←دیدگاه فریقین در زمان نزول آیه
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۶۶: | خط ۶۶: | ||
# منظور از اکمال دین در [[روز عرفه]]، [[اجتماع]] پرشور [[مسلمانان]] در [[مراسم حج]] بدون حضور [[مشرکان]] باشد و از آنجا که مسلمانان بر [[مکه]] مسلط شدند، همین امر به معنای [[اکمال دین]] تلقی میشد. این احتمال نیز مردود است؛ زیرا غلبۀ مسلمانان بر [[مشرکین]] در [[سال نهم هجری]] و یک سال پیش از این واقعه، هنگام نزول [[آیات برائت]] اتفاق افتاد بود. | # منظور از اکمال دین در [[روز عرفه]]، [[اجتماع]] پرشور [[مسلمانان]] در [[مراسم حج]] بدون حضور [[مشرکان]] باشد و از آنجا که مسلمانان بر [[مکه]] مسلط شدند، همین امر به معنای [[اکمال دین]] تلقی میشد. این احتمال نیز مردود است؛ زیرا غلبۀ مسلمانان بر [[مشرکین]] در [[سال نهم هجری]] و یک سال پیش از این واقعه، هنگام نزول [[آیات برائت]] اتفاق افتاد بود. | ||
# منظور از اکمال دین، بیان تفصیلی [[تحریم]] گوشتها باشد. توضیح آنکه میان مشرکان [[زمان جاهلیت]] بسیاری از گوشتها [[حلال]] بود و [[خداوند]] در تحریم آنها بر پایۀ تدریجی بودن [[بیان احکام]]، مرحله به مرحله تحریم آنها را شدیدتر کرد که در ابتدا مردار و بعد گوشت خوک و قربانیهایی که به نام [[بتها]] [[قربانی]] شدهاند را تحریم نمود، بنابراین به [[اعتقاد]] این عده بیان تکمیلی و تفصیلی گوشتهای [[حرام]] میتواند معنی اکمال دین در روز عرفه باشد. این احتمال نیز قابل پذیرش نیست؛ چراکه پس از نزول این [[آیه]] هنوز پرونده [[تشریع]] باز بوده و [[احکام]] جدیدی از طرف [[پیامبر]] بیان میشد، بنابراین اعتقاد به کامل شدن [[دین]] در روز عرفه بر این مبنا بیپایه و اساس است؛ چراکه پس از اکمال دین، بیان تشریع از طرف [[پیامبر اسلام]]{{صل}} معنایی ندارد<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[ولایت و امامت در قرآن (کتاب)|ولایت و امامت در قرآن]]، ص۱۴۶-۱۴۸. </ref>.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۰۱.</ref>. | # منظور از اکمال دین، بیان تفصیلی [[تحریم]] گوشتها باشد. توضیح آنکه میان مشرکان [[زمان جاهلیت]] بسیاری از گوشتها [[حلال]] بود و [[خداوند]] در تحریم آنها بر پایۀ تدریجی بودن [[بیان احکام]]، مرحله به مرحله تحریم آنها را شدیدتر کرد که در ابتدا مردار و بعد گوشت خوک و قربانیهایی که به نام [[بتها]] [[قربانی]] شدهاند را تحریم نمود، بنابراین به [[اعتقاد]] این عده بیان تکمیلی و تفصیلی گوشتهای [[حرام]] میتواند معنی اکمال دین در روز عرفه باشد. این احتمال نیز قابل پذیرش نیست؛ چراکه پس از نزول این [[آیه]] هنوز پرونده [[تشریع]] باز بوده و [[احکام]] جدیدی از طرف [[پیامبر]] بیان میشد، بنابراین اعتقاد به کامل شدن [[دین]] در روز عرفه بر این مبنا بیپایه و اساس است؛ چراکه پس از اکمال دین، بیان تشریع از طرف [[پیامبر اسلام]]{{صل}} معنایی ندارد<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[ولایت و امامت در قرآن (کتاب)|ولایت و امامت در قرآن]]، ص۱۴۶-۱۴۸. </ref>.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۰۱.</ref>. | ||
'''وجه جمع روایات در زمان و مکان نزول آیه''' | |||
