[بی‌نیاز]] نیستند: مسواک زدن و...»<ref>{{متن حدیث|لَا يَسْتَغْنِي شِيعَتُنَا عَنْ أَرْبَعٍ:... سِوَاكٍ يَسْتَاكُ بِهِ وَ...}}. بروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج۱۶، ص۶۴۱.</ref>.

هرچند، توصیه‌های [[اهل‌بیت]]{{عم}} درباره رعایت بهداشت و پاکیزگی، برگرفته از [[کلام]] [[وحی]] می‌باشد؛ اما شرایط [[فرهنگی]] [[جامعه]] [[صدر اسلام]] و سابقه فرهنگی [[قوم عرب]] در این‌گونه تعلیمات بی‌تأثیر نبوده است. در فصل اول، به‌طور مبسوط بیان شد که شرایط سخت آب و هوایی [[جزیرةالعرب]]، از یک سو، خشکی و کم‌آبی را موجب شده و از سوی دیگر، تنگی [[معیشت]] را فراهم کرده و باعث گردیده بود که همه [[فکر]] و تلاش [[عرب]] صرف تأمین [[خوراک]] باشد. به همین دلیل طبیعی بود که عرب، نه امکانات نظافتی مانند حمام و نه فرصتی برای رسیدگی به [[امور بهداشتی]] و [[آراستگی]] در [[اختیار]] داشته باشد؛ تا جایی که استحمام نکردن [[عادت]] عرب شده بود<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۶.</ref>. این زمینه فرهنگی موجب گردید که اهل‌بیت{{عم}} بخشی از مواد تعلیمی خود را به [[نظافت]] و بهداشت اختصاص دهند.

[[گرایش]] به [[زهد]] و ترک [[دنیاگرایی]] و [[مادیات]] نیز از جمله تعلیمات و سفارش‌های مؤکد اهل‌بیت{{عم}} بود که شرایط و زمینه‌های [[اجتماعی]]، فرهنگی و [[سیاسی]] جامعه در آنها تأثیرگذار بوده است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در این زمینه فرمود: «همانا در پس [[دنیا‌طلبی]] [[خسران]] [[آخرت]] نهفته است»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا إِضْرَاراً بِالْآخِرَةِ}}. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۱۳۱.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} پیوسته [[مردم]] را به زهد و [[تقوی]] توصیه می‌کرد؛ چنان‌که در خطبه‌ای فرمود: «مرا با [[دنیا]] چه کار، همانا مثل من و دنیا مانند سواری است که در یک [[روز]] تابستانی برای او درختی قرار داده شده و او زیر آن [[استراحت]] می‌کند و سپس می‌رود و آن را ترک می‌کند»<ref>{{متن حدیث|مَا لِي وَ لِلدُّنْيَا إِنَّمَا مَثَلِي وَ مَثَلُهَا كَمَثَلِ الرَّاكِبِ رُفِعَتْ لَهُ شَجَرَةٌ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ فَقَالَ تَحْتَهَا ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَكَهَا}}. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۱۳۴.</ref>. ایشان در جای دیگری فرمود: «ای [[مردم]] [[تقوا]] پیشه کنید، چه بسیار آرزومندی که به آرزویش نرسید و بناکننده‌ای که در خانه‌اش سکنی نگزید و جمع کننده ثروتی که آن را ترک کرد.»..<ref>{{متن حدیث|مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ فَكَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا يَبْلُغُهُ وَ بَانٍ مَا لَا يَسْكُنُهُ وَ جَامِعٍ مَا سَوْفَ يَتْرُكُهُ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۴.</ref>. ایشان در جای دیگری خطاب به مردم فرمود: «ای مردم، زهد کوتاه کردن [[آرزوها]] و [[شکر]] نعمت‌هاست.»..<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ وَ الشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۸۱؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: خطبه‌های ۱۰۳، ۱۱۴، ۱۹۳ و ۲۳۰؛ حکمت‌های ۴، ۲۸، ۳۴۴، ۳۷۰، ۳۹۱ و ۴۳۹.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} بارها مردم را از [[حب دنیا]]، مال‌پرستی، [[حرص]] و [[آز]] و [[آرزوهای دور و دراز]] [[نهی]] می‌کرد. ایشان در جایی درباره [[مذمت]] [[دنیاپرستی]] فرمود: «... من شما را از دنیا برحذر می‌دارم که دنیا شیرینی سبزی است که با [[شهوات]] درهم آمیخته و با نعمت‌های زود گذر [[دوستی]] می‌ورزد و با متاع اندک جلوه می‌کند و در [[لباس]] آرزوها خود را نشان می‌دهد و با [[زینت]] [[غرور]] خود را می‌آراید.»..<ref>{{متن حدیث|... فَإِنِّي أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِيلِ وَ تَحَلَّتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَيَّنَتْ بِالْغُرُورِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۱.</ref> و در جای دیگر فرمود: «اگر بنده‌ای [[اجل]] و آمدن با [[شتاب]] آن را به سوی خود ببیند، هرآینه از همه آرزوها متنفر شده و از [[دنیاخواهی]] دست برمی‌دارد»<ref>{{متن حدیث|لَوْ رَأَى الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَيْهِ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ تَرَكَ طَلَبَ الدُّنْيَا}}. مفید، الامالی، ص۳۱۰؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۲۸، ۴۵، ۵۲، ۶۳، ۸۶، ۹۹، ۱۰۳، ۱۰۵، ۱۰۹، ۱۱۳، ۱۱۴، ۱۲۹، ۱۳۲، ۱۳۳، ۱۴۵، ۱۵۷، ۱۶۱، ۱۹۶ و ۲۲۶؛ نامه ۳۱؛ حکمت‌های ۲۹، ۱۱۵، ۱۱۹، ۱۴۵، ۲۶۹، ۳۶۷، ۳۹۳، ۴۱۵، ۴۱۶ و ۴۶۳.</ref>. ایشان در [[خطبه‌ها]] و نامه‌های فراوانی، [[رفاه زدگی]] و [[بی‌تفاوتی]] [[مردم]] را نکوهش کردند<ref>برای نمونه ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۷ و ۳۰۴؛ نامههای ۳، ۱۰، ۲۱ و ۴۵؛ حکمت ۳۵۵.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} [[طمع]] و [[حرص]] را به شدت تقبیح کرده و می‌فرمود: «طمع [[بردگی]] همیشگی است»<ref>{{متن حدیث|الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۰؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: حکمت‌های ۲، ۱۹۲، ۱۹۵، ۲۱۹، ۲۲۶، ۲۲۸، ۲۶۷، ۲۷۵، ۳۷۱، ۳۷۹ و ۳۹۳.</ref>. ایشان [[مال]] اندوزی را نیز [[مذمت]] کرده و مردم را از [[افراط]] در این راه برحذر می‌داشت و می‌فرمود: «ای فرزند [[آدم]] هر آنچه را که افزون بر قوت روزانه‌ات به‌دست آوری، ذخیره‌کننده آن برای دیگران هستی»<ref>{{متن حدیث|يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۱۹۲؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: حکمت‌های ۳۳۵، ۳۶۷ و ۴۲۹؛ نامه ۱۰.</ref>.

از میان سخنان اندکی که از [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} به‌دست آمده، سفارش‌هایی در باب مذمت [[دنیا]]، [[قناعت]] و پرهیز از [[دنیا‌طلبی]] وجود دارد. امام حسن{{ع}} در این زمینه فرمود: «درباره آنچه از مال دنیا طلب کردی و به آن دست نیافتی، چنان [[رفتار]] کن که گویا اصلا به آن [[فکر]] نکرده بودی»<ref>{{متن حدیث|اجْعَلْ مَا طَلَبْتَ مِنَ الدُّنْيَا فَلَمْ تَظْفَرْ بِهِ بِمَنْزِلَةِ مَا لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِكَ...}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۱۱.</ref>. امام حسین{{ع}} نیز در این مورد فرمود: «اگر روزی تقسیم شده و مقدر است پس [[حریص]] بودن [[انسان]] در کسب روزی زیباتر است و اگر جمع کردن مال دنیا به ترک آن می‌انجامد پس چرا انسان [[آزاده]] با آن [[بخل]] می‌ورزد»<ref>{{متن حدیث|وَ إِنْ تَكُنِ الْأَرْزَاقُ قِسْماً مُقَدَّراً *** فَقِلَّةُ حِرْصِ الْمَرْءِ فِي الرِّزْقِ أَجْمَلُ /// وَ إِنْ تَكُنِ الْأَمْوَالُ لِلتَّرْكِ جَمْعُهَا *** فَمَا بَالُ مَتْرُوكٍ بِهِ الْحُرُّ يَبْخَلُ}}. ابن شهرآشوب، المناقب، ج۳، ص۲۴۶.</ref>.

با [[ظهور اسلام]] و [[تعلیمات پیامبر]]{{صل}} این خصلت تا حدودی خنثی گردید. هرچند [[مشکلات]] شدید [[اقتصادی]] که [[مسلمانان]] تا پیش از [[فتح مکه]] با آن دست به گریبان بودند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۲۱۹.</ref>، و نیز [[مقام معنوی]] [[پیامبر]]{{صل}}، مجال سربرآوردن این [[خصلت‌های ناپسند]] [[اخلاقی]] را به اعراب نمی‌داد. همانطور که در فصل گذشته خاطرنشان شد، فتح مکه، [[پذیرش اسلام]] از سوی غالب ساکنان جزیرةالعرب و سرازیر شدن [[زکات]] قبایل به [[مدینه]] سبب [[رفاه]] نسبی مسلمانان گردید و از این [[زمان]] بود که تعلیمات پیامبر{{صل}} در [[مذمت]] دنیاپرستی و [[ماده‌گرایی]] با [[جدیت]] دنبال شد. پس از فتح مکه بود که [[انصار]] به دلیل از [[دست دادن]] اموالشان طی سالیان گذشته، ابراز [[ناراحتی]] کرده و می‌گفتند: «اموالمان تباه گردید... اگر درباره دارایی‌های خود [[احتیاط]] می‌کردیم، این‌چنین تباه نمی‌شدند»<ref>{{عربی|إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ... فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا لَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ فِيهَا}}. سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۳۷۵.</ref>.

 

[[امام علی]]{{ع}} در حالی [[خلافت]] و تعلیم همه‌جانبه مسلمانان را به‌طور رسمی بر عهده گرفت که حدود ۲۵ سال از [[وفات پیامبر]]{{صل}} سپری می‌شد. با [[رحلت پیامبر]]{{صل}} ارزش‌های [[جاهلی]] به تدریج نمایان شد. عاملی که موجب گردید دنیاپرستی، [[مادی‌گرایی]] و مقام‌جویی مجدداً در میان [[اعراب]] جلوه‌گر شود، فتوحات و سرازیر شدن [[غنایم]] به سوی [[جامعه اسلامی]] بود. پس از این بسیاری از اعراب بر آن شدند تا از [[اسلام]] و [[حکومت]] در جهت جبران کمبودها و محرومیت‌های پیشین خود استفاده کنند. بر همین اساس بود که اهداف [[دنیوی]] و [[مطامع]] [[عرب]] بار دیگر خود را نشان داد و مادی‌گرایی، [[دنیا‌طلبی]] و [[ثروت‌اندوزی]] [[شعار]] غالب [[قبایل عرب]] گردید. ناگفته نماند که [[تدبیر نادرست]] [[خلیفه دوم]] در [[تقسیم بیت‌المال]] بر حسب سابقه شرکت در [[جنگ بدر]] و سابقه در اسلام سبب شد که عده زیادی یکباره به [[ثروت]] انبوهی دست یابند و [[ارزش‌های اسلامی]] را به [[سادگی]] به فراموشی بسپارند که [[طلحه]] و [[زبیر]] نمونه‌های بارز این قبیل افراد هستند. این‎‌گونه افراد به خوبی دریافته بودند که رسیدن به ثروت بیشتر جز در [[سایه]] [[کسب قدرت]] میسر نمی‌شود؛ به همین دلیل [[قدرت‌طلب]] ی که از مصادیق [[دنیاخواهی]] است نیز در آنها [[رشد]] یافت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۷۷۰.</ref>. با سیاست‌های نادرست عثمان تعداد متمولین [[جامعه]] به گونه‌ای خاص افزایش پیدا کرد. عثمان علاوه بر آنکه شیوه پرداخت عطا [[بیت‌المال]] عمر را دنبال کرد، بخشش‌ها و هدایای بی‌حد و حسابی را به [[خویشاوندان]] خود داد؛ چنان‌که [[خمس غنایم]] افریقیه را به [[مروان]] و ۳۰۰ هزار درهم به [[حکم بن عاص]] و [[عبد الله بن خالد]]<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱، ص۱۹۸؛ ج۲، ص۱۳۹؛ ج۳، ص۳۵.</ref> بخشید. این اقدامات او سبب شد که افرادی خاص هر [[روز]] ثروتمندتر از گذشته شوند؛ به‌طور مثال گفته شده است که زبیر پس از [[مرگ]] هزار اسب و هزار [[کنیز]] باقی گذاشت و بهای یکی از متروکات او ۵۰ هزار دنیار می‌شد و [[زید بن ثابت]] نیز به قدری طلا و [[نقره]] از خود به جای گذاشت که پس از مرگش آنها را با تبر [[خرد]] می‌کردند و بهای املاکش نیز حدود صد هزار دینار بود<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۳۳.</ref>. به‌طور طبیعی، در چنین جامعه‌ای که [[عامه]] [[مردم]]، بزرگان خود را در این [[وضع اقتصادی]] می‌دیدند، [[ثروت]] و [[مقام]] را [[ارزش]] تلقی کرده و [[دنیاطلب]] می‌شدند.

 

سخنان [[طلحه]] و [[زبیر]] خطاب به [[امام علی]] پس از به [[خلافت]] رسیدن حضرت و [[ناکامی]] آنها در رسیدن به [[قدرت]] و [[ثروت]] نیز [[دنیا‌طلبی]] بزرگان و [[نخبگان سیاسی]] آن [[روزگار]] را نشان می‌دهد. آنها طی نامه‌ای به [[امام]] نوشتند: «تصور ما نقش برآب شد و تیر امیدمان به خاک نشست. ما کار خلافت را برایت سامان دادیم و [[حکومت]] تو را پایه‌ریزی کردیم... اما چون زمام خلافت را به‌دست گرفتی... فرمان‌گذاری و وزرات خود را به اشتر [[نخعی]] و [[حکیم بن جبله]] [[تفویض]] کردی.».. و هنگامی که امام از پیک آن دو خواست تا خواسته اصلی طلحه و زبیر را از آنها جویا شود، پیک پیغام آورد که آن دو نفر [[حکومت بصره]] و [[کوفه]] را طلب کرده‌اند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۶.</ref>.

 

همان‌گونه که [[منابع تاریخی]] ذکر کرده‌اند، معاویه با [[علم]] به دنیا‌طلبی و [[مال‌دوستی]] [[اعراب]] بود که توانست در [[جنگ صفین]] و [[جنگ با امام حسن]]{{ع}} بسیاری از [[سپاهیان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} را با [[وعده]] ثروت و قدرت به طرف خود متمایل کند. [[آگاهی]] او از این موضوع سبب شد که [[شعار]] حکومت و نقش خاتم خود را «لکل عمل [[ثواب]]» قرار دهد<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۳۱.</ref> و آماده [[بذل و بخشش]] هزاران درهم و دینار گردد. او موفق شد طی جنگ صفین افرادی چون [[یزید بن حجیه]]، [[وائل بن حجر]] و [[مصقله بن هبیره]]، [[طارق بن عبدالله]] و چند تن دیگر را از [[همراهی با امام]] منصرف کند<ref>ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۵۲۱.</ref>. [[نصر بن مزاحم]] نقل می‌کند که کسی از [[اهل عراق]] نبود که پس از شنیدن مضاعف شدن مقرری [[قبیله]] [[عک]] و [[اشعری]] از سوی معاویه، چشمانش به معاویه دوخته نشده و [[طمع]] در او به‌وجود نیامده باشد»<ref>نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص۴۳۵.</ref>. ثقفی [[کوفی]] نیز نقل کرده است که [[اشراف کوفه]] به معاویه [[تمایل]] داشتند؛ زیرا علی{{ع}} با آنها به صورت مساوی برخورد می‌کرد؛ اما معاویه همیشه [[حقوق]] [[برتر]] آنها را محفوظ می‌داشت<ref>ثقفی کوفی، الغارات، ج۱، ص۴۴.</ref>. معاویه [[سوگند]] خورده بود که با صرف [[اموال]] فراوان، [[یاران علی]]{{ع}} را به سوی خویش می‌کشاند و چنان تطمیعشان می‌کند که دنیای او بر [[آخرت]] علی{{ع}} غالب شود<ref>نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص۴۳۵.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز در یکی از نامه‌های خود، به [[دنیا‌طلبی]] معاویه و [[شامیان]] اشاره کرده و می‌فرماید: «[[دین]] خود را به [[دنیا]] می‌فروشند و دنیا را به بهای سرای [[جاودانه]] [[نیکان]] و [[پرهیزکاران]] می‌خرند.»..<ref>{{متن حدیث|وَ يَحْتَلِبُونَ الدُّنْيَا دَرَّهَا بِالدِّينِ وَ يَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِينَ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۳.</ref>. مطلب فوق به روشنی مشخص می‌کند که حجم بسیار زیادی از [[روایات]] [[نهج‌البلاغه]] و تعلمیات سایر [[معصومین]]{{عم}} به مذمت [[حرص]]، [[طمع]]، [[دنیاطلبی]] و آرزوهای دور و دراز اختصاص یافته است. بر اساس آنچه که بیان شد، این تعلیمات گسترده را باید در [[سایه]] [[حیات اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] [[اعراب]] تحلیل کرد.

