وساطت فاعلی: تفاوت میان نسخه‌ها

وساطت فاعلی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۳

۶۱٬۶۵۱ بایت اضافه‌شده ، دیروز در ‏۱۰:۲۳

←‏ولایت

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۲۹٬۵۶۶

ویرایش

@@ خط ۶۵: / خط ۶۵: @@
 ولایت از حیث اینکه فعل مکلفان و [[بندگان]] است، می‌تواند موضوع مباحث [[فقهی]] باشد، و از حیث اینکه فعل [[باری تعالی]] است، یک مسئله [[کلامی]] خواهد بود. [[متکلمان]]، آن را بحثی کلامی انگاشته‌اند و گاه آن را به عنوان یک موضوع مستقل، مورد تحلیل قرار داده‌اند<ref>حسن بن یوسف حلی، مناهج الیقین فی أصول الدین، ص۴٧۲-۴٧۹؛ سیدشریف علی بن محمد جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص٣۴۵-٣۶١؛ سعد الدین تفتازانی، شرح المقاصد، ج۵، ص٢٣٢-٢٣۴ و ٢۶٩-۲۷۶.</ref>. از میان آثار مستقل که در باب [[ولایت]] در [[تاریخ]] [[اندیشه]] [[اسلامی]] ثبت شده است آثار کسانی چون، [[ترمذی]]، [[طبری]]، ماوردی و [[ابن قتیبه]] را می‌توان نام برد<ref>جمعی از نویسندگان، امامت‌پژوهی، ص۱۷۷ و ۱۷۸.</ref>.
+==== اقوال در مورد وساطت فاعلی ====
+از مهم‌ترین پیامدهای تفکیک میان ولایت در تکوین و ولایت بر تکوین آن است که بسیاری از [[نزاع‌ها]] در حوزه ولایت تکوینی به نزاعی لفظی فروکاهیده می‌شود.
+با این توضیح که کمتر عالمی است که ولایت تکوینی به معنای کرامت امام یا [[معجزه]] [[پیامبر]] را [[باور]] نداشته باشد. از این‌روست که تفکیک یادشده می‌تواند در تقریب میان دیدگاه‌ها مؤثر باشد و روشن سازد که (حداقل در میان اکثر علمای امامیه) آنچه مورد [[نزاع]] اصلی و کلان است ولایت بر تکوین و وساطت فاعلی بالجمله است و نه [[ولایت تکوینی]] فی الجمله.
+به هر روی در نگاهی جامع می‌توان گفت سه دیدگاه در مورد ولایت تکوینی اهل بیت{{عم}} و وساطت فاعلی آنها وجود دارد:
+===== دیدگاه نخست: [[انکار]] هرگونه وساطت فاعلی =====
+چنان‌که خواهد آمد، گروهی از متفکران اسلامی هرگونه تأثیر فاعلی وجود [[روحی]] و [[معنوی]] [[امام]] در [[جهان آفرینش]] را انکار کرده‌اند. پرواضح است که [[نفی]] هرگونه وساطت فاعلی لزوماً به معنای انکار فضل اهل بیت{{عم}} و یا واسطه غایی بودن آنان برای [[خلقت]] نیست. معتقدین به این نظر را می‌توان در دو گروه دسته‌بندی کرد:
+#'''منکرین [[ضرورت]] علّی و معلولی''': اشاعره که [[علیت]] فاعلی را منحصر در [[خداوند]] می‌دانند و اصل عادة‌الله را [[جانشین]] اصل علیت کرده‌اند، نقش فاعلی امام را در [[نظام آفرینش]] منکرند. در [[جهان اسلام]]، [[اشاعره]] این برداشت را دارند که قبول اصل علیت با [[قدرت]] مطلقه خداوند که مورد [[اعتقاد]] همه [[ادیان آسمانی]] است، تنافی دارد و این اولین انگیزه آنان در انکار علیت بود. البته آنچه ایشان انکار می‌کردند ارتباط و پیوستگی ضروری میان علت و معلول بود، ولی نوعی ارتباط را بین آنچه علت و معلول خوانده می‌شود قبول داشتند و این ارتباط همان بود که آن را عادت [[الهی]] می‌خواندند. به عبارت دیگر آنان می‌پذیرفتند که با دیدن [[آتش]] باید در [[انتظار]] حرارت بود و این [[اندیشه]] چنان در ذهن‌ها [[رسوخ]] کرده است که [[آدمی]] می‌پندارد رابطه آنها ضروری است؛ ولی در واقع منشأ این اندیشه، عادت و [[سنت الهی]] است که حرارت را در پی آتش [[خلق]] می‌کند<ref>سعدالدین تفتازانی، شرح المقاصد، ج۲، ص۱۰۶.</ref>. از آنجا که وساطت فاعلی، نوعی علیت فاعلی است قاعدتاً کسی که منکر ضرورت علّی و معلولی است [[وساطت]] فاعلیِ هیچ مخلوقی ولو [[معصوم]] را نمی‌پذیرد.
