←نفقه
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
(←نفقه) |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
در کاربرد [[قرآنی]]، غیر از نفقهای که یاد شد، هر نوع [[انفاق]] هم گاهی نفقه به شمار آمده است: {{متن قرآن|وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ}}<ref>و هر دهشی بکنید و هر نذری بجای آورید خداوند آن را میداند؛ سوره بقره، آیه ۲۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ...}}<ref>هیچچیز آنان را از پذیرفته شدن بخششهایشان باز نداشت جز اینکه آنان به خداوند و پیامبرش انکار ورزیدند؛ سوره توبه، آیه ۵۴.</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref> | در کاربرد [[قرآنی]]، غیر از نفقهای که یاد شد، هر نوع [[انفاق]] هم گاهی نفقه به شمار آمده است: {{متن قرآن|وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ}}<ref>و هر دهشی بکنید و هر نذری بجای آورید خداوند آن را میداند؛ سوره بقره، آیه ۲۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ...}}<ref>هیچچیز آنان را از پذیرفته شدن بخششهایشان باز نداشت جز اینکه آنان به خداوند و پیامبرش انکار ورزیدند؛ سوره توبه، آیه ۵۴.</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref> | ||
== | ==نفقه== | ||
«نفقه» در لغت به معنای هزینههایی است که مرد به همسرش میپردازد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۵، ص۱۷۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۵۷، ماده «نفق».</ref>. نفقه به لحاظ وضعیت، انواع و سیره در تأمین [[مسکن]] و دیگر لوازم [[معیشتی]] و [[هزینه]] مصرفی نکاتی دارد که به آن اشاره میشود. | «نفقه» در لغت به معنای هزینههایی است که مرد به همسرش میپردازد<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ج۵، ص۱۷۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۳۵۷، ماده «نفق».</ref>. نفقه به لحاظ وضعیت، انواع و سیره در تأمین [[مسکن]] و دیگر لوازم [[معیشتی]] و [[هزینه]] مصرفی نکاتی دارد که به آن اشاره میشود. | ||
===وضعیت نفقه=== | ===وضعیت نفقه=== | ||
وضعیت نفقه و ابعاد ریز آن در [[فقه]] محققانه بررسی شده و این هزینه در واقع [[تغذیه]] سالم از دو جهت است: ۱. به لحاظ [[بهداشتی]]؛ ۲. به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی نفقه باید برابر [[موازین شرعی]] به دست آمده باشد. گستره [[نفقه همسر]] نیازمندیهای متعارف و درخور [[شأن]] و در حد [[کفاف]] [[زندگی]] او را دربرمیگیرد؛ از قبیل [[خوراک]]، [[پوشاک]]، مسکن و ابزار آن، لوازم آرایشی، خدمتکار، [[بهداشت]] و [[درمان]]، [[اجرت]] [[حفظ]] یا بازسازی کالاها و رفع نیازها<ref>حسن بن یوسف حلی، تحریر الاحکام، ج۲، ص۴۷؛ محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۳۰؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۸، فصل فی النفقات.</ref>. در واقع [[زن]] با داشتن [[مسئولیت]] در برابر [[تولید]] [[نسل]] و پرورش آن و با لحاظ ویژگی جسمی و [[روحی]] خاص نیازمند تأمین معاش از سوی مرد است تا بتواند با [[آسایش]] و [[آرامش]] از عهده مسئولیتهایش برآید. اگر بخشی از مسئولیت تأمین [[زندگی شخصی]] زن بر عهده خودش باشد به ناچار باید بخشی از [[فرصت]] خود را در تلاش برای تهیه این نیازمندیها صرف کند و پس از تلاش به دلیل [[خستگی]] ناشی از کار به [[استراحت]] بپردازد و در این صورت از اجرای مسئولیت اصلی خویش بازمیماند. البته مقصود از مسئولیت مرد در تأمین معاش [[رهبری]] واحد [[منظم]] با توجه به مسئولیتهای لازم وی و [[ویژگیهای روحی]] و نیروی جسمی اوست که با چنین کاری تناسب دارد. | وضعیت نفقه و ابعاد ریز آن در [[فقه]] محققانه بررسی شده و این هزینه در واقع [[تغذیه]] سالم از دو جهت است: ۱. به لحاظ [[بهداشتی]]؛ ۲. به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی نفقه باید برابر [[موازین شرعی]] به دست آمده باشد. گستره [[نفقه همسر]] نیازمندیهای متعارف و درخور [[شأن]] و در حد [[کفاف]] [[زندگی]] او را دربرمیگیرد؛ از قبیل [[خوراک]]، [[پوشاک]]، مسکن و ابزار آن، لوازم آرایشی، خدمتکار، [[بهداشت]] و [[درمان]]، [[اجرت]] [[حفظ]] یا بازسازی کالاها و رفع نیازها<ref>حسن بن یوسف حلی، تحریر الاحکام، ج۲، ص۴۷؛ محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۳۰؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۸، فصل فی النفقات.