۲. '''اخلاق خانوادگی''': بخشی از مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} به اخلاق خانوادگی اختصاص داشت. توصیه به [[ازدواج]] از مهم‌ترین تعلیمات [[سنت]] اهل‌بیت{{عم}} است. [[پیامبر]]{{صل}} در این زمینه فرمود: «بدترین مرده‌ها عزب‌ها می‌باشند»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ أَرَاذِلَ مَوْتَاكُمُ الْعُزَّابُ}}. محقق بحرانی، الحدائق الناظره، ج۹، ص۲۳.</ref>. امام علی{{ع}} در جایی فرمود: «ازدواج کنید که [[رسول خدا]] فرمود: هر کس که [[دوست]] دارد از سنت من [[پیروی]] کند، پس ازدواج کردن از سنت من است»<ref>{{متن حدیث|تَزَوَّجُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَتَّبِعَ سُنَّتِي فَإِنَّ مِنْ سُنَّتِيَ التَّزْوِيجَ}}. کلینی، اصول کافی، ج۵، ص۳۲۹.</ref> و در جای دیگری نیز فرمود: «بهترین میانجی‌گری‌ها، [[میانجی‌گری]] میان دو نفر در امر ازدواج است، تا [[خداوند]] میان آن دو پیوند برقرار کند»<ref>{{متن حدیث|أَفْضَلُ الشَّفَاعَاتِ أَنْ تَشْفَعَ بَيْنَ اثْنَيْنِ فِي نِكَاحٍ حَتَّى يَجْمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}}. کلینی، اصول کافی، ج۵، ص۳۳۱.</ref>.

 

اهل‌بیت{{عم}} در راستای تحکیم بنیان [[خانواده]] و بیان اهمیت آن نیز پیوسته مسلمانان را سفارش می‌کردند. پیامبر اکرم{{صل}} برای [[تشویق]] افراد در این امر و استحکام [[نظام]] خانواده فرمود: «بهترین شما کسی است که نسبت به خانواده‌اش بهتر باشد و من بهترین شما نسبت به خانواده‌ام هستم»<ref>{{متن حدیث|خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي}}. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۱۷۱.</ref>. در [[روایت]] دیگری از ایشان آمده که «هیچ بنده‌ای نیست که کسب روزی کند و آن را به صورت [[نفقه]] به خانواده‌اش بدهد، مگر اینکه [[خداوند]] در برابر هر درهم آن، هفتصد برابر به او [[اجر]] می‌دهد»<ref>{{متن حدیث|مَا مِنْ عَبْدٍ يَكْسِبُ ثُمَّ يُنْفِقُ عَلَى عِيَالِهِ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ يُنْفِقُهُ عَلَى عِيَالِهِ سَبْعُمِائَةِ ضِعْفٍ}}. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۱۶.</ref>. توصیه‌ها و تعالیم گسترده اهل‌بیت{{عم}} در خصوص اهتمام به امر [[ازدواج]]، [[جایگاه زن]] و استحکام [[نهاد خانواده]] تا اندازه زیادی ناظر به شرایط [[اجتماعی]] و [[فرهنگی]] [[جامعه]] [[عرب]] به ویژه جامعه پیش از [[اسلام]] بود. همانطور که در فصل اول بیان شد، در [[عصر جاهلیت]]، زن در بیشتر نقاط [[جزیرةالعرب]]، جایگاه پستی داشت<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۵۷.</ref>. [[زنان]] به مثابه کالایی در دست مردان بودند که مردها به هر صورت که می‌پسندیدند، با آنها [[رفتار]] می‌کردند. تمام [[اموال]] و [[حقوق زن]] به مرد تعلق داشت و زن همچون خدمتکار به همه امور [[خانه]] رسیدگی می‌کرد. برای زن حرمتی جز به واسطه [[حرمت]] [[خانواده]] وجود نداشت و اساساً او را موجود [[نفرین]] شده‌ای تلقی می‌کردند که مردها از [[شر]] آنان ایمن نبودند. انواع ناپسند و [[آلوده]] به [[مفاسد]] [[ازدواج]]، آن هم بدون هیچ محدودیتی، کاملاً رواج داشت<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۵۲-۵۳.</ref>. مردها به [[سادگی]] زنان را می‌خریدند، به هر کس که [[تمایل]] داشتند بخشیده و یا [[قرض]] داده و سپس به سادگی آنها را [[طلاق]] می‌دادند. بر این اساس نهاد خانواده در عصر جاهلیت به‌طور کامل [[متزلزل]] و غیر مستحکم بود. این شرایط نابرابر اجتماعی باعث شد که [[اهل‌بیت]]{{عم}} در جهت استحکام بنیان خانواده، از راه توصیه به ازدواج پسندیده و محدود کردن آن، تقدس‌بخشی به امر [[نکاح]] و جداسازی آن از بعد غریزی، شهوانی و دنیاطلبانه و بیان [[ارزش]] والای زنان اقدام نمایند و [[پایبندی]] به خانواده را افزایش دهند که اهل‌بیت{{عم}} برای نیل به اهداف مذکور خود بهترین [[الگو]] در رفتار با [[همسران]] خود بودند؛ چنان‌که [[رسول خدا]] به نقل از [[عایشه]] گوسفندان را شخصاً می‌دوشید، لباس‌هایش را می‌دوخت و کفش‌های خود را پینه می‌زد<ref>صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۱۴۸.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز بخشی از امور [[منزل]] همچون آوردن آب و هیزم و جارو کردن خانه را بر عهده داشت<ref>ر.ک: کلینی، اصول کافی، ج۵، ص۸۷.</ref>.

۳. '''[[اخلاق اجتماعی]]''': بخش عظیمی از مواد تعلیمی اهل‌بیت{{عم}} به حوزه اخلاق اجتماعی اختصاص دارد. توصیه به [[تواضع]] در مقابل دیگران، [[بخشندگی]] و [[حلم]] سه نمونه از تعلیمات اهل‌بیت{{عم}} به‌شمار می‌روند که جدای از [[وحیانی]] بودن این امور زمینه‌ها و شرایط [[اجتماعی]] [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] [[جامعه]] نیز در این تعلیمات و تأکیدات مؤثر بود.

همانطور که در فصل اول بیان شد، کبر، غرور و [[برتری‌جویی]] از ویژگی‌های [[عرب پیش از اسلام]] بود<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۱.</ref>. هر یک از اعراب، خود و قبیله‌اش را [[برتر]] از سایر [[قبایل]] و حتی برتر از سایر [[اقوام]] و نژادها می‌دانست و دیگران را [[تحقیر]] می‌کرد. این [[تکبر]] سبب شده بود که حتی مجالسی با عنوان [[مفاخره]] یا منافره تشکیل داده و به ذکر [[نسب]]، تعداد افراد [[قبیله]]، حسب و سایر ویژگی‌های خود بپردازند. هرچند که با تلاش‌های اهل‌بیت{{عم}} این خصلت تا اندازه زیادی کم‌رنگ شد؛ اما هیچ‌گاه به‌طور کامل از بین نرفت؛ چنان‌که در دوره [[پیامبر]]{{صل}} شخصی [[اعرابی]] پس از [[اسلام آوردن]] ندا درداد: «خدایا به من و محمد رحم کن و به کسی جز ما رحم نفرما»<ref>{{عربی|اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ لَا تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَداً}}. طوسی، الخلاف، ج۱، ص۴۹۴.</ref>.

 

در روایتی از [[سعد بن ابی‌وقاص]] آمده است که پس از [[جنگ احزاب]]، یکی از [[انصار]]، [[مجلسی]] برپا کرد و در آن از [[مهاجر]] و انصار [[دعوت]] به عمل آورد. پس از [[نوشیدن شراب]] هر یک از مهاجر و انصار ذکر افتخارات خود را آغاز کرد و خود را نسبت به طرف مقابل برتر جلوه داد تا اینکه به تدریج این مفاخره به درگیری لفظی و زد و خورد تبدیل گردید؛ تا جایی که بینی سعد شکسته شد<ref>احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۱۸۶.</ref>. بنابراین از آنجا که هرگاه بهانه‌ای دست می‌داد اعراب به [[فرهنگ جاهلی]] خود بازمی‌گشتند و اهل‌بیت{{عم}} سعی می‌کردند تا در قالب [[کلام]] یا روش [[رفتاری]] با این‌گونه خصلت‌ها [[مبارزه]] کنند.

 

[[امام حسن]]{{ع}} نیز چه در گفتار و چه در [[رفتار]] خود به [[بخشندگی]] و [[کمک به نیازمندان]] سفارش می‌کرد. آن حضرت در جایی فرمود: «[[مکارم اخلاق]] ده مورد می‌باشند... [[کمک به نیازمند]].»..<ref>{{متن حدیث|مَكَارِمُ الْأَخْلَاقِ عَشَرَةٌ:... إِعْطَاءُ السَّائِلِ...}}. یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۲۶.</ref>. از امام حسن{{ع}} سؤال شد که چرا هیچ [[نیازمندی]] را رد نمی‌کنید؟ [[امام]] پاسخ داد: «من به [[خدا]] نیازمندم و به او مشتاقم و [[خجالت]] می‌کشم که نیازمند دیگری را رد کنم.»..<ref>{{متن حدیث|إِنِّي لِلَّهِ سَائِلٌ وَ فِيهِ رَاغِبٌ وَ أَنَا أَسْتَحِي أَنْ أَكُونَ سَائِلًا وَ أَرُدَّ سَائِلًا...}}. مرعشی، شرح احقاق الحق، ج۲۶، ص۴۵۱.</ref>. کتب [[تاریخی]] و [[حدیثی]] آکنده از روایاتی درباره بخشش‌های امام حسن{{ع}} است. روزی امام حسن{{ع}} دعای مردی را شنید که از خدا طلب [[مال]] می‌کرد، آن حضرت به [[خانه]] رفت و همان مقدار درهم را برای آن مرد فرستاد<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۴۲؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۳۴۲ و ۳۴۷-۳۴۸.</ref>. در روایتی درباره قصد [[انفاق]] و [[اطعام]] [[فقرا]] توسط [[امام حسین]]{{ع}} نیز آمده است که ایشان پس از مشاهده چند [[مسکین]] که مشغول تناول قوت اندک خود بودند، با آنها نشست و هم‌غذا شد. سپس به به آنها فرمود که شما نیز باید [[دعوت]] مرا [[اجابت]] کنید. آنها نیز پذیرفتند و امام هرچه در [[منزل]] داشت برایشان فراهم آورد<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۱۸۹.</ref>.

 

سفارش‌های فراوان [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} درباره [[سخاوت]] و رعایت حال [[فقرا]] را نیز می‌توان با توجه به شرایط آن [[روزگار]] بررسی کرد. [[دلایل]] اهتمام حسنین{{عم}} به [[بخشش]] و ملقب شدن امام حسن{{ع}} به [[کریم]] [[اهل‌بیت]] را باید به سه دسته تقسیم کرد. دلیل اول را باید در [[تغییر]] [[سیاست اقتصادی]] [[امویان]] جستجو کرد<ref>صفار، حسن موسی، الامام الحسن و نهج البناء الاجتماعی، ص۲۵.</ref>. [[بیت‌المال]] [[مسلمانان]] تا دوره [[خلفای راشدین]] به جز عثمان، [[امانت]] [[مردم]] نزد [[خلیفه]] محسوب می‌شد و هیچ‌کس حق نداشت در آن دخل و [[تصرف]] شخصی کند؛ اما در دوره عثمان، معاویه و پس از آن، بیت‌المال به [[ملک]] خلیفه و [[خانواده]] او بدل شد. این شرایط سبب ایجاد [[فاصله طبقاتی]] و [[فقر]] عده کثیری از افراد [[جامعه]] شد که به [[خاندان]] خلیفه هیچ [[وابستگی]] نداشتند.

 

از آنجا که در میان اهل‌بیت{{عم}}، امام حسن{{ع}} بیش از دیگران به حلم [[شهرت]] داشتند و این ویژگی را به [[اصحاب]] خود سفارش می‌کردند<ref>به عنوان نمونه، ر.ک: ری‌شهری، محمد، العقل والجهل فی الکتاب و السنه، ص۶۳.</ref>، در این بخش به زمینه [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] این موضوع پرداخته می‌شود. [[مروان بن حکم]] از کسانی بود که به [[حلم امام]] حسن{{ع}} [[اقرار]] کرده و در [[تشییع جنازه]] آن حضرت، [[امام]] را به «من یوازن حلمه الجبال»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۱۳.</ref> توصیف کرده است. امام حسن{{ع}} بنا به دو زمینه اجتماعی - سیاسی، حلم را به منزله بهترین روش تعامل اجتماعی خود در [[جامعه]] آن [[روز]] می‌دانست. تشنجات خارجی که از سوی معاویه به منظور [[عزل]] سیاسی و [[فکری]] امام حسن{{ع}} صورت می‌گرفت و [[جنگ]] و [[شایعه‌پراکنی]] و [[تبلیغات]] گسترده آن [[خلیفه اموی]] که در این راستا انجام می‌شده، از یک سو و موج سرزنش‌های مکرر [[صحابه]] امام که از پذیرش [[صلح]] به شدت ابراز [[نارضایتی]] کرده و امام را با القابی چون «[[مذل المؤمنین]]»<ref>دینوری، اخبار الطوال، ص۲۲۱.</ref> و «[[عار]] [[المؤمنین]]»<ref>مقریزی، امتاع الاسماع، ج۵، ص۳۶۰.</ref> خطاب می‌کردند سبب شد که امام، حلم و [[فروتنی]] را کارسازترین حربه در مقابل مخالفان و [[دشمنان]] خود قرار دهد تا بدین وسلیه همچنان صحابه را در اطراف خود نگه داشته و معاویه را به سبب پراکندگی [[یاران امام]] از ایشان مسرور نسازد<ref>صفار، الامام الحسن و نهج البناء الاجتماعی، ص۱۱-۱۴.</ref>. بدون [[شک]]، اگر جامعه‌ای متکثر با گروه‌های مختلف فکری، مذهبی، سیاسی و... دچار تشنج گردد و حلم و [[بردباری]] از آن رخت بربندد، به سرعت به دام [[تفرقه]] و [[تشتت]] گرفتار خواهد شد و از رسیدن به اهداف بلند خود بازخواهد ماند. بر همین اساس بود که امام حسن{{ع}} برای دفع تشنج و بازگرداندن [[وحدت]] به جامعه، حلم را بهترین روش و [[سلوک]] اجتماعی تشخیص داد و نه‌تنها خود به آن عمل کرد که این روش را به [[اصحاب]] خود هم تعلیم داد.

 

۴. '''تعلیمات سیاسی''': بخشی از مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]] به حوزه مسائل سیاسی مربوط می‌شد. از جمله مهم‌ترین تعلیمات اهل‌بیت{{عم}} [[حفظ وحدت]] فکری، سیاسی و اجتماعی و پرهیز از تفرقه و نیز تلاش برای شناساندن و معرفی بدعت‌های ایجاد شده در [[دین]] بود. پرداختن اهل‌بیت{{عم}} به این دو موضوع مهم به‌طور مستقیم از شرایط [[فرهنگی]]، [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] آن عصر متأثر بود.

همانطور که در فصل اول خاطرنشان شد، [[نفاق]] و دو رویی، [[انقیاد]] ناپذیری و [[خیانت]] از مهم‌ترین صفات [[اعراب]] به‌شمار می‌رفت و چنانچه [[آزادی]] آنها به هر نحوی محدود می‌گشت، خود را درنده‌ای در بند شده، [[احساس]] می‌کردند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۱-۹۳.</ref>. این ویژگی اعراب یکی از مهم‌ترین عوامل عدم [[تشکیل حکومت]] واحد در میان آنها بود و سبب می‌شد تا هرگونه اتحادی به سرعت دستخوش گسست گردد. در کنار این عامل، [[اختلافات]] تیره‌ای و قبیله‌ای نیز سهم مهمی در [[تفرقه]] و [[متحد]] نشدن اعراب داشت. احساس [[برتری]] که هر یک از تیره‌های [[عرب عدنانی]] و [[قحطانی]]، از یک سو و [[قبایل]] و [[طوایف]] درون این تیره‌ها مثل [[اوس و خزرج]] یا [[بنی‌هاشم]] و [[بنی‌امیه]] نسبت به هم داشتند، از سوی دیگر اصلی‌ترین زمینه [[اجتماعی]] تفرقه در میان اعراب محسوب می‌شد<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۳۰-۳۲.</ref>. عامل [[سیاسی]] که به این تفرقه عمومی دامن می‌زد، آن بود که افراد هر [[قبیله]] تنها در مقابل شیخ و [[رئیس قبیله]] خود منقاد بودند و به هیچ وجه [[تبعیت]] از دیگران را نمی‌پذیرفتند.

[[رسول خدا]]{{صل}} در چنین زمینه اجتماعی، [[فرهنگی]] و سیاسی به [[پیامبری]] [[مبعوث]] شد و در وهله اول، [[هدایت]] و تعلیم اعراب را بر عهده گرفت. سراسر [[جزیرةالعرب]] و حتی [[مدینه]] به عنوان [[مرکز حکومت]]، از لحاظ اجتماعی متکثر بود. [[مسلمانان]] مدینه از حیث اجتماعی، جامعه‌ای متکثر بودند و از مکی‌ها؛ اعم از [[قریش]] [[بطحاء]]، قریش [[ظواهر]] و احابیش، مدنی‌ها؛ اعم از اوس و خزرج، [[قبایل یمنی]] تشکیل می‌شدند؛ اینها بینش‌ها و ویژگی‌های خاص خود را داشتند و در شرایط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی متفاوتی [[رشد]] کرده بودند؛ به همین دلیل [[پیامبر]]{{صل}} در ایجاد [[وحدت]] میان آنها و تعلیم این آموزه بنیادین با مشکل جدی مواجه بود. از لحاظ فرهنگی نیز خصلت [[نفاق]] و [[خیانت]] به عنوان ویژگی [[اعراب جاهلی]] میان آنها ریشه‌دار بود و چنان‌که در ادامه بیان خواهد شد تلاش‌های فراوان پیامبر{{صل}} در انتقال مفهوم و [[ضرورت]] وحدت به آنها نتوانست این ویژگی را به‌طور کامل در [[اعراب]] از میان بردارد. از لحاظ [[سیاسی]] نیز، خو کردن اعراب به تبعیت بی‌چون و چرا از شیوخ [[قبایل]] هرگونه [[استقلال]] [[فکر و عقیده]] را در میان غالب آنان خشکانده و سبب شده بود که [[رهبری دینی]] نسبت به [[رهبری]] قبیله‌ای در جایگاه فروتری قرار گیرد.