+# '''مثبتین ضرورت علّی و معلولی''': اما عده‌ای از متفکران که اصل علیت را در نظام آفرینش و جهان طبیعت پذیرفته‌اند باز منکر وساطت فاعلی هستند. شاید [[استدلال]] این گروه این است که پذیرش نقش فاعلی برای امام در جهان آفرینش، مستلزم [[غلو]] و [[تفویض]] [[باطل]] و [[شرک]] است. اینان با توجه به امکان یا عدم امکان [[خرق عادت]] برای [[ائمه]] خود بر دو گروه‌اند: برخی از [[شیعیان]] هیچ‌گونه عملی که [[خارق عادت]] باشد برای ائمه{{عم}} ممکن نمی‌دانستند. به گفته [[شیخ مفید]] [[نوبختیان]] چنین دیدگاهی داشتند<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، ص۶٨.</ref>؛ اما گروه دیگر با اینکه ظهور خرق عادت را از امامْ ممکن یا حتی ضروری<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، ص۶۸ و ۶۹.</ref> می‌دانستند، لکن [[معجزات]] و [[کرامات]] را نیز که بیانگر تأثیر فاعلی [[امام]] در جهان طبیعت است، [[تأویل]] کرده و گفته‌اند: در این رخدادها نقش امام، درخواست از [[خداوند]] و حداکثر [[اراده]] تحقق آنهاست؛ ولی در تحقق آنها نقش فاعلی ندارد؛ بلکه خداوند آن را پدید می‌آورد<ref>علی ربانی گلپایگانی، «نقش فاعلی امام در نظام آفرینش»، انتظار موعود، ش ۲۹، تابستان ۱۳۸۸، ص١۴.</ref>. صرف‌نظر از دیدگاه [[اشاعره]] که در میان [[امامیه]] خریدار ندارد مقصود ما غالباً از مخالفان [[ولایت تکوینی]] کسانی‌اند که [[قدرت]] و توانایی ائمه{{عم}} برای تصرف در امور [[تکوینی]] را [[انکار]] می‌کنند. البته بنا بر دیدگاه این افراد ائمه{{عم}} ممکن است معجزاتی داشته باشند، ولی این خرق عادت، [[فعل خداوند]] است. برخی از کسانی که چنین نظری داشته‌اند عبارت‌اند از:
+'''مرحوم درچه‌ای''': از جمله کسانی که منسوب به انکار ولایت تکوینی است مرحوم سید محمدباقر درچه‌ای است. در کتابی با عنوان تخت پولاد که گفته می‌شود توسط علی دشتی نگاشته شده است به صورت تخیلی به مباحثاتی میان درچه‌ای و برخی از شاگردانش اشاره می‌کند که طی آن مرحوم درچه‌ای با استناد به دلایلی که مهم‌ترین آنها [[آیات]] [[توحیدی]] [[قرآن]] است [[نفی]] ولایت تکوینی از غیر [[خدا]] می‌کند<ref>ر.ک: علی دشتی، تخت پولاد، ص۷۵. در نقد این کتاب و انتساب آن به مرحوم درچه‌ای کتابی با نام ستاره‌ای از شرق منتشر شده است که نویسنده خود از خاندان درچه‌ای می‌باشد.</ref>. این نتیجه‌گیری را می‌توان حاصل مقدمات ذیل دانست که در کتاب به آنها اشاره شده است:
+# [[عقل انسان]] مهم‌ترین اصل [[اسلام]] را [[توحید]] می‌داند که از جمله مراتب آن [[توحید افعالی]] است. لازمه توحید افعالی آن است که خداوند خود [[خالق]] و محیی و ممیت باشد. بنابراین [[اعجاز]] از سوی [[ائمه]]{{عم}} و [[پیامبران]] خلاف [[عقل]] است؛
+# هر چیز با عقل در تعارض باشد کنار گذاشته می‌شود. حتی قرآن هم در صورت تعارض با عقل باید [[تأویل]] شود؛
+# همه امور در این [[دنیا]] بر طبق اسباب و وسایط خود اجرا می‌شود. به عبارت دیگر هر اتفاقی علتی دارد. بنابراین نمی‌توان از یک [[امامزاده]] [[انتظار]] داشت مریضی را بدون مداوای پزشک درمان کند<ref>سرآغاز این سؤالات درباره نگاه درچه‌ای به ولایت تکوینی اتفاقات مشابهی است که از زبان شاگردان ایشان نقل شده است. به طوری که برمی‌آید که وی هرگونه تفویض امور به ائمه{{عم}} ولو فی الجمله را قبول نداشته است. به عنوان نمونه مرحوم اشرفی اصفهانی با اشاره به حساسیت درچه‌ای نسبت به بعضی صحبت‌های عوام الناس می‌گوید: «اگر کسی می‌گفت امام حسین{{ع}} شفایت بدهد یا...، حضرت آقا پرخاش می‌کردند که از گفته‌ات توبه کن و بگو خدا به حق امام حسین{{ع}} شفایت بدهد» (سید تقی درچه‌ای، ستاره‌ای از شرق، ص٣۶۴).</ref>.