</ref>. در واقع [[زن]] با داشتن [[مسئولیت]] در برابر [[تولید]] [[نسل]] و پرورش آن و با لحاظ ویژگی جسمی و [[روحی]] خاص نیازمند تأمین معاش از سوی مرد است تا بتواند با [[آسایش]] و [[آرامش]] از عهده مسئولیتهایش برآید. اگر بخشی از مسئولیت تأمین [[زندگی شخصی]] زن بر عهده خودش باشد به ناچار باید بخشی از [[فرصت]] خود را در تلاش برای تهیه این نیازمندیها صرف کند و پس از تلاش به دلیل [[خستگی]] ناشی از کار به [[استراحت]] بپردازد و در این صورت از اجرای مسئولیت اصلی خویش بازمیماند. البته مقصود از مسئولیت مرد در تأمین معاش [[رهبری]] واحد [[منظم]] با توجه به مسئولیتهای لازم وی و [[ویژگیهای روحی]] و نیروی جسمی اوست که با چنین کاری تناسب دارد. | ||
بنابراین [[تکلیف]] مرد در دادن [[نفقه زن]] تکلیفی یکجانبه است<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۲۷۴، ح۲؛ حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ج۱-۲، ص۵۷۵ ({{متن حدیث|... يَا رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} مَا حَقُّ الزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا؟ قَالَ{{صل}}: أَنْ لَا يَضْرِبَ وَجْهَهَا وَ لَا يُقَبِّحَهَا وَ أَنْ يُطْعِمَهَا مِمَّا يَأْكُلُ وَ يُلْبِسَهَا مِمَّا يَلْبَسُ وَ لَا يَهْجُرَهَا. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: يُشْبِعُ بَطْنَهَا وَ يَكْسُو جُثَّتَهَا وَ إِنْ جَهِلَتْ غَفَرَ لَهَا. وَ رُوِيَ عَنْهُ{{صل}}: اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ مِنْ حَقِّكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَ لَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}).</ref> و [[توانایی]] یا [[ناتوانی]] [[مالی]] زن تأثیری در آن ندارد و زن الزامی ندارد از [[اموال شخصی]] خود نیازمندیهای زندگیاش را تأمین کند. در واقع یکی از [[حقوق زن]] همین | بنابراین [[تکلیف]] مرد در دادن [[نفقه زن]] تکلیفی یکجانبه است<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۲۷۴، ح۲؛ حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ج۱-۲، ص۵۷۵ ({{متن حدیث|... يَا رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} مَا حَقُّ الزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا؟ قَالَ{{صل}}: أَنْ لَا يَضْرِبَ وَجْهَهَا وَ لَا يُقَبِّحَهَا وَ أَنْ يُطْعِمَهَا مِمَّا يَأْكُلُ وَ يُلْبِسَهَا مِمَّا يَلْبَسُ وَ لَا يَهْجُرَهَا. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: يُشْبِعُ بَطْنَهَا وَ يَكْسُو جُثَّتَهَا وَ إِنْ جَهِلَتْ غَفَرَ لَهَا. وَ رُوِيَ عَنْهُ{{صل}}: اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ مِنْ حَقِّكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَ لَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}).</ref> و [[توانایی]] یا [[ناتوانی]] [[مالی]] زن تأثیری در آن ندارد و زن الزامی ندارد از [[اموال شخصی]] خود نیازمندیهای زندگیاش را تأمین کند. در واقع یکی از [[حقوق زن]] همین نفقه است؛ از اینرو بحث نفقه و تأمین [[هزینه]] [[خانواده]] رکن اصلی [[اقتصاد خانواده]] است. به هر روی موضوع نفقه در [[سیره امامان]]{{عم}} اهمیتی ویژه داشت که به [[اجمال]] بررسی میشود. | ||
روشن است این موضوع از موضوعات [[عرفی]] است که وضعیت زمانی و مکانی در آن تأثیر دارد. [[معصومان]]{{عم}} نیز با لحاظ تفاوت وضعیت زمانی و مکانی عمل میکردند که این ناشی از عوامل تأثیرگذار در فرایند وضعیت هزینه از جمله تفاوت اوضاع [[اجتماعی]]، [[سیاسی]]، [[فرهنگی]] و [[اقتصادی]] آن دورهها بوده که هر معصومی با آن مواجه بوده است، نه تفاوت در دیدگاهها و اهداف. | روشن است این موضوع از موضوعات [[عرفی]] است که وضعیت زمانی و مکانی در آن تأثیر دارد. [[معصومان]]{{عم}} نیز با لحاظ تفاوت وضعیت زمانی و مکانی عمل میکردند که این ناشی از عوامل تأثیرگذار در فرایند وضعیت هزینه از جمله تفاوت اوضاع [[اجتماعی]]، [[سیاسی]]، [[فرهنگی]] و [[اقتصادی]] آن دورهها بوده که هر معصومی با آن مواجه بوده است، نه تفاوت در دیدگاهها و اهداف. | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