پیامبر{{صل}} با وجود همه این موانع، ایجاد وحدت و دور کردن اعراب از [[تفرقه]] را از مهم‌ترین [[وظایف]] خود قرار داد؛ چراکه بر اساس تعالیم [[جامعه‌شناسی]]، یکی از مسائل مهمی که در نتیجه ایجاد [[جامعه]] شهری باید به آن توجه کرد، برقراری و [[حفظ]] آن [[همبستگی]] است که پیش‌تر در میان [[جوامع]] غیر شهری وجود داشت<ref>با تومور، تی بی، جامعه‌شناسی، ص۱۰۶.</ref>. پیامبر{{صل}} همه تلاش خود را بر آن داشت تا به مسلمانان بیاموزد، برای [[زندگی]] تحت لوای [[اسلام]] لازم است تا [[روابط قبیله‌ای]] گذشته که جز در موارد [[پیمان]]، با [[شمشیر]] ترسیم می‌شد، جای خود را به روابط فراقبیله‌ای، براساس تعالیم [[الهی]] - [[انسانی]] اسلام دهد<ref>حسینیان مقدم، حسین، «مناسبات مهاجر و انصار در سیره نبوی، همدلی و رقابت‌ها»، ص۲۲۶.</ref> و [[برادری]] و [[حقوق مساوی]] جایگزین معیارهای نادرست [[جاهلی]] گردد. پیامبر{{صل}} گذشته از تعالیم لفظی و قولی برای انتقال مفهوم وحدت و [[ضرورت]] آن به [[مردم]]، راهکارهایی عملی را نیز در پیش گرفت. ایشان در گام نخست، [[نظام سیاسی]] جاهلی را که تحت عنوان «[[قبیله]]» سبب جدایی افراد از یکدیگر می‌شد، به [[نظام]] «[[امت]]»<ref>{{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ...}} «شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید.».. سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref> مبدل ساخت. برقراری [[عقد اخوت]] میان مسلمانان نیز اقدامی مهم برای برقراری [[وحدت میان مسلمانان]] و فراموش کردن [[کینه‌های جاهلی]] بود، تا در [[سایه]] آن [[ثبات سیاسی]] [[مدینه]] و حل مشکل [[معیشت]] [[مهاجرین]] نیز تحقق یابد. شاید بتوان گفت که برقراری صورت ظاهری وحدت در قالب [[پیمان برادری]]، از سوی پیامبر{{صل}} به دلیل آشنایی و وجود خاطره [[احلاف]] جاهلی در اذهان [[عرب]] بود؛ پیمانی که در آن پس از رد و بدل شدن الفاظی خاص، افرادی را وارد یک قبیله کرده و آنها را به مثابه عضوی از آن قرار می‌داد. یاد و خاطره احلافی که [[هدف]] آنها، [[دفاع]] افراد از قبیله و اعضای آن بود و شخص [[حلیف]] می‌بایست تا پای [[جان]] از [[هم‌پیمانان]] خود دفاع کند، همچنان در ذهن مردم وجود داشت؛ هرچند [[حلف]] و عقد اخوت تفاوت‌های زیادی با هم داشتند و هیچ یکی از جنبه‌های منفی حلف مانند وجود عناصر قومی و قبیله‌ای و نیز [[موقعیت اجتماعی]] [[پایین‌تر]] حلیف نسبت به اعضای اصلی قبیله وجود نداشت. [[تحکیم]] [[روابط اجتماعی]] در قالب تأسیس [[مسجد]]، برپایی نمازهای [[جمعه]] و [[جماعت]]، [[ازدواج]] [[قبایل]] [[متعارض]]<ref>مانند ازدواج ابوبکر و دختر خارجه بن زید انصاری و ازدواج دختر انس بن رافع با عبدالرحمان بن عوف. ابن سعد، الطبقات الکبری ج۸، ص۲۱۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۸۴۵.</ref>، [[سازماندهی]] نیروها تحت [[پرچم]] واحد و [[تغییر]] اسامی [[ناپسند]] جاهلی از جمله [[اقدامات پیامبر]]{{صل}} برای نهادینه کردن مفهوم وحدت میان مسلمانان بو.

ریشه‌دار بودن [[اختلافات]] قبیله‌ای و [[فرهنگ جاهلی]] در میان [[اعراب]] سبب شد که تلاش‌های گسترده [[پیامبر]]{{صل}} در راه تعلیم مفهوم [[وحدت]] به [[مسلمانان]] به‌طور کامل محقق نشود. نقل است که روزی [[سنان بن وبر]]، حلیف [[خزرج]]، و [[جهجاه بن سعید]]، [[اجیر]] شده [[عمر بن خطاب]]، به هنگام برداشتن آب از [[چاه]]، به دلیل جابه‌جا شدن ظرف‌های آب با هم درگیر شدند، به‌طوری‌که صورت سنان خون‌آلود شد و هر یک از آن دو به [[رسم]] جاهلی فریاد «یاللأنصار» و «یا للمهاجر» سر دادند [[وعده]] زیادی را به دور خود جمع کردند. سنان [[اصرار]] به [[قصاص]] و یا رفتن به محضر پیامبر{{صل}} داشت. هنگامی که پیامبر{{صل}} از ماجرا اطلاع یافت، با فریاد «ما بال دعوی الجاهلیه» آنها را از خطر [[تفرقه]] و بازگشت به [[تفکر جاهلی]] [[بیم]] داد و به [[اختلاف]] آنها رسیدگی کرد<ref>ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۲، ص۲۶۵.</ref>.

 

[[امام علی]]{{ع}} در هر [[زمان]] [[حفظ وحدت]] را [[وظیفه]] خود می‌دانست و در گفتار و [[رفتار]] خود آن را به [[مردم]] تعلیم می‌داد. با [[رحلت پیامبر اکرم]]{{صل}}، [[وحدت اسلامی]] که در سراسر [[عصر نبوی]] به اندک بهانه‌ای دچار آسیب می‌شد، با [[مشکلات]] جدی مواجه گردید. [[تفاخر]] به حسب و [[نسب]] و [[فخرفروشی]] به [[برتری]] قریش بر [[عرب]] و عرب بر [[عجم]] به طور محسوسی گسترش یافت و در [[بحران]] [[ارتداد]] و [[غصب خلافت]] از امام علی{{ع}} انعکاس یافت. آن حضرت که وظیفه و [[رسالت]] خود را فارغ از [[اختیار]] داشتن یا نداشتن [[خلافت]] - [[حفظ اسلام]] می‌دانست، برای از بین نرفتن بیش از پیش وحدت اسلامی و [[حفظ]] بنای [[اسلام]]، در مقابل پایمال شدن [[حق]] خویش از جانب مخالفان مهر [[سکوت]] بر لب زد. حقی که رقابت‌های تیره‌ای و [[تعارض]] [[رهبری]] قبیله‌ای با [[رهبری دینی]]، از مهم‌ترین عوامل آن بود و سبب شد فردی مسن با پیشینه [[اجتماعی]] [[سیاسی]] در مقابل شخصی کم‌سال‌تر، در عین حال با برخوداری از [[قرابت]]، سابقه و [[وصایت]]، ترجیح داده شود.

[[امام علی]]{{ع}} با به دست گرفتن [[خلافت]] و تصاحب امکانات [[حکومتی]]، از جمله ابزار [[منبر]] و [[خطابه]]، تعالیم گوناگون خود از جمله، احیای مجدد مفهوم وحدت را دنبال کرد. بررسی [[نهج البلاغه]] نیز نشان می‌دهد که تعالیم وحدت‌بخش امام علی{{ع}} قابل توجه بود. ایشان در هر فرصتی، [[تفرقه]] را [[مذمت]] و خطر آن را گوشزد می‌کرد؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «... و همانا شما [[برادران دینی]] یکدیگرید، چیزی جز درون [[پلید]] و [[نیت]] [[زشت]] شما را از هم جدا نساخته است. نه یکدیگر را یاری می‌دهید نه [[خیرخواه]] یکدیگر و نه چیزی به یکدیگر می‌بخشید و نه به یکدیگر [[دوستی]] می‌کنید.»..<ref>{{متن حدیث|... وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَى دِينِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَيْنَكُمْ إِلَّا خُبْثُ السَّرَائِرِ وَ سُوءُ الضَّمَائِرِ فَلَا تَوَازَرُونَ وَ لَا تَنَاصَحُونَ وَ لَا تَبَاذَلُونَ وَ لَا تَوَادُّونَ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۳.</ref>. آن حضرت در یکی دیگر از خطبه‌های خود فرمود: «ای [[مردم کوفه]]، بدن‌های شما در کنار هم اما [[افکار]] شما پراکنده است، سخنان ادعایی شما سنگ‌های سخت را می‌شکند ولی [[رفتار]] [[سست]] شما [[دشمنان]] را [[امیدوار]] می‌کند.»..<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ كَلَامُكُمْ يُوهِي الصُّمَّ الصِّلَابَ وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ الْأَعْدَاءَ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۹.</ref>.

 

بر این اساس ترکیب جمعیتی کوفه در هیچ یک از ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی همگن نبود و این ناهمگونی سبب می‌شد تنوع دیدگاه‌ها و روش‌ها در مسائل گوناگون بروز کرده و مانعی جدی بر سر راه [[وحدت جامعه]] گردد. از طرف دیگر، از آنجا که هسته اولیه کوفه را [[قبایل]] [[بدوی]] و غیر شهری تشکیل می‌دادند که به [[طمع]] [[غنیمت]] راهی فتوحات گشته بودند، [[خوی]] [[آزادی]] و [[لاقیدی]] در [[اعمال]]، [[رفتار]] و گفتارشان باقی مانده و سبب شده بود که حدود و قیود [[شهرنشینی]] نتواند آنها را آرام و [[مطیع]] کند؛ به همین دلیل بود که کوفه همواره از مشکل [[اعتراض]]، [[مخالفت]] و [[نظام]] ناپذیری [[رنج]] می‌برد. همین خصلت بود که سبب شد کوفه تا [[دوران خلافت امام علی]]{{ع}} [[والیان]] متعددی چون [[مغیره بن شعبه]]، [[عمار یاسر]]، [[سعید بن عاص]]، [[ولید بن عقبه]] و [[ابوموسی اشعری]] را به خود ببیند و [[شاهد]] درگیری [[مردم]] با [[حکام]] خود باشد. تنوع [[اجتماعی]] [[کوفه]]، سبب [[وابستگی]] هر [[قوم]] و [[قبیله]] به شیخ و [[رئیس]] خود می‌شد. [[امام علی]]{{ع}} درحالی [[خلافت]] را به دست گرفت که به دلیل دور شدن [[مسلمانان]] از آموزه‌های [[پیامبر]]{{صل}}، بینشان قبیله‌گرایی و شخصیت‌زدگی، همچون [[عصر جاهلیت]] با [[استواری]] برقرار باشد. [[حجر بن عدی]] از بزرگان [[صحابه امام علی]]{{ع}} بود که [[امام]]{{ع}} [[تمایل]] داشت [[ریاست]] [[قبیله کنده]] را به او واگذارد و [[اشعث بن قیس کندی]] را برکنار کند؛ اما [[حجر]] از قبول آن خودداری کرد<ref>دینوری، اخبار الطوال، ص۲۲۴.</ref>؛ چراکه می‌دانست [[رهبری دینی]] یارای مقابله و [[مقاومت]] در برابر [[رهبر]] قبیله‌ای ندارد. همین وابستگی [[اعراب]] به شیوخ قبایل بود که سبب گردید با [[کارشکنی]] و تمایل اشعث به پذیرش [[حکمیت]]، همه قبیله کنده خواستار حکمیت گردد و [[پیروزی]] قطعی امام علی{{ع}} در آن [[جنگ]] را به [[شکست]] مبدل کند.

 

انواع [[تبلیغات]] و کارشکنی‌های معاویه را نیز باید به عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل از میان رفتن وحدت در [[حکومت علوی]]{{ع}} قلمداد کرد. بخشی از کارشکنی‌های معاویه که موجب دامن زدن به [[تفرقه]] مسلمانان گردید، مربوط به [[شایعه]] پراکنی‌های او بود و بخش دیگر به تشدید [[اختلافات]] قبیله‌ای ارتباط داشت. از مهم‌ترین [[شایعات]] معاویه می‌توان به ادعای او مبنی بر شرکت داشتن علی{{ع}} در [[قتل عثمان]]<ref>نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص۸۱.</ref>، [[طلحه]] و [[زبیر]]<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۴.</ref>، [[عمار یاسر]]<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۹.</ref>، [[تبعید]] [[عایشه]]<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۴.</ref>، [[سوء قصد به جان پیامبر]]{{صل}}<ref>نقل است که عمر بن ثابت به دستور معاویه، سوار بر مرکب در روستاهای شام می‌گشت و مردم را گرد خود جمع کرده و می‌گفت: ای مردم همانا علی بن ابی‌طالب، مردی منافق بود که شب عقبه می‌خواست مرکب رسول خدا را رم داده و ایشان را بکشد. ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۵۸۱.</ref>، [[نماز]] نخواندن علی{{ع}}<ref>روایت شده است که در اثنای جنگ صفین جوانی شامی خطاب به هاشم بن عتبه می‌گفت: من با شما می‌جنگم از آن‌رو که یار شما چنان‌که به ما گفته‌اند نماز نمی‌خواند. طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۳.</ref>، [[دروغگویی]]<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۷۱.</ref>، [[حسادت]] و [[قدرت‌طلبی]] علی<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۲۸.</ref> و قریب الوقوع بودن جنگ [[شامیان]] بر ضد [[کوفه]]<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۴.</ref> برای ایجاد [[ترس]] و تفرقه در میان [[کوفیان]] اشاره کرد. او در بخش دامن زدن به اختلافات قبیله‌ای نیز به‌طور گسترده فعالیت می‌کرد. معاویه از [[اختلاف]] [[بنی‌تمیم]] با [[امام علی]]{{ع}} بهره گرفت و با فرستادن [[ابن حضرمی]] به سوی [[بصری‌ها]] سعی کرد تا حمایت آنان را به سوی خود جلب کند<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۱۰.</ref>. معاویه برای [[شورش]] بر ضد [[امام]] به بهانه [[خونخواهی عثمان]]، از [[قبیله کلب]] که [[همسر]] عثمان از آنها بود، برای یزید همسری برگزید تا با برقراری پیوند قبیله‌ای، قبیله کلب را به صف [[مخالفان علی]]{{ع}} بکشاند<ref>جرجی زیدان، تاریخ سیاسی اسلام، ج۴، ص۶۹۵.</ref>. معاویه پیوسته [[بنی‌امیه]] را [[برتر]] از [[بنی‌هاشم]] معرفی می‌کرد؛ چنان‌که [[وقت]] ی از او سؤال شد که بنی‌هاشم اشراف‌اند یا بنی‌امیه؟ پاسخ داد: بنی‌هاشم تنها یک نفر را داشتند او هم [[عبدالمطلب]] بود؛ ولی ما [[خاندان اموی]] سرشار از فضل و [[شرف]] بودیم.

 

امام علی{{ع}} پس از رسیدن به [[خلافت]]، با استفاده از امکانات [[حکومتی]] همچون [[خطابه]]، خطر بدعت را به گوش عموم [[مردم]] رساند و به [[انذار]] عواقب [[سوء]] آن پرداخت؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «ای مردم، همانا فتنه‌گری‌ها آغاز شده است. از هواهای نفسای [[پیروی]] می‌شود و احکامی [[ابداع]] می‌گردند که برخلاف [[قرآن]] می‌باشند. گروهی (با دو [[انحراف]] یاد شده) بر گروه دیگر [[سلطه]] و [[ولایت]] یابند که برخلاف [[دین]] خداست، پس اگر [[باطل]] با [[حق]] مخلوط نمی‌شد، بر طالبان حق پوشیده نمی‌ماند و اگر حق از باطل جدا نمی‌شد، زبان [[دشمن]] قطع می‌گردید، اما قسمتی از حق و قسمتی از باطل را می‌گیرند و به هم می‌آمیزند، آنجاست که [[شیطان]] بر [[دوستان]] خود چیره می‌گردد.»..<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ، يَتَوَلَّى فِيهَا رِجَالٌ رِجَالًا فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ لَمْ يَخْفَ عَلَى ذِي حِجًى وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ لَمْ يَكُنِ اخْتِلَافٌ وَ لَكِنْ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ فَيَجِيئَانِ مَعاً فَهُنَالِكَ اسْتَحْوَذَ الشَّيْطَانُ...}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۵۴؛ سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۵۰.</ref>. [[امام]] در خطبه‌ای دیگر فرمود: «و همانا [[مردم]] دو دسته‌اند: گروهی پیرو [[شریعت]] و دین و برخی بدعت‌گذارند، که از طرف [[خدا]] دلیلی از [[سنت]] و نوری از [[براهین]] حق ندارند»<ref>{{متن حدیث|إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلَانِ: مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً لَيْسَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّةٍ وَ لَا ضِيَاءُ حُجَّةٍ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۷۶؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: خطبه‌های ۱۷، ۱۲۲، ۱۴۵، ۱۵۴، ۱۶۴ و ۱۶۹؛ حکمت ۲۷۲.</ref>. [[امام حسن]]{{ع}} نیز در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «... به سراغ [[علم یقینی]] و واقعی بروید؛ شما معنای [[تقوی]] را نخواهید فهمید، مگر زمانی که صفت [[هدایت]] را [[درک]] کنید و به [[پیمان]] قرآن چنگ نخواهید زد، مگر با [[شناخت]] آن‌چه آن را واگذاشته و به [[محکمات]] کتاب چنگ نخواهید زد تا زمانی که آن‌چه را از آن خارج شده، بفهمید و حق [[تلاوت قرآن]] را به جای نخواهید آورد مگر با شناخت کسی که [[تفسیر]] آن را [[تحریف]] کرد؛ پس اگر اینها را بشناسید، [[بدعت‌ها]] و تکلف‌ها را درک خواهید کرد و به [[دروغ]] بستن‌ها بر [[خداوند]] و [[تحریف‌ها]] [[آگاهی]] خواهید یافت.»..<ref>{{متن حدیث|... وَ اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا التُّقَى حَتَّى تَعْرِفُوا صِفَةَ الْهُدَى وَ لَنْ تَمَسَّكُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَبَذَهُ وَ لَنْ تَتْلُوا الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي حَرَّفَهُ فَإِذَا عَرَفْتُمْ ذَلِكَ عَرَفْتُمُ الْبِدَعَ وَ التَّكَلُّفَ وَ رَأَيْتُمُ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَ التَّحْرِيفَ...}}. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۲۲۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۰۴.</ref>.