+'''[[سید عبدالحسین طیب]]''': سید عبدالحسین طیب شاگرد درچه‌ای و صاحب [[تفسیر]] اطیب البیان هم [[ولایت تکوینی]] را نمی‌پذیرد. وی به مفهوم [[وساطت فیض]] [[اهل بیت]]{{عم}} [[اذعان]] دارد، ولکن این [[مقام]] و [[فضیلت]] را در راستای [[علیت]] غایی تفسیر می‌نماید. همچنین به نظر او ممکن است مراد از [[وساطت]] در [[فیض]]، وساطت در [[هدایت]] باشد؛ چراکه اهل بیت{{عم}} [[بندگان]] را به [[اعمال]] خیر و [[نیک]] هدایت کرده و به واسطه این [[راهنمایی]] قابلیت فیض [[حق]] در آنان حاصل می‌شود. او تفسیر وساطت فاعلی از مفهوم وساطت فیض را برنمی‌تابد و صریحاً می‌نویسد: «[[واسطه فیض]] بودن به این معنی که از [[خدا]] بگیرند و به [[خلق]] بدهند چنانچه بعضی [[گمان]] کرده‌اند درست نیست، و نه تنها دلیلی برای [[اثبات]] این مدعا ندارند، بلکه [[ادله]] بر خلاف آن [[قائم]] است و این [[عقیده]] با [[توحید افعالی]] منافات دارد»<ref>سید عبدالحسین طیب، کلم الطیب در تقریر عقاید اسلام، ص۹۳؛ همچنین ر.ک: همو، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۱۲، ص۷.</ref>.
+'''سید ابوالفضل برقعی''': [[حیات]] [[فکری]] او به سه دوره قابل تقسیم است: در مرحله نخست به سراغ برخی گرایش‌های غیر معمول مانند تصوف رفت و آنها را [[خرافات]] و [[بدعت]] شمرد؛ در مرحله بعد با نگرشی [[اعتدالی]] به [[انتقاد]] از باورهای شیعی با عنوان خرافات پرداخت؛ و در مرحله نهایی با [[انکار]] اصل [[تشیع]] به [[اهل سنت]] و وهابیت‌گرایید<ref>محمدصفر جبریلی، سیری در تفکر کلامی معاصر، ص۴١٧.</ref>. در [[حقیقت]] او را می‌توان در کنار کسانی همچون حکمی‌زاده، [[شریعت]] سنگلجی و علی دشتی در طیف [[حوزویان]] معارض با [[سنن]] و [[عقاید]] [[شیعی]] نام برد که مشی وهابی‌گری دارند<ref>یکی از کتاب‌های او با نام بت‌شکن یا عرض اخبار اصول بر قرآن و عقول با عنوان عربی کسر الصنم بارها در کشورهای عربی منتشر و توزیع شده است.</ref>. او تحت تأثیر تفسیر وهابی از توحید افعالی هم ولایت تکوینی و هم [[ولایت تشریعی]] را از [[پیامبر]] و [[امام]] [[نفی]] می‌کند<ref>ابوالفضل برقعی، احکام قرآن، ص۲۵ و۴۶.</ref>. برقعی به طور خاص در کتاب درسی از [[ولایت]] که در دهه چهل شمسی به چاپ رسید با دو روش سلبی و اثباتی ابتدا [[دلایل]] قایلان به ولایت تکوینی را زیر سؤال برده و سپس با استناد به [[آیات]] مربوط به [[توحید]] هرگونه وساطت فاعلی از [[مخلوقات]] را منتفی می‌داند. علمای زیادی در رد این کتاب مکتوباتی را منتشر کردند که به گفته خود برقعی دو کتاب [[اثبات ولایت]] نوشته مرحوم نمازی شاهرودی و حقیقت ولایت نوشته مرحوم محمدباقر رشاد زنجانی از همه مهم‌تر بودند. اگرچه از دیدگاه غروی تصرف و [[تسلط]] بر عالم به این معناست که قوای جمادات، حیوانات و بر و [[بحر]] در [[اختیار]] [[خلیفه]] قرار گیرد<ref>ابوالفضل برقعی، احکام قرآن، ص٣۶٨.</ref>.