[[امامان]] در این اقدامهای خود نکات پیش رو را بیان میکردند: الف) [[روح]] [[زن]] و مرد با یکدیگر تفاوت دارد. روان زن همانند [[جسم]] او لطیفتر، حساستر و عاطفیتر است و به [[حمایت]] نیاز دارد؛ ولی روح مرد قویتر، تعقلیتر و تحملپذیرتر است؛ چنانکه جسم او خشنتر است<ref>مرتضی مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ج۵، ص۹۶.</ref>. ب) زن به تناسب جسم و روح خود در استفاده از ابزار [[زندگی]] [[زیباییطلبی]] بیشتری دارد. ج) مرد برابر تعهدی که در [[عقد ازدواج]] پذیرفته، باید از زن حمایت کند؛ از جمله او را در استفاده از وسایل شخصیاش [[آزاد]] بگذارد. د) استفاده از ابزار و امکانات متفاوت بر پایه شرایط زمان و مکان و موقعیت افراد است و نباید همه زمانها را یکسان دانست و در استفاده از آن تردید کرد. | [[امامان]] در این اقدامهای خود نکات پیش رو را بیان میکردند: الف) [[روح]] [[زن]] و مرد با یکدیگر تفاوت دارد. روان زن همانند [[جسم]] او لطیفتر، حساستر و عاطفیتر است و به [[حمایت]] نیاز دارد؛ ولی روح مرد قویتر، تعقلیتر و تحملپذیرتر است؛ چنانکه جسم او خشنتر است<ref>مرتضی مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ج۵، ص۹۶.</ref>. ب) زن به تناسب جسم و روح خود در استفاده از ابزار [[زندگی]] [[زیباییطلبی]] بیشتری دارد. ج) مرد برابر تعهدی که در [[عقد ازدواج]] پذیرفته، باید از زن حمایت کند؛ از جمله او را در استفاده از وسایل شخصیاش [[آزاد]] بگذارد. د) استفاده از ابزار و امکانات متفاوت بر پایه شرایط زمان و مکان و موقعیت افراد است و نباید همه زمانها را یکسان دانست و در استفاده از آن تردید کرد. | ||
۲. '''هزینههای مصرفی''': در [[فقه]] برای پرداختن | ۲. '''هزینههای مصرفی''': در [[فقه]] برای پرداختن نفقه به ویژه هزینههای مصرفی دو راه پیشنهاد شده است: الف) زن برابر وضعیت عادی در [[خانه]] [[مرد]] زندگی کند و همانند دیگر افراد [[خانواده]] از امکانات موجود بهره بگیرد. ب) مرد [[هزینه]] روزانه او را جداگانه بپردازد<ref>روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.</ref>؛ به ویژه اگر زن روش نخست را نپذیرفت، روش دوم بر مرد [[واجب]] است<ref>محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۱، ص۳۵۱؛ روحالله خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۳۰۲، فصل فی النفقات، مسئله ۱۲.</ref>. | ||
درباره اجرایی شدن دو راه یاد شده در پرداخت نفقه به تناسب وضعیت عمل میکردند. همانگونه که بسیاری از مردان در خانه خود به کارهای مربوط به آن میپردازند؛ از قبیل [[مراقبت]] و تعمیر آسان ابزار زندگی و ساماندهی و [[نظافت]] برخی کالاها و مانند آن. امامان{{عم}} نیز از این برنامه جدا نبودند و [[سیره]] آنان در تأمین نفقه خانواده و [[همسر]] به اقتضای [[وضعیت زندگی]]، [[شیوه]] [[همکاری]] و [[خدمت]] به همسر در بالاترین سطح بوده و آن را از ابزار [[کمال انسانی]] و همردیف با [[پاداش شهیدان]] و [[حج]] و [[عمره]] میدانستند<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|... يَا عَلِيُّ مَنْ كَانَ فِي خِدْمَةِ الْعِيَالِ فِي الْبَيْتِ وَ لَمْ يَأْنَفْ كَتَبَ اللَّهُ اسْمَهُ فِي دِيوَانِ الشُّهَدَاءِ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِيدٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِي جَسَدِهِ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ...}}).</ref>؛ چنانکه [[سیره امیرمؤمنان]]{{ع}} در این مورد انجام دادن کارهای رایج [[منزل]] مانند [[آراستن]] [[کفش]]، رسیدگی به [[لباس]]، رسیدگی به ظرف آب، کمک به آماده کردن مواد غذایی و ابزار مشابه آن بود<ref>محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|وَ فَاطِمَةُ{{س}} جَالِسَةٌ عِنْدَ الْقِدْرِ وَ أَنَا أُنَقِّي الْعَدَسَ}}).