 

[[امام حسین]]{{ع}} نیز که مهم‌ترین دلیل قیامش، [[رواج بدعت‌ها]] و به خطر افتادن اصل [[اسلام]] بود، پیوسته اوضاع [[مأیوس]] کننده آن [[روز]] را به مردم گوشزد کرده و می‌فرمود: «... [[آگاه]] باشید که این [[قوم]] ([[بنی‌امیه]]) [[حرام]] خدا را [[حلال]] و حلال او را حرام کردند و [[بیت‌المال]] را در [[اختیار]] خود قرار دادند»<ref>{{متن حدیث|... أَلَا وَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ قَدْ أَحَلُّوا حَرَامَ اللَّهِ وَ حَرَّمُوا حَلَالَهُ وَ اسْتَأْثَرُوا فَيْ‏ءَ اللَّهِ}}. طبری، تاریخ، ج۵، ص۸۱.</ref>.

 

تعالیم [[اهل‌بیت]]{{عم}} در زمینه معرفی و تبیین [[بدعت]] و هشدار درباره خطر آن، ناظر به شرایط [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] آن [[روزگار]] بود و [[دلایل]] متعددی داشت. عمیق و ریشه‌دار نبودن [[تعالیم اسلامی]] در میان [[مسلمانان]] به پذیرش سریع و رواج گسترده [[بدعت‌ها]] کمک کرد. غالب [[اعراب]] پس از [[فتح مکه]] و در اواخر [[عمر پیامبر]]{{صل}} اسلام آوردند و از آنجا که [[پیامبر]]{{صل}} معمولاً افرادی از [[صحابه]] خود را برای عرضه اسلام و تعلیم [[احکام]] آن به سوی [[قبایل]] مختلف اعزام می‌کرد، بسیاری از مسلمانان پیامبر{{صل}} را ندیده بودند. بنابراین اسلام آنها سطحی و غیر ریشه‌ای بود و این عامل سبب می‌شد که به راحتی [[اصول اسلام]] را [[تغییر]] داده و به [[اباحی‌گری]] دچار شوند؛ چنان‌که [[امام علی]]{{ع}} بارها این نکته را به [[مردم]] یادآوری کرده و فرمود: «... هم‌اکنون می‌نگرید که [[قوانین]] و [[پیمان‌های الهی]] شکسته شده اما [[خشم]] نمی‌گیرید؛ درحالی‌که اگر [[پیمان]] پدرانتان نقض می‌شد، ناراحت می‌شدید...»<ref>{{متن حدیث|وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلَا تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۰۶.</ref> و در جای دیگر فرمود: «... نه یکدیگر را [[یاری]] می‌کنید، نه [[خیرخواه]] همدیگرید و نه چیزی به یکدیگر می‌بخشید و نه به یکدیگر [[دوستی]] می‌کنید.»..<ref>{{متن حدیث|... فَلَا تَوَازَرُونَ وَ لَا تَنَاصَحُونَ وَ لَا تَبَاذَلُونَ وَ لَا تَوَادُّونَ...}}. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۷، ص۲۴۶.</ref>. آن حضرت در جای دیگری نیز صریحاً به این نکته اشاره کرده و فرمود: «شما با احکام [[جاهلیت]]، [[دژ]] محکمی را که [[خدا]] برایتان ساخته بود، سوراخ کردید... شما از اسلام جز نامش به چه وابسته‌اید.»..<ref>{{متن حدیث|... وَ إِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَيْدِيَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَةِ وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَيْكُمْ بِأَحْكَامِ الْجَاهِلِيَّةِ... مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا بِاسْمِهِ...}}. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۳، ص۱۷۹.</ref>.

جلوگیری از نقل و کتابت [[احادیث نبوی]] به تدریج بستر مناسبی را برای ظهور و گسترش [[بدعت‌ها]] فراهم کرد. [[ابوبکر]] به بهانه [[ترس]] از احتمال وجود [[احادیث]] بی‌پایه و اساس<ref>ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۲-۳.</ref>، عمر به بهانه بازماندن [[مسلمانان]] از پرداختن به [[حفظ قرآن]]<ref>ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶.</ref> و عثمان به بهانه [[تبعیت]] از [[سیره]] خلفای پیشین<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۵۶.</ref> از هر نوع [[نقل حدیث]] ممانعت کردند. این ممانعت تا جایی بود که حتی فردی چون [[ابوهریره]] نیز تا [[زمان]] [[حیات]] عمر، در صورت [[نقل روایت]] مورد ضرب و شتم قرار می‌گرفت<ref>در روایتی از ابوهریره آمده است: {{عربی|لَوْ كُنْتُ أُحَدِّثُ فِي زَمَانِ عُمَرَ... لَضَرَبَنِي بِمِخْفَقَتِهِ}}. ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۷.</ref>. عمر به تمام [[شهرها]] [[نامه]] نوشته بود که هر کس چیزی از [[سنت پیامبر]] در [[اختیار]] دارد موظف است آنها را محو و نابود سازد<ref>ابن عبدالبر، جامعه بیان العلم و فضله، ج۱، ص۶۵.</ref>. این در حالی است که [[پیامبر]]{{صل}} همواره، مسلمانان را به نقل و کتابت احادیث خود [[تشویق]] می‌کرد. [[احمدی میانجی]] بیش از چهل [[روایت نبوی]] را در تأکید و سفارش به نقل و کتابت احادیث آورده است<ref>احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ج۱، ص۳۵۹-۳۷۴.</ref>. در کنار [[سیاست]] [[خلفا]] در جلوگیری از [[نشر]] [[احادیث پیامبر]]{{صل}} در میان [[مردم]] باید به پدیده دیگری نیز اشاره کرد که در همان دوره از جانب خلفا [[اجرا]] شد و آن جلوگیری از [[تفسیر قرآن]] است<ref>برای اطلاعات بیشتر، ر.ک: معارف تاریخ عمومی حدیث، ص۷۳-۸۰.</ref>؛ چنان‌که در روایتی از [[سلیمان بن یسار]] آمده است که مردی به نام صبیغ وارد [[مدینه]] شد و در زمینه متشابهات [[قرآن]] سؤالاتی پرسید؛ هنگامی که عمر از این ماجرا با خبر شد، آن فرد را احضار کرد و چنان بر سر و صورت وی زد که [[خون]] از او جاری شد<ref>دارمی، سنن، ج۱، ص۵۴.</ref>. این سیاست که با جدیت بسیار، از سوی خلفا دنبال می‌شد، سبب گردید که آشنایی [[مسلمانان]] با [[معارف قرآن]] و [[سنت]] بسیار سطحی گشته و در حد گفته‌های خلفا و عالم نمایانی که در ادامه درباره آنها سخن گفته خواهد شد بماند. [[علم]] نداشتن به مفاهیم درست [[اسلامی]] موجب گردید که مسلمانان به [[سادگی]] در دام [[بدعت‌ها]] گرفتار شوند و آنها را به منزله [[حقیقت اسلام]] بپذیرند.

اولین نتیجه منع نقل و نگارش [[حدیث]]، [[تحریف]] [[مفاهیم قرآنی]] و [[سنت پیامبر]]{{صل}} بود. طبیعی است که ممانعت از [[کتابت حدیث]] و سنت پیامبر{{صل}} چه به دلیل خطای و چه به علت [[اراده]] عامدانه، به سادگی آنها را در معرض تحریف لفظی یا مفهومی قرار می‌داد؛ به این معنا که یا الفاظ و عبارات حدیث جابه‌جا و کم یا زیاد می‌شد و یا در مفهومی جز غرض و مراد [[پیامبر]]{{صل}} بیان می‌گردید. از جمله [[تحریفات]] لفظی حدیث که پس از [[وفات پیامبر]]{{صل}} به سبب مکتوب نشدن [[احادیث]] ایشان رخ داد، حذف قسمت زیادی از [[روایات]] ایشان در باب [[معرفی امامان]] [[معصوم]] بود. اصل [[روایت]] چنین است که روزی پیامبر{{صل}} در یکی از خطبه‌های خود فرمود: {{متن حدیث|... يَكُونُ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ خَلِيفَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ...}}<ref>«... پس از من ۱۲ خلیفه وجود خواهد داشت که همگی آنها از قریش هستند.»... مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۶، ص۲۶۸-۲۶۹.</ref>؛ درحالی‌که بعد از وفات پیامبر{{صل}}، تنها بخش «الائمه من [[قریش]]» مورد تأکید قرار گرفت.

در بُعد تحریف مفهومی یا [[معنوی]] نیز می‌توان به تحریف مفهوم روایت پیامبر{{صل}} درباره [[قاتلان]] [[عمار یاسر]] اشاره کرد. هنگامی که پیامبر{{صل}} مشغول ساختن [[مسجد مدینه]] بود، با مشاهده تلاش‌های فراوان عمار یاسر خطاب به او فرمود: {{متن حدیث|يَا عَمَّارُ! تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ}} به این معنا که گروه [[سرکش]] تو را خواهند کشت<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۱.</ref>. روزی که [[عمار]] در [[جنگ صفین]] و به دست [[سپاهیان معاویه]] کشته شد، ناگهان فریاد از همه جا برخاست که [[حدیث پیامبر]]{{صل}} محقق شد. معاویه که می‌دید به دلیل [[شهرت]] این حدیث [[قادر]] به [[انکار]] آن نیست، به تحریف مفهومی آن دست زد و [[قاتل]] عمار را علی{{ع}} معرفی کرد که با آوردن عمار یاسر به جنگ صفین موجبات کشته شدن او را فراهم کرد<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۱.</ref>.

رواج هر نوع [[تحریف]] به‌طور طبیعی زمینه‌ساز [[انحراف فکری]] [[مسلمان]] می‌شد و این از مصادیق [[بدعت]] می‌باشد. گسترش فراوان [[احادیث]] تحریف شده در میان [[مردم]] و پذیرش آنها از سوی [[مسلمانان]] و نیز [[رشد]] [[اباحی‌گری]] و [[بی‌تفاوتی]] ناشی از رواج [[افکار]] [[مرجئه]] در [[جامعه]] سبب شد که [[خلفا]] به [[سادگی]]، [[سنت پیامبر]]{{صل}} را دگرگون کرده و به [[جعل حدیث]] یا ایجاد بدعت در [[سنت]] ایشان اقدام کنند. مسح کشیدن بر خفین، [[تحریم]] دو [[ازدواج]] [[متعه]]، [[مخالفت]] با [[حکم پیامبر]]{{صل}} مبنی بر گفتن پنج [[تکبیر]] در [[نماز میت]]، آرام گفتن «[[بسم الله الرحمن الرحیم]]» در [[نمازها]] و اقامه [[نمازهای مستحبی]] به [[جماعت]]، ملاک‌های نادرست در [[تقسیم اموال بیت‌المال]] از جمله [[بدعت‌ها]] و دگرگونی‌های صورت گرفته در سنت پیامبر{{صل}} بود که پیش از [[خلافت امام علی]]{{ع}} از سوی [[خلفای راشدین]] انجام شدند<ref>موسوی، عبدالحسین شرف الدین، الاجتهاد فی مقابل النص، ص۲۰۸-۲۳۵.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} طی خطبه‌ای، به ذکر حدود سی مورد از سنت‌های تغییریافته [[پیامبر]]{{صل}} از جانب خلفای پیشین پرداخته و همه این اقدامات را عامدانه اعلام کرد<ref>کلینی، اصول کافی، ج۸، ص۴۴-۴۵.</ref>. روایتی از [[سلیم بن قیس هلالی]] وجود دارد که رواج بدعت در [[تفسیر قرآن]] و سنت پیامبر{{صل}} را نشان می‌دهد. سلیم بن قیس هلالی در [[پرسش]] خود از امام علی{{ع}} چنین می‌گوید: «من از [[سلمان]]، [[مقداد]] و [[ابوذر]] مطالبی از تفسیر قرآن و [[احادیث نبوی]] شنیدم که با آنچه در میان مردم بود، تفاوت داشت. سپس تصدیق آنچه را که از آنها شنیده بودم، از شما شنیدم و مطالب بسیای از تفسیر قرآن و [[احادیث پیامبر]] را در میان مردم مشاهده کردم که شما با آنها مخالف هستید و همه آنها را [[باطل]] می‌پندارید. مردم [[دروغ]] می‌گویند و بر [[پیامبر خدا]] متعمدانه دروغ می‌بندند و [[قرآن]] را به [[رأی]] خود [[تفسیر]] می‌کنند.»..<ref>{{متن حدیث|إِنِّي سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادِ وَ أَبِي ذَرٍّ شَيْئاً مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ وَ أَحَادِيثَ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ{{صل}} غَيْرَ مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ، ثُمَّ سَمِعْتُ مِنْكَ تَصْدِيقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ رَأَيْتُ فِي أَيْدِي النَّاسِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ وَ مِنَ الْأَحَادِيثِ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ{{صل}} أَنْتُمْ تُخَالِفُونَهُمْ فِيهَا وَ تَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ بَاطِلٌ أَ فَتَرَى النَّاسَ يَكْذِبُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} مُتَعَمِّدِينَ وَ يُفَسِّرُونَ الْقُرْآنَ بِآرَائِهِمْ...}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۶۲-۶۴.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} طی خطبه‌ای، یک دسته از [[راویان حدیث]] را جاعلان و بدعت‌گذارانی معرفی می‌کند که به [[ایمان]] [[تظاهر]] کرده و از روی عمد به [[پیامبر]]{{صل}} دروغ نسبت می‌دهند<ref>ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۱۰.</ref>. این [[روایت‌ها]] به روشنی فضای بدعت‌آمیز آن [[روزگار]] را نشان می‌دهد و دلیل روشنگری‌های [[اهل‌بیت]]{{عم}} در باب [[بدعت]] را مشخص می‌کند.

# از رسول خدا{{صل}} شنیدم که می‌فرمود: معاویه در [[روز قیامت]] برانگیخته می‌شود، درحالی‌که ردایی از [[نور ایمان]] بر شانه‌های اوست<ref>{{عربی|سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} يَقُولُ: يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُعَاوِيَةُ وَ عَلَيْهِ رِدَاءٌ مِنْ نُورِ الإِيمَانِ}}. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۵۹، ص۹۳.</ref>.

 

نکته حائز اهمیتی که فضای [[بدعت‌آلود]] آن دوره را نشان می‌دهد، فعالیت گسترده [[معلمان]] و کُتّاب در تعلیم اینگونه جعلیات و رواج آنها در سطح [[جامعه]] است که معاویه شخصاً طی حکمی آنها را به این کار موظف ساخته بود<ref>طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۱۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۱۲۶.</ref>.

 

 

حضور و فعالیت عالم‌نمایان نیز به اندازه‌ای بود که اهل‌بیت{{عم}} فعالیت آنها را عامل گسترش [[بدعت]] و [[کذب]] در جامعه می‌دانستند. خطبه‌های فراوان [[امام علی]]{{ع}} در باب معرفی و [[مذمت]] عالم‌نماها نشان از گسترش فعالیت آنها از دوره‌های گذشته تا روزگار ایشان است. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «و دیگری که او را دانشمند نامند اما از [[دانش]] بی‌بهره است. یکدسته از نادانی‌ها را از جمعی [[نادان]] فرا گرفته و مطالب [[گمراه کننده]] را از [[گمراهان]] آموخته و به هم بافته و دام‌هایی از طناب‌های [[غرور]] و گفته‌های [[دروغین]] بر سر راه مردم می‌افکند، [[قرآن]] را بر [[خواسته‌ها]] و [[امیال]] خود تطبیق می‌دهد و ادعا می‌کند از ارتکاب [[شبهات]] پرهیز دارد، اما در آن [[غوطه]] می‌خورد. می‌گوید از [[بدعت‌ها]] دورم ولی در آنها [[غرق]] شده است... [[راه هدایت]] را نمی‌شناسد که از آن سو برود و راه [[خطا]] و [[باطل]] را نمی‌داند که از آن بپرهیزد.»..<ref>{{متن حدیث|... وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِيلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ، يُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ يُهَوِّنُ كَبِيرَ الْجَرَائِمِ، يَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِيهَا وَقَعَ وَ يَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَيْنَهَا اضْطَجَعَ... لَا يَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۸۷.</ref>.