شاید بتوان بین دو دسته روایتی که درباره [[زمان]] و مکان نزول آیه اکمال است (نزول در [[عرفه]]، نزول در [[غدیر]]) جمع کرد تا تهافت بین آنها از میان برود. از جمله وجوه جمع این است که بگوییم: آیه اکمال دو بار نازل شده است، یکبار در عرفه و بار دیگر در غدیر و هر دو مربوط به [[اعلان]] [[ولایت امام علی]] {{ع}} است. [[شاهد]] بر این وجه جمع، [[حدیثی]] است که [[ابن طاووس]] از [[احمد بن محمد الطبری]] ـ معروف به خلیلی ـ نقل کرده است. وی در این [[روایت]] از [[امام باقر]] {{ع}} اینگونه نقل کرده است: «چون [[پیامبر خدا]] {{صل}} در [[عرفه]] وقوف کردند، [[جبرئیل]] این [[آیه]] را نازل کرد و گفت: ای محمد {{صل}}، علی {{ع}} را بر پا کن و بر [[ولایت]] او [[بیعت]] بگیر... ؛ پس [[حضرت]] از [[توطئه]] [[اهل]] [[نفاق]] و [[شقاوت]] که مبادا در بین [[امت]] [[تفرقه]] بسازند یا آنان را به [[جاهلیت]] برگردانند، بیمناک شد؛ چراکه از [[دشمنی]] و [[کینهتوزی]] عدهای نسبت به [[امام علی]] {{ع}} با خبر بودند. از اینرو، از [[جبرائیل]] تضمین خواستند... تا به [[غدیرخم]] رسیدند.»..<ref>ر.ک: همو، الیقین، باب ۱۲۷، ص۳۴۴؛ و نیز، همو، التحصین، الباب ۲۹، القسم الأول.</ref>. | |||
برخی از بزرگان [[شیعه]] و برخی از [[اهل سنت]] نیز این احتمال را دادهاند<ref>ر.ک: مجلسی، مرآة العقول، ج۳، ص۲۶۰؛ ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۰.</ref>. توضیح اجمالی این مطلب بدین صورت است: چون در عرفه این آیه نازل شد، پیامبر خدا {{صل}} از توطئه جریان نفاق و تفرقه امت و [[ارتداد]] آنان (که بیش از این به تفصیل در بررسی آیه «[[عصمت]]» ملاحظه کردید) بیمناک شدند و اعلان رسمی آن را به تأخیر انداختند و از [[خداوند]] تضمین خواستند که در پی آن آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}}<ref>«ای پیامبر! آنچه را از پروردگارت به سوی تو فرو فرستاده شده است برسان» سوره مائده، آیه ۶۷.</ref> نازل شد و در آن تضمین خداوند با جمله {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}}<ref>«و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه میگیرد» سوره مائده، آیه ۶۷.</ref> اعلان گردید. آنگاه حضرت در [[غدیر]] به طور رسمی ولایت امام علی {{ع}} را اعلان کردند و پس از آن دوباره [[آیه اکمال]] نازل شد. شاهد دیگر نیز روایتی از [[زید بن ارقم]] [[صحابی]] است که خود شاهد ماجرا بوده و در این باره میگوید: «همانا [[جبرئیل]] [[روح]] الامین بر [[رسول خدا]] {{صل}} که در عصر [[روز عرفه]] [[ولایت]] [[علی بن ابی طالب]] {{ع}} را فرود آورد، رسول خدا {{صل}} دلتنگ شدند؛ زیرا از [[تکذیب]] [[اهل]] [[نفاق]] و [[افک]] بیمناک بودند؛ به همین رو [[حضرت]] گروهی را که من نیز در میان آنان بودم، فرا خواند و در این باره با آنان [[مشورت]] کرد تا آن را در موسم [[اعلان]] فرماید، ولی ما نمیدانستیم در این باره چه بگوییم»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ جَبْرَئِيلَ الرُّوحَ الْأَمِينَ نَزَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ فَضَاقَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}} مَخَافَةَ تَكْذِيبِ أَهْلِ الْإِفْكِ وَ النِّفَاقِ- فَدَعَا قَوْماً أَنَا فِيهِمْ- فَاسْتَشَارَهُمْ فِي ذَلِكَ لِيَقُومَ بِهِ فِي الْمَوْسِمِ فَلَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ لَهُ...}}، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۰۱، ح۱۹۹۶ و به نقل از وی: حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۵۶، ح۳۶۸، فتال نیشابوری نیز همین مضمون را به صورت مرسل از امام باقر {{ع}} نقل میکند. ر.ک: روضة الواعظین، ج۱، ص۲۱۶، ح۲۰۹.</ref>. | |||
در این احتمال، [[آیه]] دو بار نازل شده و هر دو بار [[پیامبر اکرم]] {{صل}} آن را [[ابلاغ]] کردهاند؛ یکبار در [[عرفه]] برای برخی [[صحابه]] که برای استشاره جمع شدند، و یکبار در [[غدیر]] به طور رسمی برای عموم [[مردم]]. | |||