</ref>. ایشان افزون بر این به امور دیگری نیز میپرداخت؛ از قبیل تهیه کردن ابزار و نیازمندیهای منزل و انتقال آنها به [[خانه]] به گونهای که پیشنهاد کمک دیگران در انتقال آنها به خانه را نمیپذیرفت و میفرمود: «صاحب عائله [صاحب کالا] به [[جابجایی]] آن سزاوارتر است»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۲، ص۲۰۲ ({{متن حدیث|... فَقَالَ{{ع}}: رَبُّ الْعِيَالِ أَحَقُّ بِحَمْلِهِ}}). ابنحنبل، فضائل علی بن ابیطالب، ص۱۳۱ شماره ۳۹ ({{متن حدیث|... اشْتَرَى تَمْراً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِي مِلْحَفَتِهِ، فَقَالُوا: نَحْمِلُ عَنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: لَا، أَبُو الْعِيَالِ أَحَقُّ أَنْ يَحْمِلَ}}).</ref>. در [[سیره پیامبر]]{{صل}} نیز اینگونه [[رفتارها]] نقل شده است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۱، ص۱۹۶ ({{متن حدیث|... وَ كَانَ لا يَمْنَعُهُ الْحَيَاءُ أَنْ يَحْمِلَ بِضَاعَتَهُ مِنَ السُّوقِ إِلَى مَنْزِلِ أَهْلِهِ}}).</ref>. | درباره اجرایی شدن دو راه یاد شده در پرداخت نفقه به تناسب وضعیت عمل میکردند. همانگونه که بسیاری از مردان در خانه خود به کارهای مربوط به آن میپردازند؛ از قبیل [[مراقبت]] و تعمیر آسان ابزار زندگی و ساماندهی و [[نظافت]] برخی کالاها و مانند آن. امامان{{عم}} نیز از این برنامه جدا نبودند و [[سیره]] آنان در تأمین نفقه خانواده و [[همسر]] به اقتضای [[وضعیت زندگی]]، [[شیوه]] [[همکاری]] و [[خدمت]] به همسر در بالاترین سطح بوده و آن را از ابزار [[کمال انسانی]] و همردیف با [[پاداش شهیدان]] و [[حج]] و [[عمره]] میدانستند<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|... يَا عَلِيُّ مَنْ كَانَ فِي خِدْمَةِ الْعِيَالِ فِي الْبَيْتِ وَ لَمْ يَأْنَفْ كَتَبَ اللَّهُ اسْمَهُ فِي دِيوَانِ الشُّهَدَاءِ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِيدٍ وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِي جَسَدِهِ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ...}}).</ref>؛ چنانکه [[سیره امیرمؤمنان]]{{ع}} در این مورد انجام دادن کارهای رایج [[منزل]] مانند [[آراستن]] [[کفش]]، رسیدگی به [[لباس]]، رسیدگی به ظرف آب، کمک به آماده کردن مواد غذایی و ابزار مشابه آن بود<ref>محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۲، ح۱ ({{متن حدیث|وَ فَاطِمَةُ{{س}} جَالِسَةٌ عِنْدَ الْقِدْرِ وَ أَنَا أُنَقِّي الْعَدَسَ}}).</ref>. ایشان افزون بر این به امور دیگری نیز میپرداخت؛ از قبیل تهیه کردن ابزار و نیازمندیهای منزل و انتقال آنها به [[خانه]] به گونهای که پیشنهاد کمک دیگران در انتقال آنها به خانه را نمیپذیرفت و میفرمود: «صاحب عائله [صاحب کالا] به [[جابجایی]] آن سزاوارتر است»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۲، ص۲۰۲ ({{متن حدیث|... فَقَالَ{{ع}}: رَبُّ الْعِيَالِ أَحَقُّ بِحَمْلِهِ}}). ابنحنبل، فضائل علی بن ابیطالب، ص۱۳۱ شماره ۳۹ ({{متن حدیث|... اشْتَرَى تَمْراً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِي مِلْحَفَتِهِ، فَقَالُوا: نَحْمِلُ عَنْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: لَا، أَبُو الْعِيَالِ أَحَقُّ أَنْ يَحْمِلَ}}).</ref>. در [[سیره پیامبر]]{{صل}} نیز اینگونه [[رفتارها]] نقل شده است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۱، ص۱۹۶ ({{متن حدیث|... وَ كَانَ لا يَمْنَعُهُ الْحَيَاءُ أَنْ يَحْمِلَ بِضَاعَتَهُ مِنَ السُّوقِ إِلَى مَنْزِلِ أَهْلِهِ}}).</ref>. | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