شرایط آن ایام به گونه‌ای بود که [[صحابه]] جایگاه بسیار رفیعی داشتند. این افراد گاه تنها به دلیل شنیدن یک یا دو [[حدیث]] از [[پیامبر]]{{صل}}، [[محل رجوع مردم]] قرار می‌گرفتند. در کنار این افراد صحابه‌ای چون [[ابوهریره]]، [[مغیره بن شعبه]]، [[عمروعاص]]، [[ابودرداء]] و [[کعب الاحبار]] بودند که با وجود تأخیر فراوان در [[قبول اسلام]] و استفاده اندک از محضر پیامبر{{صل}} در دوره‌های بعد، انبوهی از [[روایات]] را به [[نام پیامبر]]{{صل}} برای [[مردم]] بازگو می‌کردند که بسیاری از آنها جعلی یا [[تحریف]] شده بود و در [[خدمت]] [[منافع شخصی]] خود یا [[دستگاه خلافت]] بیان می‌شد. [[شریح]] نیز از جمله کسانی بود که به عنوان [[قاضی]] محل رجوع مردم بود؛ اما بدون داشتن صلاحیت و تنها بر اساس سابقه‌ای که در امر [[قضاوت]] داشت به این کار می‌پرداخت و بارها مورد [[اعتراض]] [[امام علی]]{{ع}} قرار گرفت<ref>برای نمونه ر.ک: ابن شهرآشوب، المناقب، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۷۳؛ ج۲، ص۱۹۹.</ref>. پراکندگی چنین افرادی در سطح [[جامعه]] و نفوذ فراوان آنها موجب می‌شد که بخشی از تعلیمات [[اهل‌بیت]]{{عم}} به روشنگری در این باب اختصاص یابد.

 

اهل‌بیت{{عم}} در چنین زمینه [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] برای مقابله با معضل رواج [[بدعت]] و اکاذیب، به تعلیم [[مسلمانان]] پرداختند. اولین بخش از فعالیت تعلیمی اهل‌بیت{{عم}} روشنگری مردم، دادن [[بصیرت]] به آنها و بیان راه‌های [[شناخت]] [[حق و باطل]] بود؛ چنان‌که امام علی{{ع}} در جایی فرمود: «... [[چپ و راست]]؛ [[گمراهی]] و راه میانه جاده مستقیم [[الهی]] است که [[قرآن]] و [[آثار نبوت]] آن را سفارش می‌کند و گذرگاه [[سنت پیامبر]]{{صل}} است و [[سرنوشت]] به سوی آن است»<ref>{{متن حدیث|الْيَمِينُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَى هِيَ الْجَادَّةُ عَلَيْهَا بَاقِي الْكِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ وَ إِلَيْهَا مَصِيرُ الْعَاقِبَةِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶.</ref>. ایشان در جای دیگر راه شناخت حق و باطل را بیان کرده و فرمود: «همانا [[حق]]، سنگین اما گواراست و همانا [[باطل]] سبک اما کشنده است»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ الْحَقَّ ثَقِيلٌ مَرِي‏ءٌ وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِيفٌ وَبِيءٌ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۶.</ref>. ایشان طی خطبه‌ای در همین زمینه فرمود: «... بدانید که میان [[حق و باطل]] جز چهار انگشت فاصله نیست، باطل آن است که بگویی شنیدم و حق آن است که بگویی دیدم»<ref>{{متن حدیث|... أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا أَرْبَعُ أَصَابِعَ، الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَيْتُ!}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۴۱؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: خطبه‌های ۹، ۲۰، ۱۰۳، ۱۰۵، ۱۵۳، ۱۵۴ و ۲۰۱؛ حکمت‌های ۱۵۷، ۱۸۳، ۲۰۸، ۲۶۲ و ۲۸۱.</ref>.

 

[[امام علی]]{{ع}} برای [[مبارزه]] با شرایط [[بدعت‌آلود]] آن ایام، راهکارهایی را به [[مردم]] تعلیم می‌دادند که [[تشویق]] و توصیه [[مسلمانان]] به [[کسب علم]] از [[اهل]] آن‌که همانا [[اهل‌بیت پیامبر]]{{عم}} هستند، از مهم‌ترین آنها بود. [[امیرمؤمنان]] در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «... پس در [[فراگیری علم]] پیش از آن‌که درختش بخشکد، تلاش کنید و پیش از آن‌که به خود مشغول گردید، از [[معدن]] [[علوم]] ([[اهل‌بیت]]) [[دانش]] استخراج کنید»<ref>{{متن حدیث|فَبَادِرُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ تَصْوِيحِ نَبْتِهِ وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِكُمْ عَنْ مُسْتَثَارِ الْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۰۵.</ref>. در روایتی از [[ابواسحاق سبیعی]] آمده است که روزی امام علی{{ع}} خطاب به مردم فرمود: «ای مردم! همانا [[کمال دین]]، [[طلب علم]] و عمل به آن است. [[آگاه]] باشید که همانا طلب علم برای شما از طلب [[مال]] واجب‌تر است... و [[علم]] نزد اهل آن ذخیره شده، درحالی‌که شما به طلب کردن آن از اهلش امر شده‌اید، پس آن را بجویید»<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ! اعْلَمُوا أَنَّ كَمَالَ الدِّينِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ، أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ... وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۳۰؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۱۰۹، ۱۲۰، ۱۲۵، ۱۴۷، ۲۳۶ و ۲۳۹؛ حکمت ۱۰۹.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} برای جلوگیری از انتشار [[احادیث جعلی]] و بی‌پایه و اساس به [[مردم]] توصیه می‌کردند که هر [[حدیثی]] را با اسناد آن بیان کنند. این کار سبب می‌شد که با کمی تلاش و صرف وقت صحت و سقم [[روایات]] مشخص گردیده و جاعلان با مشکل مواجه شوند. نیز در روایتی فرمود: «هنگامی که حدیثی را نقل می‌کنید، آن را به کسی که [[روایت]] را برایتان نقل کرده اسناد دهید که اگر آن حدیث صحیح شد، به نفع شما و اگر [[کذب]] باشد به ضرر آن راوی است»<ref>{{متن حدیث|إِذَا حَدَّثْتُمْ بِحَدِيثٍ فَأَسْنِدُوهُ إِلَى الَّذِي حَدَّثَكُمْ، فَإِنْ كَانَ حَقّاً فَلَكُمْ وَ إِنْ كَانَ كَذِباً فَعَلَيْهِ}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۵۲.</ref>. ایشان همچنین از مردم می‌خواستند که [[احادیث]] را از نظر محتوایی سنجیده و در آن [[تعقل]] کنند؛ چنان‌که درجایی فرمود: «هنگامی که خبری شنیدید در آن تعقل کنید...»<ref>{{متن حدیث|اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۹۸.</ref>.

 

امام علی{{ع}} برای مقابله با رواج احادیث جعلی و [[تحریف]] شده، صرف نظر از وصیه و روشنگری‌های گفتاری، به [[اقدام عملی]] نیز دست زد. کتابت [[احادیث پیامبر]]{{صل}} و سفارش به [[اصحاب]] خود جهت مکتوب کردن [[احادیث نبوی]]{{صل}} اقدام عملی امام علی{{ع}} بود که در پیش‌تر به آن اشاره شد. چنان‌که گفته شد، آن حضرت پس از [[جنگ جمل]] ۱۵۰۰ نفر از [[صحابه پیامبر]]{{صل}} را در [[کوفه]] سکونت داد و آنان را به آموزش حدیث [[تشویق]] کرد<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۲۵۴.</ref>.

۵. '''اخلاق نظامی''': [[اهل‌بیت]]{{عم}} در حوزه مسائل نظامی نیز به تعلیم [[مسلمانان]] در ابعاد تاکتیکی، [[اخلاقی]] و... می‌پرداختند که از جمله آنها می‌توان به تأکید بر [[استقامت]] و [[پایداری]] در مواقع [[جنگ]] اشاره کرد. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در خطبه‌ای که پیش از شروع [[جنگ بدر]] ایراد کرد، فرمود: «... و همانا [[صبر]] واستقامت در مواضع [[دشواری]] از مواردی است که [[خداوند تبارک و تعالی]] در آن مشکل‌گشایی قرار می‌دهد و با آن [[مشکلات]] را مرتفع می‌کند و به وسیله آن به [[رستگاری]] در [[آخرت]] نائل می‌شوید.»..<ref>{{متن حدیث|وَ إِنَّ الصَّبْرَ فِي مَوَاطِنِ الْبَأْسِ مِمَّا يُفَرِّجُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ الْهَمَّ وَ يُنْجِي بِهِ مِنَ الْغَمِّ وَ تُدْرِكُونَ بِهِ النَّجَاةَ فِي الْآخِرَةِ...}}. مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۱۰۰.</ref>. ایشان پیش از آغاز [[جنگ احد]] نیز سپاه اسلام را به پایداری و استقامت ترغیب کرد و فرمود: «... همانا [[جنگ با دشمن]] سخت و ناخوشایند است، کسی که بر آن صبر کند، کم است جز آنکه [[خداوند]] بلندمرتبه تعالی او را [[اراده]] کرده باشد... پس با صبر بر [[جهاد]] باعث [[گشایش]] در اعمالتان شوید.»..<ref>{{متن حدیث|... فَإِنَّ جِهَادَ الْعَدُوِّ شَدِيدٌ كَرِيهٌ قَلِيلٌ مَنْ يَصْبِرُ عَلَيْهِ إِلَّا مَنْ عَزَمَ اللَّهُ لَهُ رُشْدَهُ... فَافْتَحُوا أَعْمَالَكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى الْجِهَادِ...}}. مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۱۳۸.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز پیوسته سپاهیان خود را به پایداری در جنگ [[تحریض]] می‌کرد؛ چنان‌که در یکی از روزهای آغازین [[جنگ صفین]] خطاب به [[لشکریان]] خود فرمود: «پی در پی حمله کنید و از فرار [[شرم]] داشته باشید؛ زیرا فرار در جنگ لکه ننگی برای نسل‌های [[آینده]] و مایه [[آتش]] [[روز قیامت]] است.»..<ref>{{متن حدیث|فَعَاوِدُوا الْكَرَّ وَ اسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الْأَعْقَابِ وَ نَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۶۶.</ref>.

خطبه‌های اهل‌بیت{{عم}} در باب استقامت و پافشاری در [[جنگ‌ها]] را می‌توان متأثر از زمینه‌های [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] نیز دانست. همانطور که در فصل اول خاطرنشان شد، [[اعراب]] به دلیل شرایط سخت [[معیشتی]]، افرادی انقیادناپذیری بودند و چنانچه در جنگ‌ها [[دشمن]] را قوی‌تر از خود می‌یافتند در مقابل اقویا یا [[خاضع]]، و یا به سرعت پراکنده می‌شدند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۱.</ref>. آنها افرادی دو رو بودند و جز در مواقع [[ضرورت]] به کارهای مخاطره‌آمیز تن نمی‌دادند<ref>پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۹۱.</ref>؛ چنان‌که [[امام علی]]{{ع}} خطاب به [[لشکر]] خود فرمود: «... به [[خدا]] [[سوگند]]! می‌بینم که اگر [[جنگ]] سخت شود و [[آتش]] آن شعله گیرد و گرمی آن سوزان شود، پسر [[ابوطالب]] را رها می‌کنید.»..<ref>{{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَكَأَنِّي بِكُمْ فِيمَا إِخَالُكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى وَ حَمِيَ الضِّرَابُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۹۷.</ref>. همانطور که بیان شد، [[اتحاد]] و [[هماهنگی]] اعراب با اندک بهانه‌ای به گست و [[نزاع]] و [[اختلاف]] بدل می‌شد و گویا [[پیامبر]]{{صل}} با نظر به همین خصلت اعراب بود که پیش از آغاز [[جنگ احد]] بعد از [[تشویق]] [[مسلمانان]] به [[استقامت]] در [[جهاد]]، فرمود: «... اختلاف، در‌گیری و [[سستی]] کردن از [[ناتوانی]] و [[ضعف]] است که در آن صورت [[خداوند]] [[اجابت]] نمی‌کند و [[نصرت]] و روزی را عطا نمی‌کند.»..<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّ الْإِخْتِلَافَ وَ التَّنَازُعَ وَ التَّثْبِيطَ مِنْ أَمْرِ الْعَجْزِ وَ الضُّعْفِ مِمَّا لَا يُحِبُّ اللَّهِ، وَ لَا يُعْطَى عَلَيْهِ النَّصْرَ وَ لَا الظَّفَرَ...}}. واقدی، المغازی، ج۱، ص۲۲۲.</ref>.

از ویژگی‌های دیگر اعراب، طماع بودن و [[مال‌دوستی]] آنها بود که شرایط سخت معیشتی در آن تأثیر مستقیم داشت. روحیه غنیمت‌جویی و مال‌پرستی اعراب تحت تأثیر پیامبر{{صل}} و تعالیم ایشان تا حدود زیادی فروکش کرده بود؛ هرچند که گاه بر اثر وقوع حوادثی چون جنگ، خود را نشان می‌داد و استقامت و [[پایداری]] آنان را از بین می‌برد؛ چنان‌که در [[غزوه سویق]] [[ابوسفیان]] از این روحیه اعراب بهترین بهره را برد و هنگامی که مسلمانان در حال تعقیب کردن آنها بودند، دستور داد برای سرگرم کردن مسلمانان و ایجاد فرصت فرار از چنگال آنها، [[قریش]] کیسه‌های آرد خویش را بر [[زمین]] افکند<ref>شهیدی، تاریخ تحلیلی اسلام، ص۸۰.</ref>. این ویژگی اعراب در جنگ احد نیز نمایان شد و موجب [[شکست]] [[سپاه اسلام]] گردید. مسلمانان که با [[پیروزی]] فاصله‌ای نداشتند، به محض اطلاع از عزیمت اولیه [[مشرکان]]، برخلاف [[دستورات]] اکید [[پیامبر]]{{صل}} مبنی بر استقامات و ترک نکردن مواضع از پیش تعیین شده، با سر دادن فریاد «الغنیمه الغنیمه» مواضع خود را ترک کرده و پیروزی را به شکست بدل ساختند<ref>طبری، تاریخ، ج۲، ص۵۰۸؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۴، ص۲۵.</ref>.

تأکیدهای فراوان [[امام علی]]{{ع}} به [[پایداری]] در [[جنگ‌ها]] نیز دلیل خاصی داشت. همانطور که پیش‌تر نیز گفته شد، [[اعراب]] طماعی که خاطره فتوحات و [[غنایم]] گسترده آن را در ذهن داشتند، با [[به خلافت رسیدن امام علی]]{{ع}}، توقف فتوحات و وقوع جنگ‌های داخلی که طبق [[حکم]] [[اسلام]] غنیمتی برای [[سربازان]] در پی نداشت و همه [[اموال]] [[سپاه]] منهزم به [[وارثان]] آنها تعلق می‌یافت، انگیزه خود را برای [[جنگیدن]] از دست دادند. از طرف دیگر، پذیرش کشتن [[برادران دینی]] برای غالب [[مسلمانان]] دشوار بود. به همین دلیل است که سراسر نهج‌البلاغه مملو از نکوهش‌ها و [[ملامت]] [[کوفیان]] است؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های آن آمده که [[امام]]{{ع}} در نکوهش کوفیان فرمود: ای [[مردم]] همواره کار من با شما به دلخواه من بود، تا آن‌که [[جنگ]] شما را [[ناتوان]] کرد. به [[خدا]] اگر جنگ کسانی را از شما گرفت و جمعی را گذاشت، برای دشمنانتان نیز کوبنده‌تر بود. من دیروز [[فرمانده]] و [[امیر]] شما بودم، ولی امروز فرمانم می‌دهید... شما زنده ماندن را [[دوست]] دارید و من نمی‌توانم شما را به راهی که دوست ندارید [[اجبار]] کنم»<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّهُ لَمْ يَزَلْ أَمْرِي مَعَكُمْ عَلَى مَا أُحِبُّ حَتَّى نَهِكَتْكُمُ الْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْكُمْ وَ تَرَكَتْ وَ هِيَ لِعَدُوِّكُمْ أَنْهَكُ. لَقَدْ كُنْتُ أَمْسِ أَمِيراً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ... وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَيْسَ لِي أَنْ أَحْمِلَكُمْ عَلَى مَا تَكْرَهُونَ!}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۰۸.</ref>.

[[امیرمؤمنان]] پس از [[جنگ نهروان]] در نکوهش [[لشکریان]] خود که برای [[نبرد]] نهایی با معاویه [[سستی]] می‌ورزیدند، فرمود: «شما را برای [[جهاد]] برانگیختم، کوچ نکردید، [[حق]] را به گوشتان رساندم، اما نشنیدید و شما را آشکارا و پنهانی [[دعوت]] کردم، اما [[اجابت]] نکردید.»..<ref>{{متن حدیث|... اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَ جَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِيبُوا...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۹۷؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۲۷، ۲۹ ۳۴، ۳۹، ۹۷ و ۱۲۴.</ref>. سستی ناشی از [[دنیا‌طلبی]] [[کوفیان]] را می‌توان از پاسخ آنها به [[امام حسن]] نیز نیز متوجه شد؛ آنجا که [[امام]]{{ع}} خطاب به [[سپاه]] خود فرمود: معاویه ما را به چیزی خوانده که نه در آن [[عزت]] و [[بزرگواری]] است و نه [[انصاف]]، اکنون اگر طالب [[زندگی]] و [[حیات]] هستید، از او بپذیریم... و اگر طالب [[مرگ]] (باعزت) هستید، [[جان]] خود را در راه [[رضای خدا]] بذل کنیم؟ در این [[زمان]] بود که همه جمعیت فریاد برآورد: {{عربی|بَلِ الْبَقِيَّةُ وَ الْحَيَاةُ}}<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۲۱ و با اختلاف اندکی در: ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۱۳.</ref>.