+شایان ذکر است [[انتخاب]] موارد گذشته به این علت بود که این افراد به طور خاص در مورد خوارق عادات [[ائمه اطهار]]{{عم}} اظهار نظر کرده‌اند و ولایت تکوینی را به چالش کشیده‌اند. از این‌رو ممکن است کسان دیگری طبق مبنای [[فکری]] و [[کلامی]] [[شأن]] ولایت تکوینی را قبول نداشته باشند، ولکن چون صریحاً در این مورد اظهار نظری نکرده‌اند نامی از آنان به میان نیامده است<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۵۵.</ref>.
+===== دیدگاه دوم: [[تصرف فاعلی محدود]] ([[تفویض]] فی الجمله) =====
+برخی متفکران در باب نقش و جایگاه امام در [[نظام آفرینش]] از منظر [[علیت]] فاعلی، ضمن پذیرش امکان وساطت فاعلی [[امام]] و همچنین تحقق آن در محدوده قرآن و [[روایات]]، معتقدند اگرچه اعتقاد به تفویض بالجمله امام (در طول [[فاعلیت خداوند]]) ممکن است و مستلزم محالی نیست، ولی با ظواهر آیاتی که بر فاعلیت و [[تدبیر]] بی‌واسطه [[خداوند]] در نظام آفرینش دلالت می‌کنند ناسازگار است<ref>آیاتی مانند {{متن قرآن|إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}} «فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو می‌گوید: باش! بی‌درنگ خواهد بود» سوره یس، آیه ۸۲؛ {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ}} «خداوند، آسمان‌ها و زمین را از اینکه از جای بروند باز می‌دارد و اگر از جای بروند پس از وی هیچ کس آنها را نگاه نخواهد داشت» سوره فاطر، آیه ۴۱؛ {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ}} «و اوست که بادها را پیشاهنگ رحمت خویش (باران)، نوید دهنده می‌فرستد» سوره اعراف، آیه ۵۷؛ {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}} «خداوند شکافنده هسته و دانه است» سوره انعام، آیه ۹۵؛ {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ}} «خداوند آفریننده هر چیز است» سوره رعد، آیه ۱۶؛ {{متن قرآن|إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ}} «داوری جز با خداوند نیست» سوره انعام، آیه ۵۷؛ {{متن قرآن|إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}} «می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم» سوره بقره، آیه ۳۰؛ {{متن قرآن|اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا}} «خداوند، جان‌ها را هنگام مرگشان می‌گیرد» سوره زمر، آیه ۴۲؛ همچنین در آیه {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ}} «بی‌گمان این خداوند است که بسیار روزی‌بخش توانمند استوار است» سوره ذاریات، آیه ۵۸. ضمیر (هو) در قالب ضمیر فصل به همراه ادات تعریف (ال) به کار رفته است که نشانگر حصر است؛ یعنی خداوند تنها روزی‌دهنده است.</ref>؛ و همچنین دلیل معتبری از [[قرآن]] و [[روایات]] نیز آن را [[تأیید]] نمی‌کند که بتوان از [[ظواهر آیات]] دست برداشت و آنها را به فاعلیت و [[تدبیر الهی]] - اعم از باواسطه و بی‌واسطه- [[تفسیر]] و [[تأویل]] کرد. بر این اساس تأثیر فاعلی [[پیامبر]] و [[امام]] را به صورت محدود و به عنوان قاعده‌ای ثانوی و در مواردی پذیرفته که [[خداوند]] [[مصلحت]] دانسته است [[معجزه]] یا کرامتی از آنان صادر شود، نه به صورت قاعده‌ای اولی و تصرف در [[تدبیر]] [[جهان آفرینش]] به عنوان وسایط فیض الهی و مظاهر [[مدیریت]] خداوند در [[نظام]] [[جهان]]. به نظر می‌رسد که غالب [[متکلمان امامیه]] این نظر را برگزیده‌اند؛ یعنی فاعلیت امام صحیح و [[حقیقی]] است، ولکن بالجمله و فراگیر نیست.