احتمال دیگر آن است که آیه تنها در عرفه نازل شده و [[پیامبر خدا]] {{صل}} نیز در عرفه آن را ابلاغ کرده باشند و بار دیگر در غدیر نیز ابلاغ شده باشد؛ زیرا علت [[نزول آیه]] با مسئله غدیر و آیه [[عصمت]] [[ارتباط]] وثیق دارد<ref>علامه طباطبایی احتمال میدهد روز نزول آیه، عرفه و روز ابلاغ آن در غدیر باشد (ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۹۶).</ref>. | |||
باز احتمالی دیگر نیز میتوان وجه جمع ارائه کرد و آن اینکه پیامبر خدا {{صل}} در [[حجة الوداع]] در مکانهای [[اجتماع]] عمومی مردم، از جمله در [[مسجد]] خیف<ref>ر.ک: هیثمی، الصواعق المحرقة، ص۱۵۰.</ref>، در روز عرفه<ref>ر.ک: سنن الترمذی، ج۵، ص۶۲۱، ح۳۷۸۶؛ سمهودی، جواهر العقدین، ص۲۳۴؛ تاریخ الیعقوبی، ج۲ (حجة الوداع)، ص۱۱۲.</ref> و در [[غدیر]]<ref>ر.ک: ابن ابی عاصم، کتاب السنة، ص۶۲۹، ح۱۵۵۱ - ۱۵۵۵؛ ابن مغازلی، مناقب، ص۱۶، ص۲۳، برای تفصیل بیشتر درباره مکانها و زمانهای صدور حدیث ثقلین ر.ک: لجنة التحقیق، کتاب الله و اهل البیت فی حدیث التقلین.</ref>، [[حدیث ثقلین]] و در [[حجة الوداع]] در [[خطبه]] [[عرفات]]، [[حدیث]] {{متن حدیث|اثْنَيْ عَشَرَ خَلِيفَةً}}<ref>ابن حنبل، مسند، ج۷، ص۴۰۵، ح۲۰۸۴۰ و ص۴۲۹، ح۲۰۹۹ و....</ref> را [[اعلان]] کرده باشند. این مطلب ضمن آنکه نشان میدهد یکی از رسالتهای [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در حجة الوداع ـ افزون بر [[آموزش]] [[مناسک حج]] به [[مردم]] ـ [[اتمام حجت]] بر مردم درباره [[ثقلین]] بوده است، که از آن میتوان چنین استفاده کرد: با اعلان رسمی حدیث ثقلین توسط [[پیامبر خدا]] {{صل}} در [[اجتماع]] مردم، [[یأس]] [[کفار]]، [[اکمال دین]]، [[اتمام نعمت]]، و [[خشنودی خدا]] از [[اسلام]] به وجود آمد و [[آیه اکمال]] به همین علت نازل شد و [[حضرت رسول]] {{صل}} نیز آن را در همان جا اعلان فرمود و [[حادثه غدیر]] در واقع شرح و توضیح [[پیامبر]] معظم اسلام {{صل}} درباره حدیث ثقلین بوده است. | |||
این احتمالها برای جمع بین دو دسته [[روایت]] است، ولی اگر نتوان آنها را جمع کرد، احادیثی که از [[نزول آیه]] در [[عرفه]] حکایت میکنند (به ویژه آن دسته [[احادیث]] که علت [[نزول]] را غیر از [[ولایت امام علی]] {{ع}} میداند) به دلیل ضعفهای متعدد درونمتنی و برونمتنی ساقط خواهند بود که به تفصیل در بحث «ارزیابی و [[نقد]] دیدگاهای [[اهل سنت]]» خواهد آمد. | |||
'''جمع بندی''' | |||
پس از [[اثبات]] این امر که آیه اکمال درباره ولایت امام علی {{ع}} نازل شده، میتوان به چند نکته اساسی پی برد: | |||
#این نزول تأثیری عمیق در معنای «[[مولی]]» در حدیث {{متن حدیث|مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ}} خواهد داشت؛ زیرا آنچه موجب اکمال دین، اتمام نعمت، یأس کفار از [[دین]] میشود، تنها اعلان [[دوستی]] و [[وفاداری]] به [[امام علی]] {{ع}} نیست، بلکه رخدادی بزرگ در اعلان [[امامت]] و [[پیشوایی]] ایشان خواهد بود<ref>برای توضیح بیشتر، ر.ک: بررسی تطبیقی تفسیر آیه عصمت، بحث «بررسی و نقد شبهات پیرامون دیدگاه شیعه».</ref>. | |||