معاویه و یزید از سستی سپاه امام علی{{ع}}، امام حسن{{ع}} و کوفیان دعوت کننده [[امام حسین]]{{ع}} نهایت بهره‌برداری را کردند. [[خلفای اموی]] که می‌دیدند، غالب [[مسلمانان]] به دلیل [[غنیمت]] نداشتن [[جنگ‌ها]] در حمایت از [[اهل‌بیت]]{{عم}} [[سست]] شده‌اند، از روحیه [[مال‌دوستی]] [[اعراب]] استفاده کرده و با پیشنهاد کردن مبالغ چشمگیری [[رشوه]]، برخی از بزرگان و رؤسای آنها را به سوی خود جذب کردند. [[احنف بن قیس]]، [[حباب مجاشعی]] و [[عبیدالله بن عباس]]<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۱۳۳.</ref> از جمله کسانی بودند که معاویه و یزید توانستند آنها را با [[مال]] و [[ثروت]] فراوان از حمایت اهل‌بیت{{عم}} منصرف کنند. معاویه خلال [[جنگ صفین]]، یکی از [[سرداران]] خود را به [[بصره]] فرستاد تا با دادن [[وعده]] عمل به [[کتاب و سنت]]، دو برابر کردن مقرری سالانه [[مردم]] و نگرفتن سهمی از [[فیء]] [[بصری‌ها]]، آنها را به پیوستن به [[سپاه معاویه]] [[تشویق]] کند<ref>ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۳۷۳.</ref>. معاویه حتی توانست با دادن صد هزار درهم به [[عقیل بن ابی‌طالب]] او را به سمت خود جلب کند<ref>سیوطی، تاریخ الخلفا، ص۲۰۴.</ref>. نقل است که وقتی [[حر]] ریاحی [[سپاه امام حسین]]{{ع}} را متوقف کرده بود، شماری از [[کوفیان]] که از آنجا عبور می‌کردند، [[امام]] را از اوضاع کوفی‌ها مطلع ساخته و گفتند که به بزرگان [[قوم]] رشوه‌های کلان داده شده و جوال‌هایشان را پر کرده‌اند، تا بدین وسیله [[دوستی]] و [[یاری]] آنها را جلب کنند؛ بنابراین بر ضد شما متفقند؛ اما سایر [[مردم]] با وجود این که شمشیرهایشان بر روی شما کشیده شده، ولی دل‌هایشان به سوی شما است<ref>دینوری، اخبار الطوال، ص۲۴۵.</ref>. به‌طور طبیعی چنین بذل و بخشش‌هایی مسلمانانی را که از جنگ‌های بی‌غنیمت خسته شده بودند، [[وسوسه]] و [[قدرت]] [[استقامت]] را از آنها سلب می‌کرد.

[[عین التمر]]، [[انبار]]، [[مدائن]]، تیما، [[قطقطانه]]، [[حجاز]] و [[یمن]] از جمله مناطقی بودند که مورد [[هجوم]] ایادی معاویه قرار گرفته و اموالشان به [[غارت]] برده شد<ref>ر.ک: ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۴۱۶، ۴۴۵، ۴۵۹، ۴۶۴ و ۵۰۴.</ref>. نکته جالب توجه، سخن یکی از [[غارتگران]] است که گفت: «به [[خدا]] [[سوگند]] که چیزی از هجوم ما نگذشته بود که عراقیان را دیدم که سوار بر شتر از سوی علی به [[شام]] پناهنده می‌شوند»<ref>{{عربی|فَوَ اللَّهِ مَا لَبِثْنَا إِلَّا يَسِيراً حَتَّى رَأَيْتُ رِجَالَ أَهْلِ الْعِرَاقِ يَأْتُونَنَا عَلَى الْإِبِلِ هُرَّاباً مِنْ قِبَلِ عَلِيٍّ}}. ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۴۶۸.</ref>.

 

==== [[احکام]] ====

[[بیان احکام]]، [[قوانین]] و [[حدود الهی]]، بخش دیگری از مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} بود. اهل‌بیت{{عم}} در هر دوره بنا به ضرورت‌ها و مقتضیات [[جامعه]]، به ویژه مقتضیات [[سیاسی]] به [[بیان احکام اسلام]] می‌پرداختند. در دوره [[پیامبر]]{{صل}} و پس از آن پایه احکام و [[قوانین اسلامی]]، مبتنی بر [[قرآن]] و [[سنت]] آن حضرت بود. در این دوره نزول و بیان احکام به دلیل پیوند ریشه‌دار [[اعراب]] با عرف‌های [[عصر جاهلی]]، [[سیر]] تدریجی داشت. تعلیمات پیامبر{{صل}} پیش از [[هجرت به مدینه]] غالباً [[اعتقادی]] و یا در قالب توصیه به [[اقامه نماز]] بود. نوظهور بودن [[اسلام]] و تعداد اندک [[مسلمانان]]، اقتضا می‌کرد که احکام [[تشریعی]] اولیه محدود و ابتدایی‌تر باشند تا از یک سو، موجب دلزدگی تازه مسلمانان نشود و از سوی دیگر، به [[سادگی]] از عهده انجام آنها برآیند؛ بر همین اساس بود که در این دوره عمده تعلیمات پیامبر{{صل}} در حوزه احکام [[نماز]] (نمازهای دو رکعتی) اختصاص داشت.

 

پس از [[هجرت پیامبر]]{{صل}} به [[مدینه]]، تعلیمات آن حضرت در حوزه احکام در چند محور محدود خلاصه می‌شد. محور اول فعالیت‌های تعلیمی پیامبر{{صل}}، بیان احکام اصلی اسلام بود؛ چنان‌که همواره پنج [[حکم]] پایه‌ای اسلام را به تازه مسلمانان تعلیم می‌داد و از [[مبلغان]] و معلمانی که به [[شهرها]] و [[قبایل]] مختلف اعزام می‌کرد، تعلیم این پنج پایه اصلی را خواستار می‌شد. آن حضرت بارها فرمود: «اسلام بر پنج پایه [[استوار]] است: [[شهادت]] به اینکه جز [[الله]] خدایی وجود ندارد و محمد فرستاده [[خداوند]] است و اقامه نماز و [[پرداخت زکات]] و [[حج]] و [[روزه]] [[ماه رمضان]]»<ref>{{متن حدیث|بَنَى الْإِسْلَامَ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً{{صل}} عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ حِجِّ الْبَيْتِ وَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ}}. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۳۱.</ref>؛ چنان‌که هنگام اعزام [[خالد بن ولید]]، تعلیم این موارد به [[مردم]] را به او یادآوری کرد<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۳۳۹.</ref>. بنابراین، تازه بودن [[دین اسلام]] برای [[اعراب]] و پیوند آنها با [[عرف]] [[جاهلی]] موجب شد که [[پیامبر]]{{صل}} آنان را ملزم به رعایت فروع گوناگون [[اسلام]] نکند؛ چنان‌که تا مدت‌ها، سخن گفتن در [[نماز]] سبب ابطال آن نمی‌شد<ref>ر.ک: بخاری، صحیح، ج۵، ص۱۶۲.</ref>.

[[رسول خدا]]{{صل}} غالباً در تعلیم سایر احکام فرعی [[اسلام]]، با [[رفتار]] عملی خود، در تعلیم آنها به [[مردم]] تلاش می‌کرد و یا به هنگام پیشامد سؤال‌هایی برای [[مسلمانان]]، احکام آن را شرح داده و به تعلیم آنان می‌پرداخت. تعلیم [[رفتاری]] احکام توسط [[پیامبر]]{{صل}} در فصل گذشته به طور مبسوط شرح داده شد و مشخص گردید، که بخش قابل توجهی از احکام، در قالب رفتار عملی به مسلمانان تعلیم داده می‌شد. رسول خدا{{صل}} در مسائل جزئی به [[انتظار]] سؤالات مردم می‌نشست؛ چنان‌که وقتی در جریان [[بیعت عقبه]] گروهی از تازه مسلمانان [[مدینه]]، به [[مکه]] آمدند، شخصی از آنها به نام [[براء بن معرور]] نزد پیامبر شتافت و پرسید: «ای [[پیامبر خدا]]، من در این [[سفر]] خارج شدم... پس [[کعبه]] را در مقابل خود قرار ندادم، پس [[نماز]] خواندم درحالی‌که دوستانم در این مورد با من [[مخالفت]] کردند... اینک نظر تو چیست؟»<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۴۴۰.</ref>. [[پیامبر]]{{صل}} بعد از شنیدن [[پرسش]] این معرور، به‌طور کامل به سؤال او پاسخ داد. بر این اساس [[رسول خدا]]{{صل}} با در نظر گرفتن [[بداوت]] [[فکری]] و ظرف ذهنی [[اعراب]] و نیز نوظهور بودن [[دین اسلام]] و ناآشنایی اعراب با آن [[احکام]] را به‌طور محدود و متناسب با نیاز [[مسلمانان]] به آنان تعلیم می‌داد؛ چنان‌که به دلیل رواج پدیده [[ربا]] در [[معاملات]] [[اقتصادی]] اعراب، بخش قابل توجهی از احکام تعلیمی [[پیامبر]]{{صل}} به این امر اختصاص داشت<ref>سید مرتضی، رسائل، ج۱، ص۱۸۵.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در دوره [[خلافت]] خود، برای بیان وسیع‌تر [[احکام اسلامی]]، مجال بیشتری یافت. از یک سو، پیامبر{{صل}} به دلیل محدودیت‌هایی که با آن مواجه بود و به‌طور مختصر به آنها اشاره شد نتوانست احکام گوناگون را به مسلمانان تعلیم دهد و از سوی دیگر، تأخیر ۲۵ ساله در [[جانشینی امام علی]]{{ع}}، نه‌تنها موجب [[ناآگاهی]] [[مردم]] به احکام و عمل به تعالیم [[رسول خدا]]{{صل}} گردید؛ بلکه زمینه آشنایی مسلمانان با سایر احکام اسلامی را نیز از بین برد. با به خلافت رسیدن [[امیرمؤمنان]] و به دست‌گیری همه امکانات تعلیمی- [[تبلیغی]] بود که تعالیم مختلف [[اسلامی]] از جمله احکام، مجال ظهور و بروز یافت. آن حضرت، از میعادگاه عمومی [[جمعه]] و [[جماعت]] بهترین استفاده را کرد و فرصت یافت تا علاوه بر بیان برخی احکام<ref>برای خطبه‌های امام علی{{ع}} درباره احکام فقهی: ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۵۳، ۸۰، ۲۳۱، ۱۲۹، ۱۵۶ و ۱۹۹.</ref>، [[فلسفه]] بسیاری از آنها را نیز بیان کند؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های خود درباره [[فلسفه حج]] فرمود: «آیا مشاهده نمی‌کنید که همانا [[خداوند سبحان]]، انسان‌های پیشین از [[آدم]] تا آیندگان این [[جهان]] را با سنگ‌هایی در [[مکه]] [[آزمایش]] کرد که نفع و زیانی ندارند، نه می‌بینند و نه می‌شنوند... سپس [[کعبه]] را در میان کوه‌های [[خشن]]، سنگریزه‌های فراوان و چشمه‌های کم‌آب و آبادی‌های دور از هم قرار داد که نه شتر، نه اسب و حتی گوسفند هیچ‌کدام در آن [[سرزمین]] [[آسایش]] ندارند. سپس آدم و فرزندانش را [[فرمان]] داد که به سوی کعبه برگردند و آن را سرمنزل خود قرار دهند.... تا مردم شانه‌های خود را بجنبانند و گرداگرد کعبه [[لا اله الا الله]] بر زبان جاری کنند و [[طواف]] کنند و با موهای آشفته و بدن‌های پر از گرد و غبار در حرکت باشند، لباس‌های خود را که نشانه [[شخصیت]] هر فرد است درآورند و با [[اصلاح]] کردن موهای سر قیافه خود را [[تغییر]] دهند که آزمونی بزرگ است.... برای پاکسازی و [[خالص]] شدن که [[خداوند]] آن را سبب [[رحمت]] و رسیدن به [[بهشت]] قرار داد و اگر [[خدا]]، [[خانه]] گرامیش... را میان باغ‌ها و نهرها... قرار می‌داد، به همان اندازه که [[آزمایش]] ساده بود، [[پاداش]] نیز سبک‌تر می‌شد.»..<ref>{{متن حدیث|... أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ{{ع}} إِلَى الْآخِرِينَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ... ثُمَّ وَضَعَهُ... بَيْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُيُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًى مُنْقَطِعَةٍ لَا يَزْكُو بِهَا خُفٌّ وَ لَا حَافِرٌ وَ لَا ظِلْفٌ. ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ{{ع}} وَ وَلَدَهُ أَنْ يَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ... حَتَّى يَهُزُّوا مَنَاكِبَهُمْ ذُلُلًا يُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ وَ يَرْمُلُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ. قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِيلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ ابْتِلَاءً عَظِيماً... جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَضَعَ بَيْتَهُ الْحَرَامَ... بَيْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ... لَكَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلَاءِ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲، برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: خطبه‌های ۱، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۷۲، ۱۹۹؛ حکمت ۱۳۶ و ۲۵۲.</ref>.

همچنین به دست گرفتن زمام [[حکومت]] توسط [[امام علی]]{{ع}} فرصت مناسبی را برای آن حضرت فراهم کرد تا به بیان جزئیات احکامی چون [[زکات]] بپردازد. تأکیدهای فراوان آن حضرت درباره نحوه زکات، [[روش برخورد]] [[کارگزاران]] جبایت زکات، [[فلسفه]]، [[ارزش]] و [[ضرورت]] آن، همه به سبب فرصت مناسبی بود که [[اداره امور جامعه]] موجبات آن را فراهم کرده بود<ref>برای نمونه، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۰ و ۱۹۹؛ نامه ۲۵؛ حکمت ۱۴۶.</ref>؛ برای مثال در یکی از بیانات خود فرمود: «هنگامی که انسان‌طلبی دارد که به وصول شدن یا نشدن آن [[علم]] ندارد، پس از دریافت آن [[واجب]] است زکات آن را برای سالی که سپری شد بپردازد»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ لَهُ الدَّيْنُ الظَّنُونُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُزَكِّيَهُ لِمَا مَضَى إِذَا قَبَضَهُ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۶.</ref>.

امور مربوط به [[قضا]] نیز از جمله اموری بود، که [[به خلافت رسیدن امام علی]]{{ع}} فرصت تبیین زوایای مختلف آن را فراهم کرد. چنان‌که در فصل گذشته بیان شد، در دوره [[پیامبر]]{{صل}} [[قضات]] در واقع همان عمال پیامبر{{صل}} در [[شهرها]] و [[قبایل]] مختلف بودند که مستقیماً با نظر آن حضرت [[انتخاب]] می‌شدند؛ اما [[امام علی]]{{ع}} در حالی به [[خلافت]] رسید که قضاتی چون [[شریح]] بدون داشتن صلاحیت و شایستگی، به کار [[قضاوت]] مشغول بود و [[مردم]] نیز به آنها خو کرده بودند. در این شرایط لازم بود که [[امیرمؤمنان]] به عنوان [[حاکم اسلامی]]، علاوه بر بیان معیارها و سیمای قضات شایسته<ref>برای نمونه، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۷ و ۱۸؛ نامه ۵۳.</ref> و اصول [[داوری]] در اسلام<ref>برای نمونه، ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۸ و ۱۲۵؛ حکمت ۲۲۰.</ref>، خود نیز وارد عرصه شود و با انجام قضاوت‌های درست، علاوه بر تعلیم روش درست قضاوت به داوران، ناشایستگی آنها را برای مردم آشکار کند. در [[روزگار]] [[خلافت امام علی]]{{ع}}، زنی [[وفات]] کرد که شوهر و دو [[پسرعم]] داشت که یکی از آن دو، از جانب مادر، [[برادر]] بود. شریح [[حکم]] کرد که نصف [[میراث]] [[زن]] به شوهر او و نصف دیگر به پسر [[عمی]] که از جانب مادر، برادر او بود تعلق می‌یابد و پسرعم دیگر از [[ارث]] [[محروم]] می‌شود امام علی{{ع}} به این حکم شریح [[اعتراض]] کرد و با استناد به [[آیات قرآن]] نصف میراث را به شوهر او، یک سوم آن را به پسرعمی که از جانب مادر برادر او بود و یک ششم را به پسرعموی دوم داد<ref>ابن طلحه، مطالب السئول، به نقل از: محلاتی، شیخ ذبیح الله، حق المبین در قضاوت‌های حضرت امیرالمؤمنین{{ع}}، ۱۲۰-۱۲۱؛ برای نمونه‌های دیگری از قضاوت‌های نادرست قضاوت عصر امام علی{{ع}}، ر.ک: کلینی، اصول کافی، ج۷، ص۴۲۸؛ شیخ جواهری، جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۶۹.</ref>. نمونه‌هایی از این دست، بیانگر روشنگری‌های امام علی{{ع}} در امر [[احکام]] [[قضا]] و [[نظارت]] بر کار [[قضات]] است<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۲۵۷-۲۵۸.</ref>.