گاهی نیز به تناسب وضعیت از بهکارگیری کارپردازهای خدماتی برای [[آمادهسازی]] [[نفقه همسر]] و تهیه مواد لازم مربوط به زندگی بهره میگرفتند؛ چنانکه در گزارشهای مربوط به [[خادمان]] امامان{{عم}} این نکته آمده است؛ برای نمونه [[امام کاظم]]{{ع}} برای تهیه مواد سوختی و برخی امور دیگر [[منزل]] خود [[ابوخالد]] زبالی را خریده و به کار گرفته بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۲۴.</ref>. [[امام عسکری]]{{ع}} نیز خادمانی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم زندگی در [[خانه]] داشت و نام متصدی امور رایج خانه [[عقید]] [[خادم]] بود<ref>محمد بن حسن طوسی، کتاب الغیبه، ص۲۷۳.</ref>. | گاهی نیز به تناسب وضعیت از بهکارگیری کارپردازهای خدماتی برای [[آمادهسازی]] [[نفقه همسر]] و تهیه مواد لازم مربوط به زندگی بهره میگرفتند؛ چنانکه در گزارشهای مربوط به [[خادمان]] امامان{{عم}} این نکته آمده است؛ برای نمونه [[امام کاظم]]{{ع}} برای تهیه مواد سوختی و برخی امور دیگر [[منزل]] خود [[ابوخالد]] زبالی را خریده و به کار گرفته بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۲۴.</ref>. [[امام عسکری]]{{ع}} نیز خادمانی برای آمادهسازی نفقه همسر و تهیه مواد لازم زندگی در [[خانه]] داشت و نام متصدی امور رایج خانه [[عقید]] [[خادم]] بود<ref>محمد بن حسن طوسی، کتاب الغیبه، ص۲۷۳.</ref>. | ||
به دیگر سخن شیوه تأمین [[هزینه]] در واقع [[تغذیه]] سالم دوسویه است: الف) به لحاظ [[بهداشتی]]؛ ب) به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی باید | به دیگر سخن شیوه تأمین [[هزینه]] در واقع [[تغذیه]] سالم دوسویه است: الف) به لحاظ [[بهداشتی]]؛ ب) به لحاظ [[حلال و حرام]] بودن؛ یعنی باید نفقه برابر [[موازین شرعی]] به دست آید و از ویژگیهای این تغذیه سالم تغذیه مناسب است که [[رعایت]] کیفیت آن به تناسب وضعیت زمانی و مکانی اقتضای زندگی خردمندانه و سالم است. این نکته در [[سیره]] [[همسرداری]] امامان{{عم}} به [[درستی]] [[مشاهده]] میشود؛ چنانکه [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در غذای خانواده مواد لازم خوراکی را که در تأمین [[سلامت]] اعضای آنان نقش داشت، تهیه میکرد؛ ولی در [[سادگی]] غذای خود به ویژه در دوره حاکمیتش [[مراقبت]] ویژه داشت. امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: {{متن حدیث|يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ}}: «روغن، سرکه و خرمای عجوه در سبد خوراکی خانواده او جای داشت»<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۴۱؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۴۶، ح۵۸۶۳.</ref>. | ||
[[بهداشت]] تغذیه و بهداشت [[محیط خانواده]] که گسترهای فراخ دارد، از موارد نفقه شمرده میشود و [[سیره امامان]] عمل به دو شیوه [[پیشگیری]] و [[درمان]] بوده است. پیشگیری از [[آلودگی]] و [[بیماری]] و [[حفظ]] [[سلامت جسم]] و [[جان]] خود و [[خانواده]] از امور لازم [[زندگی]] است و مقدم بر درمان است و آسیبهای آن را ندارد؛ چراکه درمان گاهی امکانپذیر نیست و افزون بر آن هزینههایش بیش از پیشگیری است و [[زیان]] [[اقتصادی]] در پی دارد؛ از اینرو امیرمؤمنان فرمود: «هیچ بازدارندهای قویتر از بهداشت پیشگیرانه نیست»<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۴، ص۲۸۲ ({{متن حدیث|لَا وِقَايَةَ أَمْنَعُ مِنَ السَّلَامَةِ}}).</ref>. به هر روی سیره امامان{{عم}} در سلامت و بهداشت محیط خانواده از راه پیشگیری بر آیاتی مانند {{متن قرآن|وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ}}<ref>«و جامهات را پاکیزه گردان» سوره مدثر، آیه ۴.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا}}<ref>«ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاک است بخورید» سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}}<ref>«از چیزهای پاکیزهای که روزیتان کردهایم، بخورید» سوره بقره، آیه ۵۷.</ref> [[استوار]] بود و به امور پیش رو توجه ویژه داشتند؛ اموری از قبیل مواد غذایی [[حلال]]، سالم، سودمند و کمهزینه<ref>پیامبر{{صل}} با لحاظ خواص کدو فراوان از آن استفاده میکرد (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ {{متن حدیث|... يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ...}}).