#[[اسلامی]] که مورد [[رضایت]] خداست، مرتبط با [[ولایت امام علی]] {{ع}} است؛ زیرا در این [[آیه]] میفرماید: {{متن قرآن|وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا...}}؛ بنابراین، آنان که از این [[ولایت]] سرباز میزنند، در متن [[دینی]] که مرضّی خداست، اخلال میکنند و [[اسلام]] آنان از دایره اسلام [[مرضی خدا]] بیرون خواهد بود. به نظر میرسد این بخش از [[خطبه غدیریه]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} به همین مطلب اشاره دارد: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَنْزَلْتَ عَلَيَّ إِنَّ الْإِمَامَةَ لِعَلِيٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيِينِ ذَلِكَ بِتَفْضِيلِكَ إِيَّاهُ بِمَا أَكْمَلْتَ لِعِبَادِكَ مِنْ دِينِهِمْ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَتِكَ وَ رَضِيتَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِيناً فَقُلْتَ {{متن قرآن|وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref>«و هر کس جز اسلام دینی گزیند هرگز از او پذیرفته نمیشود و او در جهان واپسین از زیانکاران است» سوره آل عمران، آیه ۸۵.</ref> اللَّهُمَّ إِنِّي أُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ بَلَّغْتُ}}؛ خداوندا، همانا تو بر من چنین نازل کردی که [[امامت]] برای علی ولی تو است؛ در آن هنگام که وی را [[برتری]] بخشیدی و با امامت او، [[دین]] بندگانت را کامل و [[نعمت]] را بر آنان تمام کردی و برای آنان اسلام را به عنوان دین، پسندیدی و فرمود: «هر کسی غیر از اسلام دینی جستجو کند، از او پذیرفتنی نیست و در [[آخرت]] از زیانکاران خواهد بود». خدایا، تو [[شاهد]] باش که من [[پیام]] تو را رساندم»<ref>فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج۱، ص۲۲۵؛ ابن طاووس، التحصین، باب ۲۹، ص۵۸۴.</ref>. | |||
#[[آیه اکمال]] با [[آیه تبلیغ]]<ref>یا آیه عصمت: مائده ۶۷.</ref>، [[آیات ولایت]]<ref>مائده، ۵۵ ـ ۵۶.</ref>، [[آیه اولی الامر]]<ref>نساء، ۵۹.</ref> و سایر [[آیات]] [[ولایت اهل بیت]]، [[ارتباط]] وثیق مییابد و در این زمینه مفسِّر یکدیگر میشوند و معنای هر کدام در جای خود آشکار میگردد؛ همانگونه که [[احادیث صحیح]] السند از مصادر [[روایی]] [[شیعی]] بر این مطلب دلالت میکند<ref>ر.ک: کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۰، ح۴ و نیز ر.ک: ابن عقده، کتاب الولایة، ص۱۹۹.</ref>.<ref>[[فتحالله نجارزادگان|نجارزادگان، فتحالله]]، [[بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت (کتاب)|بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت]]، ص ۱۸۴.</ref> | |||
در مجموع بررسی احتمالات گوناگون درباره بیانگر آن است که مصداق {{متن قرآن|الْيَوْمَ}} در آیه فقط میتواند [[روز غدیر خم]] باشد و [[اثبات]] اینکه سایر احتمالات ذکر شده، با [[سیاق آیه]] و امر مهمی چون تکمیل کل دین [[سازش]] ندارد. با بررسی فضای [[حاکم]] بر نزول آیه، روشن میشود که پس از [[واقعه غدیر خم]]، به تصریح [[الهی]]، [[کفار]] از ضربه زدن به [[اسلام]] [[مأیوس]] شدند؛ در حالی که پیش از آن لحظهای از نابود کردن [[دین توحید]] مأیوس نبودند. تصور آنان چنین بود که با از بین رفتن محوریت دین، یعنی شخص پیامبر{{صل}}، میتوانند نیات خود را عملی سازند؛ لذا [[منتظر]] [[فرصت]] بودند تا با [[رحلت رسول خدا]]{{صل}}، [[اسلام]] را از مسیر خود به گونهای خارج سازند که دیگر با [[مطامع]] آنان ناسازگار نباشد. راهکار [[الهی]] در [[ناامید]] ساختن چنین پروای خامی، [[تغییر رهبری]] [[دینی]] از جنبه شخصی به جنبه نوعی و ساختارین بود؛ یعنی از شخص [[رسول الله]]{{صل}} به [[شجره طیبه]] [[امامت]] و [[ولایت]]{{عم}} منتقل گردد. بدین ترتیب، در [[روز غدیر خم]] [[اکمال دین]] تحقق یافت<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۰۱.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||