 

 

با وجود همه تنگناهای سیاسی، تأکید امام حسین{{ع}} بر یکی از احکام اسلامی که همان [[امر به معروف و نهی از منکر]] بود به طور کامل نمایان است. آن حضرت در [[خطبه]] مشهور خود در [[منی]]، [[عاقبت]] نافرجام [[یهودیان]] را به [[مردم]] یادآوری کرد و فرمود: «... همانا [[خداوند]] آنان را بدان جهت نکوهش کرد که می‌دیدند از ستمکارانی که میان آنها بودند کار زشت و [[فساد]] سر می‌زدند ولی آنها [[نفی]] نمی‌کردند و به [[طمع]] [[مال]] و منالی که داشتند و از [[ترس]] اینکه مبادا به خطر افتند... آنگاه فرمود: خداوند از امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک [[فریضه]] سخن آغاز کرده؛ زیرا او می‌دانسته که چون این فریضه انجام گیرد، [[فرائض]] از آسان و دشوار، همه ادا می‌شوند و این بدان جهت است که امر به معروف و نهی از منکر [[دعوت به اسلام]] است، به همراه رد [[ستم‌ها]] و [[مظالم]] و [[مخالفت]] با [[ظالم]].»..<ref>{{متن حدیث|... إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الْمُنْكَرَ وَ الْفَسَادَ فَلَا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ذَلِكَ رَغْبَةً فِيمَا كَانُوا يَنَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا يَحْذَرُونَ وَ اللَّهُ يَقُولُ: {{متن قرآن|فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ}} وَ قَالَ: {{متن قرآن|الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}} فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّيَتْ وَ أُقِيمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ كُلُّهَا هَيِّنُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِكَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ}}. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۳۷.</ref>. [[امام حسین]]{{ع}} در جای دیگری فرمود: «ای [[مردم]] [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: هرکس [[پادشاه]] [[ستمگری]] را ببیند که [[محرمات]] [[خدا]] را [[حلال]] می‌شمارد و [[پیمان]] خدا را می‌شکند و برخلاف [[سنت]] خدا عمل می‌کند و در بین [[بندگان خدا]] با [[گناه]] و [[تعدی]] [[فرمان]] می‌راند، سپس به [[کردار]] و گفتار بد او [[اعتراض]] نکند بر خدا فرض است که او را وارد جایی کند که باید وارد سازد ([[جهنم]]).»..<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ: مَنْ رَأَى سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ، نَاكِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ، مُخَالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ، يَعْمَلُ فِي عِبَادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ فَلَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهِ بِفِعْلٍ وَ لَا قَوْلٍ كَانَ حَقّاً عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ...}}. طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۰۳.</ref>.

 

تأکیدات امام حسین{{ع}} بر [[امر به معروف و نهی از منکر]] ناشی از شرایط بسیار نامساعد [[سیاسی]] آن [[روزگار]] بود. سفارش‌های آن حضرت به این [[فریضه]] الهی، با به [[حکومت]] رسیدن یزید، بیشتر شد. یزید برخلاف پدرش که در ظاهر به واجباتی چون [[نماز]] [[روزه]] و [[حج]] پایبند بود، به‌طور علنی [[واجبات]] را ترک و به محرمات عمل می‌کرد. او [[جوانی]] [[عیاش]]، [[فاسد]] و [[فاجر]] بود. شاید بهترین روایتی که می‌توان در وصف [[شخصیت]] یزید بیان کرد توصیف او از زبان [[عبدالله بن حنظله]] پس از بازگشت از [[شام]] است که خطاب به [[مردم مدینه]] می‌گوید: «او با [[مادران]]، [[دختران]] و [[خواهران]] خود [[ازدواج]] می‌کند، [[شرب خمر]] کرده و نماز را ترک می‌کند»<ref>{{عربی|... إِنَّهُ رَجُلًا يَنْكِحُ الْأُمَّهَاتِ وَ الْبَنَاتَ وَ الْأَخَوَاتِ وَ يَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ يَدَعُ الصَّلَاةَ}}. طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۸۱.</ref> و در روایتی دیگر از پسر حنظله آمده است که «... طنبور می‌زند و کنیزان نزد وی می‌نوازند، سگ‌بازی می‌کند و با [[فرومایگان]] و [[غلامان]] به صحبت می‌نشیند»<ref>{{عربی|... يَعْزِفُ بِالطَّنَابِيرِ، وَ يَضْرِبُ عِنْدَهُ الْقِيَانَ، وَ يَلْعَبُ بِالْكِلَابِ وَ يُسَامِرُ الْخَرَابَ وَ الْفِتْيَانَ}}. طبری، تاریخ، ج۵، ص۴۸۰.</ref>.

== سوم: علوم متعارف ==

بخش دیگری از مواد تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} به علوم متعارف آن [[روزگار]] اختصاص داشت. علوم متعارف در دوره مورد نظر، علومی است که محصول تجربه‌ها و نیازهای [[جامعه اسلامی]] بود. این علوم از نظر موضوع روش و شأنیت، وجهی برون از علم دین داشت و تجربی و بشری به‌شمار می‌رفت. اهل‌بیت{{عم}} آن دسته از علوم غیر دینی را که با [[شریعت اسلام]] در تضاد نبود، [[تأیید]] و بقیه را رد می‌کردند. آنان همواره [[مسلمانان]] را به پرداختن به علوم مفید و مورد نیاز [[بشر]] ترغیب می‌کردند و از آنها می‌خواستند تا علوم گوناگون را متناسب با [[پیشرفت]] دانش‌های متعارف روزگارشان بیاموزند و هنگامی که برخی از علوم را فراتر از توان [[مردم]] می‌دیدند، با دادن حکمی کلی آنها را به [[یادگیری]] [[علم]] فرامی‌خواندند؛ چنان‌که [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} با بیان [[حدیث]] {{متن حدیث|اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ}} از مسلمانان خواست تا علم را از هر کجا که لازم است، بجویند. نگارنده در این بخش بر آن است تا ابتدا، موضع [[دین]] و اهل‌بیت{{عم}} را درباره علوم متعارف آن روزگار بررسی کند و سپس به بررسی زمینه‌های [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] مؤثر در تأیید یا منع آن علوم بپردازد.

 

 

اعراب عصر جاهلیت رغبتی به سواد‌آموزی نداشتند. شرایط نامساعد جغرافیایی و آب و هوای بسیار گرم [[جزیرةالعرب]]، موجب می‌شد که تهیه ملزومات اولیه [[حیات]] و [[زندگی]] مانند غذا، دغدغه اصلی آنها باشد. به طور طبیعی این دغدغه، آنها را از فعالیت‌های [[فکری]] همچون یادگیری کتابت، بازمی‌داشت. [[رسول خدا]]{{صل}} در چنین شرایطی به [[رسالت]] [[مبعوث]] شد و در گام نخست [[وظیفه]] تعلیم [[اعراب]] را به عهده گرفت. شرایط نامناسب [[مسلمانان]] در [[مکه]] و [[آزار]] و [[اذیت]] و فشارهای فراوانی که [[قریش]] در [[حق]] رسول خدا{{صل}} و مسلمانان روامی‌داشتند، موجب شد تا [[اشتغال]] رسول خدا{{صل}} به سواد‌آموزی مسلمانان بسیار اندک باشد. با استقرار [[حکومت اسلامی]] در [[مدینه]]، نیاز به [[دانش]] خواندن و نوشتن به شدت [[احساس]] شد. از یک سو مکتوب کردن امور حکومتی از جمله عقدنامه‌ها، پیمان‌نامه‌ها و امان‌نامه‌ها و از سوی دیگر کتابت [[آیات]] [[وحی]]، توجه ویژه به سواد‌آموزی را یکی از اولویت‌های اصلی [[پیامبر]]{{صل}} قرار دا. د بر همین اساس بود که کسانی چون [[عبدالله بن عمرو بن عاص]] از سوی پیامبر{{صل}} [[مأمور]] تعلیم خواندن و نوشتن به مسلمانان گردیدند<ref>جواد علی، المفصل، ج۸، ص۳۲۴.</ref> و به این ترتیب دانش کتابت به تدریج در میان مسلمانان [[رشد]] کرد. مشاهده نشدن تأکید و سفارش جدی از امام علی{{ع}} و حسنین{{عم}} در باب [[سوادآموزی]]، می‌تواند نشانه‌ای از رواج قابل قبول این دانش در [[روزگار]] [[ائمه]]{{عم}} باشد<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۱۲.</ref>.

=== زبان‌های [[بیگانه]] ===

[[اهل‌بیت]]{{عم}} به یادگیری زبان‌های بیگانه نیز توجه داشتند. از آنجا که زبان، یکی از مهم‌ترین عوامل انتقال [[فرهنگ]] است، یادگیری زبان‌های غیر عربی، حائز اهمیت بود. تنها مورد [[تاریخی]] که توجه اهل‌بیت{{عم}} به فراگیری زبان غیر عربی را نشان می‌دهد، [[دستور پیامبر]] [[خدا]]{{صل}} به [[زید بن ثابت]] مبنی بر یادگیری [[زبان عبری]] است. در روایتی از زید بن ثابت دلیل پیامبر{{صل}} بر این [[فرمان]]، [[بیم]] آن حضرت از دخل و [[تصرف]] [[یهودیان]] در نامه‌هایی است که میان پیامبر{{صل}} و سران [[یهود]] رد و بدل می‌شد<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ج۳، ص۵۸۳؛ طبری، تاریخ، ج۲، ص۲۳۱؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۱۹۶؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۹، ص۳۰۲؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۲، ص۶۹۷.</ref>، زید در این [[روایت]] آورده است که پس از یادگیری عبری بود که [[ترجمه]] نامه‌های آنان به پیامبر{{صل}} و نوشتن نامه‌هایی به عبری برای آنان را آغاز کرد. در میان منابع تاریخی و [[حدیثی]] [[روایات]] دیگری مبنی بر [[تسلط]] [[زید بن ثابت]] بر زبان‌های فارسی، [[رومی]]، قبطی و حبشی نیز وجود دارد که نادرست به نظر می‌رسند<ref>برای نمونه ر.ک: احمد بن حنبل، مسند، ج۵، ص۱۸۲؛.</ref>.

یادگیری زبان عبری در دوره پیامبر{{صل}} [[ضرورت]] داشت. از آنجا که دعوت پیامبر اسلام{{صل}} جهانی بود، آشنایی با زبان سایر [[اقوام]] و [[ملت‌ها]] برای معرفی و نشر [[اسلام]] ضرورت داشت و از آنجا که [[یهودیان]] به دلیل سکونت در [[مدینه]]، نخستین مخاطبان غیر مسلمان پیامبر{{صل}} به‌شمار می‌رفتند و تبادل نامه میان آنها امری طبیعی بود، یادگیری آن ضرورت داشت.

 

در دوره [[خلافت امام علی]]{{ع}} و پس از آن، فارسی مهم‌ترین زبان غیر عربی بود که در مرکز [[خلافت]] به آن تکلم می‌شد. با ورود [[اعراب]] به [[عراق]] و استقرارشان در [[کوفه]]، [[بصره]] و سایر [[شهرها]]، ایرانیانی که در جریان فتوحات [[اسیر]] شده و یا [[تسلیم]] [[مسلمانان]] می‌شدند، غالباً به کوفه و بصره انتقال یافته و در آنجا ساکن می‌شدند؛ این در حالی است که برخی [[ایرانیان]] نیز در جستجوی [[شغل]] به این [[شهر]] [[مهاجرت]] می‌کردند. براین اساس در دوره خلافت امام علی{{ع}} شمار زیادی از ایرانیان در کوفه و سایر شهرهای عراق ساکن بودند که به [[زبان فارسی]] تکلم می‌کردند<ref>آذرنوش، چالش میان فارسی و عربی، ص۱۲۲.</ref>؛ چنان‌که گاه [[مردم کوفه]] هنگامی که به [[امام علی]]{{ع}} می‌رسیدند به فارسی سخن می‌گفتند<ref>آذرنوش، چالش میان فارسی و عربی، ص۱۰۳.</ref>. بنابراین فراگیری دوسویه [[زبان عربی]] و فارسی برای [[ایرانیان]] و [[اعراب]] [[ضرورت]] یافت<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۱۳.</ref>.

 

[[اهل‌بیت]]{{عم}} به ویژه [[پیامبر اسلام]]{{صل}} به ساخت ابزار و آلات جنگی توصیه می‌کردند. ساخت ادوات جنگی براساس [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}}<ref>«و آنچه در توان دارید در برابر آنان فراهم سازید» سوره انفال، آیه ۶۰.</ref> مورد تأکید قرار گرفت و اهل‌بیت{{عم}} نیز به آن سفارش کردند. [[رسول خدا]]{{صل}} سازندگان [[اسلحه]] را با دادن [[وعده]] [[بهشت]] [[ترغیب]] کرده، می‌فرمود: «[[خداوند]] سه نفر را تنها با یک تیر وارد بهشت می‌کند، سازنده آنکه در ساخت آن خیر را لحاظ می‌کند، [[یاری]] کننده بر آن و پرتاب کننده آن»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُدْخِلُ الثَّلَاثَةَ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ الْجَنَّةَ: صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنْعَتِهِ الْخَيْرَ، وَ الْمُمِدَّ بِهِ، وَ الرَّامِيَ بِهِ}}. [[دارمی]]، [[سنن]]، ج۲، ص۲۰۴.</ref>. آن حضرت، به ساخت سلاح‌های سبک مانند تیر اهتمام بسیار داشت و ساخت آنها را به سازندگان محلی سفارش می‌کرد<ref>بخاری، صحیح، ج۳، ص۲۲۴.</ref>. رسول خدا{{صل}} پیش از محاصره [[طائف]]، افرادی را برای تعلیم ساخت سلاح‌های جدید همچون دبابه و منجنیق به [[جرش]] فرستاد<ref>واقدی، المغازی، ج۲، ص۸۰۵.</ref>. با استقرار [[حکومت پیامبر]]{{صل}} در [[مدینه]] و آغاز [[جنگ‌ها]] از [[سال دوم هجرت]]، نیاز به ابزار و آلات جنگی بسیار بیش‌تر از گذشته [[احساس]] شد؛ به علاوه از آنجا که فاصله میان [[غزوه‌ها]] و [[سریه‌ها]] اندک بود، ضرورت داشت تا افراد زیادی به این [[حرفه]] بپردازند؛ به همین دلیل بود د که آن حضرت پیوسته، [[مردم]] را به این امر فرا خوانده و [[تشویق]] می‌کردند. نکته حائز اهمیت آن که، اهل‌بیت{{عم}} متناسب با پیشرفت‌های آن [[روزگار]] و متناسب با نیازهای [[جامعه]] به ساخت ابزار و ادوات جنگی می‌پرداختند؛ چنان‌که در روزگار [[پیامبر]]{{صل}}، [[فتح طائف]] مشرک‌نشین که دارای حصاری بلند بود، [[ضرورت]] [[یادگیری]] و به‌کارگیری منجنیق را ایجاب می‌کرد؛ اما در دوره [[خلافت امام علی]]{{ع}} که [[جنگ‌های داخلی]] و رودررو به وقوع پیوست، استفاده از سلاح‌های سبک، کفایت می‌کرد<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۱۴.</ref>.

=== طب ===

طب از جمله علومی است که فراگیری آن از جانب [[اهل‌بیت]]{{عم}} [[تأیید]] و تأکید شده است. [[رسول خدا]]{{صل}} به یادگیری طب و [[درمان]] [[بیماری‌ها]] سفارش می‌کرد؛ چنان‌که در جایی فرمود: «[[خداوند]] [[بیماری]] را نازل نکرد، مگر آنکه درمان آن را نیز نازل گرداند»<ref>{{متن حدیث|مَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً...}}. ابن القیم، طب النبی، ص٨.</ref> و در جای دیگر فرمود: «هر کس به طبابت بپردازد، اما طب را به دیگران تعلیم ندهد، [[مسئول]] است»<ref>{{متن حدیث|مَنْ تَطَبَّبَ وَ لَمْ يُعَلِّمِ الطِّبَّ وَ هُوَ ضَامِنٌ}}. نسائی، سنن، ج۸، ص۵۳.</ref>. [[سیره رفتاری]] [[پیامبر]]{{صل}} نیز تأیید کننده اهتمام آن حضرت به طب می‌باشد؛ چنانکه در [[روزگار]] آن حضرت، شخصی مجروح شد و پیامبر{{صل}} دستور داد تا طبیبی را بر بالین او حاضر کنند<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۹، ص۷۲.</ref>.

[[ائمه]]{{عم}} نیز علم طب را تأیید و سفارش می‌کردند. [[امام علی]]{{ع}} در طبقه‌بندی [[علوم]]، طب را نیز آورده و فرمود: «[[علم]] بر چهار قسم است: [[فقه]] برای [[ادیان]]، طب برای بدن‌ها و نحو برای زبان و نجوم برای [[شناخت]] [[زمان]]»<ref>{{متن حدیث|الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ: الْفِقْهُ لِلْأَدْيَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ وَ النُّجُومُ لِمَعْرِفَةِ الْأَزْمَانِ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۲۱۸.</ref>. هنگامی که آن حضرت در سال ۴۱ هجری به دست [[ابن ملجم]] ضربت خورد، همه اطبای [[کوفه]] برای مداوای [[امام]] حاضر شدند و از میان آنها اثیر بن عمرو بن هانی سلولی که حاذق‌ترین طبیب بود به بالین امام رفت<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۲، ص۲۳۴.</ref>. پس از آن‌که [[امام حسن]]{{ع}} در [[جنگ]] با معاویه بر اثر ضربت [[سنان]] خارجی مجروح گردید و به [[مدائن]] منتقل شد نیز [[سعید بن مسعود ثقفی]] طبیبی را برای آن حضرت به کاخ خود آورد<ref>امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۱، ص۵۶۹.</ref> که همه این موارد نشانه [[تأیید]] علم طب از جانب [[اهل‌بیت]]{{عم}} و سفارش به آن هستند.