</ref>؛ بهرهگیری از میوه نو<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی{{صل}}، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ ({{متن حدیث|... عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ [[مصرف]] غذای فصل که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱). نمیتوان گفت امام با توصیه مطلبی سودمند به دیگران خود از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: «من نیز این برنامه را اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ [[مسواک زدن]] پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ [[دوست داشتن]] [[بوی خوش]] و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، الخصال، ص۱۶۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۴۴ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل [[طبرسی]]، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی [[نظافت]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَطْلِي الْعَانَةَ وَ مَا تَحْتَ الْأَلْيَتَيْنِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ...}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۲۰ ({{متن حدیث|كَانَ الصَّادِقُ{{ع}} يَطْلِي إِبْطَيْهِ فِي الْحَمَّامِ...}}).</ref>؛ داشتن وضوخانه (دستشویی) [[پاکیزه]]<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ بهکارگیری [[کفش]] [[راحتی]] برای دستشویی<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|كَانَ [الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]]<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار [[بهداشتی]] و [[آلوده]] نکردن [[محیط زندگی]]<ref>شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۱۸۴. راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}.</ref>؛ همه این کارها که [[پیشگیری]] بهداشتی شمرده میشود، نمونههای شیوه تأمین | [[بهداشت]] تغذیه و بهداشت [[محیط خانواده]] که گسترهای فراخ دارد، از موارد نفقه شمرده میشود و [[سیره امامان]] عمل به دو شیوه [[پیشگیری]] و [[درمان]] بوده است. پیشگیری از [[آلودگی]] و [[بیماری]] و [[حفظ]] [[سلامت جسم]] و [[جان]] خود و [[خانواده]] از امور لازم [[زندگی]] است و مقدم بر درمان است و آسیبهای آن را ندارد؛ چراکه درمان گاهی امکانپذیر نیست و افزون بر آن هزینههایش بیش از پیشگیری است و [[زیان]] [[اقتصادی]] در پی دارد؛ از اینرو امیرمؤمنان فرمود: «هیچ بازدارندهای قویتر از بهداشت پیشگیرانه نیست»<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۴، ص۲۸۲ ({{متن حدیث|لَا وِقَايَةَ أَمْنَعُ مِنَ السَّلَامَةِ}}).</ref>. به هر روی سیره امامان{{عم}} در سلامت و بهداشت محیط خانواده از راه پیشگیری بر آیاتی مانند {{متن قرآن|وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ}}<ref>«و جامهات را پاکیزه گردان» سوره مدثر، آیه ۴.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا}}<ref>«ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاک است بخورید» سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref> و {{متن قرآن|كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}}<ref>«از چیزهای پاکیزهای که روزیتان کردهایم، بخورید» سوره بقره، آیه ۵۷.</ref> [[استوار]] بود و به امور پیش رو توجه ویژه داشتند؛ اموری از قبیل مواد غذایی [[حلال]]، سالم، سودمند و کمهزینه<ref>پیامبر{{صل}} با لحاظ خواص کدو فراوان از آن استفاده میکرد (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ {{متن حدیث|... يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ...}}).