 

طب به این دلیل از جانب اهل‌بیت{{عم}} تأیید و سفارش شد که [[ضرورت]] و نیاز [[جامعه انسانی]] بود. بیماری پدیده‌ای طبیعی است که گریزی از آن نیست. سفارش‌های اهل‌بیت{{عم}} به این علم به ویژه پس از تشکیل [[جامعه اسلامی]] افزایش یافت؛ چراکه طبیعتاً وقوع جنگ‌های پیاپی و افزایش تعداد مجروحان [[جنگی]]، نیاز به این علم را بیش از پیش نمایان کرد.

=== نجوم و [[تنجیم]] ===

نجوم و تنجیم دو شعبه کاملا متفاوت از علم ستاره‌شناسی هستند. علم نجوم همان است که در شمار [[علوم]] و تعالیم ریاضیات جای دارد؛ ولی تنجیم یا علم [[احکام]] نجوم، علم دلالت‌های کواکب است بر [[حوادث آینده]]<ref>فارابی، احصاء العلوم، ص۸۴.</ref>؛ بنابراین نجوم به بخش [[علمی]] ستاره‌شناسی و تنجیم به بخش غیرعلمی آن اطلاق می‌شود.

 

موضع‌گیری اهل‌بیت{{عم}} در مقابل علوم نجوم و تنجیم متفاوت بود. نجوم همواره مورد تأیید و سفارش اهلبیت{{عم}} بود؛ درحالی‌که تنجیم و بخش غیرعلمی آن از جانب [[اهل‌بیت]]{{عم}} به شدت مورد نکوهش قرار گرفت. رسول خدا{{صل}} در باب بی‌پایه و اساس بودن تنجیم فرمود: «همانا گروهی از [[مردم]] گمان می‌کنند که [[کسوف]] این [[خورشید]] و [[خسوف]] این ماه و زوال این [[ستارگان]] از جایگاه‌هایشان به دلیل [[مرگ]] انسان‌هایی بزرگ است و قطعاً آنان [[دروغ]] می‌گویند»<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ كُسُوفَ الشَّمْسِ وَ كُسُوفَ هَذَا الْقَمَرَ وَ زَوَالَ هَذِهِ النُّجُومِ عَنْ مَوَاضِعِهَا لِمَوْتِ رِجَالٍ عُظَمَاءَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ إِنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا}}. سیوطی، الدار المنثور، ج۳، ص۳۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۵، ص۲۷۶.</ref>.

 

آن حضرت تنجیم را در ردیف علومی چون [[سحر]] قرار داد و فرمود: «هر کس که [[علمی]] از تنجیم را فرا گیرد، شعبه‌ای از سحر را فرا گرفته است.»..<ref>{{متن حدیث|مَنِ اقْتَبَسَ عِلْماً مِنَ النُّجُومِ، اقْتَبَسَ شُعْبَةً مِنَ السِّحْرِ}}. ابن ماجه، سنن، ج۲، ص۱۲۲۸.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز تنها بخش علمی نجوم را مفید و قابل استناد دانسته و فرمود: «... ای مردم از [[یادگیری]] نجوم جز آنچه در صحرانوردی و دریانوردی به آن احتیاج دارید، برحذر باشید»<ref>{{متن حدیث|... أَيُّهَا النَّاسُ! إِيَّاكُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۷۹.</ref>. از امام علی{{ع}} درباره [[صحت]] نجوم پرسیدند، فرمود: «بله، نجوم، یکی از [[انبیاء]] (خبردهندگان) است»<ref>{{متن حدیث|نَعَمْ، نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۵، ص۲۳۶.</ref>. هنگامی که آن حضرت عازم [[جنگ نهروان]] بود، [[پیشگویی]] نزد [[امام]] رفت و به امام عرض کرد که از طریق [[علم نجوم]]، [[سرنوشت]] این [[جنگ]] را مختوم به [[شکست]] تشخیص داده است؛ امام علی{{ع}} نظر او را به شدت رد کرده، فرمود: «هر که تو را تصدیق کند، [[قرآن]] را [[تکذیب]] کرده و خود را از [[یاری]] [[خداوند]] بلندمرتبه [[بی‌نیاز]] پنداشته است.»..<ref>{{متن حدیث|... فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهَذَا فَقَدْ كَذَّبَ الْقُرْآنَ وَ اسْتَغْنَى عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۷۹.</ref>.

دوری [[اعراب جاهلی]] از [[توحید]] واقعی و آمیختگی [[عقاید]] آنها به مظاهر [[شرک]] موجب می‌شد که به دنبال یافتن عللی برای پدیده‌ها و حوادث اطراف خود باشند؛ به همین دلیل برای اموری چون حرکت [[ستارگان]]، ناپدید شدن آنها، [[کسوف]] و [[خسوف]]، منشائی وهمی در نظر می‌گرفتند. حاکم بودن [[روح]] [[خرافه]] بر [[اعراب]] و دور شدن آنها از [[عقلانیت]] مهم‌ترین عامل [[مبارزه]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} با علومی چون [[تنجیم]] بود؛ درحالی‌که علم نجوم به دلیل واقعی و علمی بودن آن از جانب اهل‌بیت{{عم}} [[تأیید]] گردید؛ به ویژه که اعراب در کوچ‌ها و سفرهای [[تجاری]] خود در صحراهای [[جزیرةالعرب]]، هیچ نشانه‌ای جز [[اجرام آسمانی]] نداشتند<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۱۷.</ref>.

 

 

تأیید کلیت علم انساب از جانب [[شریعت اسلامی]] به دلیل کاربردهای مختلف آن بود. نسب در شناخت هم کفو بودن افراد در امر [[ازدواج]] بسیار مؤثر است؛ چنان‌که [[پیامبر]]{{صل}} نیز توجه [[مسلمانان]] را به این امر جلب کرده و فرمود: «برای [[فرزندان]] خود بهترین [[همسر]] را برگزینید و با هم‌کفو [[نکاح]] کنید»<ref>{{متن حدیث|تَخَيَّرُوا لِنُطَفِكُمْ وَ أَنْكِحُوا الْأَكْفَاءَ إِلَيْهِمْ}}. نووی، محیی الدین، المجموع، ج۱۶، ص۱۷۸.</ref>. آن حضرت در جای دیگری فرمود: «به چهار دلیل با [[زن]] ازدواج می‌کنند: [[مال]]، حسب، [[زیبایی]] و دینش.»..<ref>{{متن حدیث|تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ: لِمَالِهَا، وَ لِحَسَبِهَا، وَ لِجَمَالِهَا، وَ لِدِينِهَا...}}. نووی، محیی الدین، المجموع، ج۱۶، ص۱۳۲.</ref>.

 

=== [[شعر]] ===

[[اهل‌بیت پیامبر]]{{صل}}، خود نیز شعر می‌سرودند و اشعار بسیاری نیز از آنان در منابع مختلف نقل شده است. امام علی{{ع}}، علاوه بر [[سرودن شعر]]، [[یادگیری]] اشعاری با مضامین عالی را توصیه می‌کردند؛ چنان‌که در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} آمده است: «[[امیرمؤمنان]] خوش داشت که اشعار [[ابوطالب]] نقل و مدون گردند و فرمود: آنها را بیاموزید و آنها را به فرزندانتان تعلیم دهید که او بر [[دین]] [[خداوند]] بود و در اشعارش [[علوم]] بسیاری نهفته بود»<ref>{{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} يُعْجِبُهُ أَنْ يُرْوَى شِعْرُ أَبِي طَالِبٍ وَ أَنْ يُدَوَّنَ وَ قَالَ تَعَلَّمُوهُ وَ عَلِّمُوهُ أَوْلَادَكُمْ فَإِنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ اللَّهِ وَ فِيهِ عِلْمٌ كَثِيرٌ}}. [[حر]] عاملی، [[وسائل الشیعه]]، ج۱۲، ص۲۴۸.</ref>. از آن حضرت اشعار بسیاری باقی مانده که در دیوانی منسوب به آن حضرت جمع‌آوری شده‌اند و نمونه‌های آن در [[نهج‌البلاغه]] نیز آمده است<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۴، ۲۵ و ۱۶۲؛ نامه‌های ۵، ۲۸، ۳۷، ۴۵ و ۶۴؛ حکمت‌های ۳، ۱۹۰ و ۲۶۰.</ref>. از [[حضرت زهرا]]{{س}} نیز ابیات فراوانی در منابع ذکر شده که بخش اعظم آن در [[غم]] از [[دست دادن]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[شکایت]] از [[خیانت]] به [[امام علی]]{{ع}} و [[غصب]] حقشان است؛ چنان‌که در غم فقدان پدر چنین سرود:

از [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} نیز اشعاری بر جای مانده است. غالب اشعار باقی‌مانده از امام حسن{{ع}} درباره [[زهد]] و پرهیز از [[دنیازدگی]] و منعکس کننده شرایط [[اجتماعی]] [[روزگار]] آن حضرت می‌باشد؛ چنان‌که در جایی چنین سرود:

=== انواء ===

انواء، از جمله علومی است که اهل‌بیت{{عم}} سعی در تعدیل نگاه مخاطبان به آن داشتند. اعراب با استفاده از این [[علم]]، نزول باران و وزش بادها را مشخص می‌کردند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۱۱۰.</ref>. انواء جمع نوع است و در اصطلاح به [[سقوط]] ۲۸ [[ستاره]] از منازل قمر اطلاق می‌شد و اعراب بر این [[باور]] بودند که باریدن [[باران]] ناشی از انواء است<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۵، ص۳۱۴.</ref>. بر این اساس آنها پدیده‌های آب و هوایی همچون نزول باران را به غیر [[خدا]] نسبت می‌دادند و به نحوی منکر فاعلیت [[خداوند]] بودند؛ چنان‌که در [[جنگ تبوک]]، مسلمانان دچار [[عطش]] بسیار شدند و از [[پیامبر]]{{صل}} خواستند، برای نزول باران به درگاه خداوند [[دعا]] کند. پس از آنکه بر اثر دعای [[رسول خدا]]{{صل}} باران شروع به باریدن کرد، بادیه‌نشینانی که در آن نزدیکی بودند، گفتند: «به وسیله نوء ذراع و نوء باران بارید». رسول خدا{{صل}} از سخن آنها به شدت ناراحت شده و فرمود: «چنین می‌گویند درحالی‌که می‌دانند خداوند عامل [[بارش باران]] بود»<ref>{{متن حدیث|مُطِرْنَا بِنَوْءِ الذِّرَاعِ وَ بِنَوْءِ كَذَا... فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: يَقُولُونَ هَكَذَا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۵، ص۳۱۶.</ref>. پیامبر{{صل}} در [[مذمت]] [[معتقدان]] به فاعلیت غیر خدا در انواء فرمود: «عامل به چهار امر تا [[روز قیامت]] از [[امت]] من نیستند، [[تفاخر]] به حسب‌ها، طعنه زدن به انساب، طلب باران]] از [[ستارگان و مرثیه بر [[مصیبت]]»<ref>{{متن حدیث|أَرْبَعَةٌ لَا تَزَالُ فِي أُمَّتِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ: الْفَخْرُ بِالْأَحْسَابِ، وَ الطَّعْنُ فِي الْأَنْسَابِ، وَ الِاسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَ النِّيَاحَةُ}}. صدوق، الخصال، ص۲۲۶؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۵، ص۳۱۶.</ref>.

بنابراین نگاه نادرست [[اعراب]] به ستارگان سبب [[مخالفت]] اهل‌بیت{{عم}} با علم انواء گردید. کلیت علم انواء که با پیش‌بینی بارندگی برای اعراب، به ویژه ساکنان [[جزیرةالعرب]] که در قحطی و خشکی به‌سر می‌بردند مفید بود و برای [[کشاورزی]] مناطقی چون یثرب، [[طائف]] و [[یمن]] [[ضرورت]] داشت. از نظر [[اسلام]] [[علمی]] مطلوب و پسندیده تلقی می‌شد؛ اما هرگونه قائل شدن به فاعلیت غیر خدا در بارندگی که از مظاهر [[شرک]] محسوب می‌شد مورد نکوهش قرار گرفت<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۲۲.</ref>.

=== [[سحر]] و [[جادو]] ===

سحر و جادو از به اصطلاح علومی است که [[اهل‌بیت]]{{عم}} پرداختن به آن را به شدت تقبیح کرده‌اند. [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} [[اعتقاد]] به سحر را [[کفر]] تلقی کرده، می‌فرماید «هر کس به ساحر، [[کاهن]] و [[دروغگو]] مراجعه و سخنان او را تصدیق کند، به آن‌چه [[خداوند]] نازل کرده کفر ورزیده است»<ref>{{متن حدیث|مَنْ مَشَى إِلَى سَاحِرٍ أَوْ كَاهِنٍ أَوْ كَذَّابٍ يُصَدِّقُهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۶، ص۲۱۳.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز در تعبیری مشابه فرمود: «ساحر به منزله [[کافر]] است و جایگاه کافر در [[آتش دوزخ]] است»<ref>{{متن حدیث|... السَّاحِرُ كَالْكَافِرِ وَ الْكَافِرُ فِي النَّارِ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۷۹.</ref>. اعراب به دلیل [[زندگی]] در بیابان و نداشتن پناهگاهی در مقابل خطرات گوناگون و عدم اعتقاد [[راسخ]] به [[پروردگار]] به‌طور طبیعی به سوی امور خیالی و پروراندن قدرت‌های وهمی که [[ساحران]] متولی آن بودند، جذب می‌گردیدند. از آنجا که اسلام درصدد بود تا با [[استوار]] کردن پایه‌های [[عقلانیت]] زمینه [[پیشرفت]] [[بشر]] را فراهم کند، به شدت با سحر و جادو به [[مبارزه]] برخاست؛ تا جایی که [[رسول خدا]]{{صل}} [[مجازات]] ساحران را [[قتل]] معرفی کرده، فرمود: «ساحر [[مسلمانان]] کشته می‌شود و ساحر [[کافران]] کشته نمی‌شود...؛ چراکه شرک بالاتر از سحر است و سحر و شرک به هم مقرون‌اند»<ref>{{متن حدیث|سَاحِرُ الْمُسْلِمِينَ يُقْتَلُ وَ سَاحِرُ الْكُفَّارِ لَا يُقْتَلُ... لِأَنَّ الشِّرْكَ أَعْظَمُ مِنَ السِّحْرِ وَ لِأَنَّ السِّحْرَ وَ الشِّرْكَ مَقْرُونَانِ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۶، ص۲۱۲.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۲۳.</ref>

=== [[کهانت]] ===

کهانت نیز همچون [[تنجیم]] و سحر و جادو از سوی اهل‌بیت{{عم}} مردود اعلام گردید. [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: «هر کس به کاهنی مراجعه کند و آنچه را که بگوید تصدیق کند، به چیزی که بر محمد{{صل}} نازل گردیده، کافر شده است»<ref>{{متن حدیث|مَنْ أَتَى كَاهِناً... فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ}}. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۱۵۰.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز علومی چون کهانت را موجب به [[کفر]] کشیده شدن [[انسان‌ها]] معرفی کرده و فرمود: «... [[کاهن]] همچون ساحر و ساحر همچون کافر است»<ref>{{متن حدیث|الْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ وَ السَّاحِرُ كَالْكَافِرِ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۷۹.</ref>. کهانت با [[زندگی]] [[اعراب]] در [[عصر جاهلیت]] پیوند داشته و آنها را از عقلانیت دور می‌ساخت. خبر از [[آینده]] و [[غیب]]، [[تغییر]] [[سرنوشت]]، [[حفظ]] کردن افراد از [[شر]] خدایان و... از جمله امور وهمی و خیالی بود که [[کاهنان]] با بیان آنها اذهان اعراب را [[مسخ]] می‌کردند؛ چراکه بیشتر اعراب به دلیل دوری از [[ادیان الهی]] و نیاز به [[امور معنوی]]، به سوی کَهَنه جذب می‌گردیدند. بر همین اساس اهل‌بیت{{عم}} به ویژه رسول خدا{{صل}} به مبارزه با کهانت پرداختند و به این ترتیب درصدد نابودی یکی از زمینه‌های رویگردانی از [[شریعت]]؛ به‌طوری‌که این پدیده در دوره [[ائمه]]{{عم}} دیده نمی‌شود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۲۴.</ref>.

=== عرافه ===

عرافه یا قیافه‌شناسی از جمله علومی است که در عصر جاهلیت رواج داشت و پس از [[اسلام]] نیز بخشی از آن مجاز و بخش دیگری مردود اعلام شد. در این [[علم]]، شخص عراف از روی ظاهر و [[شمایل]] افراد، به نسب او پی می‌برد و گاه درباره آینده وی به [[پیشگویی]] می‌پرداخت. در گفتگویی که در باب [[اثبات]] [[جانشینی]] [[امام جواد]]{{ع}} میان [[امام رضا]]{{ع}} و جمعی از [[اصحاب]] آن حضرت رخ داد، هنگامی که اصحاب امام با استناد به [[قضاوت]] [[پیامبر]]{{صل}} از روی قیافه شخصی گفتند: {{متن حدیث|فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَدْ قَضَى بِالْقِيَافَةِ}} امام رضا{{ع}} سخن آنها را [[تأیید]] کرد<ref>شیخ جواهری، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۹۳.</ref>. برخی علمای شیعه همچون [[سید]] خوانساری - صاحب جامع المدارک - این علم را کاملاً [[تحریم]] کرده و این [[حدیث]] را نیز جعلی دانسته‌اند<ref>خوانساری، جامع المدارک، ج۳، ص۲۶.</ref>؛ هرچند به نظر می‌رسد که تنها، بخش [[پیش‌گویی]] این علم که با امور حدسی و تخمینی ارتباط دارد، [[نهی]] شده و بخش دیگر آنکه به شباهت‌های ظاهری افراد مربوط می‌شود و به علم ژنتیک امروزی شباهت دارد قابل قبول باشد<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۲۴.</ref>.