</ref>؛ بهرهگیری از میوه نو<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی{{صل}}، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ ({{متن حدیث|... عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ [[مصرف]] غذای فصل که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱). نمیتوان گفت امام با توصیه مطلبی سودمند به دیگران خود از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: «من نیز این برنامه را اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ [[مسواک زدن]] پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ [[دوست داشتن]] [[بوی خوش]] و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، الخصال، ص۱۶۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۴۴ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل [[طبرسی]]، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی [[نظافت]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَطْلِي الْعَانَةَ وَ مَا تَحْتَ الْأَلْيَتَيْنِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ...}}). شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۲۰ ({{متن حدیث|كَانَ الصَّادِقُ{{ع}} يَطْلِي إِبْطَيْهِ فِي الْحَمَّامِ...}}).</ref>؛ داشتن وضوخانه (دستشویی) [[پاکیزه]]<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ بهکارگیری [[کفش]] [[راحتی]] برای دستشویی<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|كَانَ [الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]]<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار [[بهداشتی]] و [[آلوده]] نکردن [[محیط زندگی]]<ref>شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا، ج۲، ص۱۸۴. راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}.</ref>؛ همه این کارها که [[پیشگیری]] بهداشتی شمرده میشود، نمونههای شیوه تأمین نفقه [[امامان]]{{عم}} است و بر پایه همین [[روایات]] در [[زندگی]] آنان [[مشاهده]] میشود. | ||
با این همه آن گرامیان درباره [[مصرف]] جاری [[خانواده]] خود با ریزبینی به [[پرهیز]] از [[اسراف]] توجه داشتند و از [[هزینه]] [[بیهوده]] جلوگیری میکردند؛ برای نمونه درباره [[امام سجاد]] و [[امام باقر]]{{عم}} نقل شده است که مواد مصرفی منزلشان را کنترل میکردند و هرگاه میدیدند چیزی از خوراکیهای قابل استفاده دور ریخته شده، به همان اندازه هزینه جاری خانواده را کم میکردند<ref>ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۶، ص۲۹۲-۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ ({{متن حدیث|... إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ}}).</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و مانده آن را دور ریخته بودند با [[تعجب]] و [[اعتراض]] فرمود: «اگر شما به این میوه نیاز ندارید افرادی هستند که به آن نیاز دارند. پس به آنان تحویل دهید»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ ({{متن حدیث|... سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ}}). محتوای این روایت با نص آیات و روایات نافی اسراف انطباق دارد.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۳۷۷-۳۸۸.</ref>. | با این همه آن گرامیان درباره [[مصرف]] جاری [[خانواده]] خود با ریزبینی به [[پرهیز]] از [[اسراف]] توجه داشتند و از [[هزینه]] [[بیهوده]] جلوگیری میکردند؛ برای نمونه درباره [[امام سجاد]] و [[امام باقر]]{{عم}} نقل شده است که مواد مصرفی منزلشان را کنترل میکردند و هرگاه میدیدند چیزی از خوراکیهای قابل استفاده دور ریخته شده، به همان اندازه هزینه جاری خانواده را کم میکردند<ref>ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۶، ص۲۹۲-۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ ({{متن حدیث|... إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ}}).</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و مانده آن را دور ریخته بودند با [[تعجب]] و [[اعتراض]] فرمود: «اگر شما به این میوه نیاز ندارید افرادی هستند که به آن نیاز دارند. پس به آنان تحویل دهید»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ ({{متن حدیث|... سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ}}). محتوای این روایت با نص آیات و روایات نافی اسراف انطباق دارد.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۳۷۷-۳۸۸.</ref>. | ||