+این گروه در بیان دیدگاه مورد قبول خود چنین می‌گویند: قادر بودن عبد به طور ارتباط و غیر مستقل و به [[اذن الله]]، بر اماته و احیا و شفای بیماران و [[خلق]] و [[رزق]]، نه به عنوان [[اداره امور]] و خلق خلایق و ترتیب دادن نظام کلی [[ارزاق]] و برقرار داشتن [[سازمان]] کائنات، بلکه طبق [[حکم]] و [[مصالح]] عارضی و ثانوی که داخل این سازمان مناسب می‌شود، [[شرک]] نیست.
+اعطای این [[قدرت]] به عبد به دو نحو متصور است: یکی اینکه به شخصی [[تسلط]] و قوه و نیرویی بخشیده شود که بتواند به [[اذن خدا]] کارهایی انجام دهد؛ دیگری اینکه اشیا [[مطیع]] و فرمانبر او گردند و به قدرت و اذن خدا به نحوی گردند که عبد در آنها تصرف نماید؛ مانند نرم شدن آهن برای [[حضرت داوود]]{{ع}}<ref>لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص٢۶.</ref>.
+بنابراین عقلاً و شرعاً امکان دارد که [[خداوند متعال]] به [[خواص]] از بندگانش، از [[فرشته]] و [[انسان]]، به سبب اظهار [[رفعت]] و [[علو]] [[شأن]] یا [[تأیید]] آنها و [[اتمام حجت]] بر دیگران یا مصالح دیگر، [[ولایت]] و قدرت در تصرف در کائنات یا مأموریت‌های خاصی - مثل [[تدبیر امور]] – عطا کند، تا در مواردی که فقط مأمورند [[مأموریت]] خود را انجام دهند و در موارد دیگر بر حسب مصالح و جهات ثانوی که در داخل نظام کائنات پیش می‌آید، طبق آن مصلحت تصرفاتی بنماید. یا اینکه کائنات را مطیع و فرمانبر آنها سازد، تا بر حسب اقتضا و مصلحت، هر تصرفی را که [[مصلحت]] دیدند، بنماید.... [[روایات]] متواتری از طرق [[خاصه]] و [[عامه]] [[دل]]الت دارند که [[حضرت رسول اکرم]]{{صل}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} این ولایت و [[اذن]] و [[قدرت]] را دارا، و تصرفات آنها در [[کائنات]] به صورت [[اعجاز]] و خوارق در موارد بسیار، از [[حقایق]] مسلّم [[تاریخ]] است و [[انکار]] آن خردمندانه نیست<ref>لطف الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص۸۶ و ۸۷. همچنین ر.ک: ص۴٣.</ref>.
+[[آیت الله مکارم شیرازی]] در این زمینه می‌گوید: «[[آصف بن برخیا]] با اطلاع بر قسمتی از [[علم الکتاب]] و [[اسم اعظم]]، [[قادر]] بر انجام چنین [[کارهای خارق‌العاده]] و باعظمتی شد. حال با توجه به اینکه [[حضرت علی]]{{ع}} دارای تمام علم الکتاب بود و کل اسم اعظم را می‌دانست، آیا قدرت او قابل مقایسه با [[آصف]] بن برخیاست؟ از این بحث می‌توان پلی به ولایت [[تکوینیه]] ائمه اطهار{{عم}} زد؛ زیرا معنای [[علم]] [[تکوینی]] آن نیست که نعوذ بالله ما [[معتقد]] باشیم علی{{ع}} [[خالق]] السماوات والأرضین بود، بلکه معنای آن این است که آن بزرگواران به [[اذن پروردگار]] می‌توانستند تصرفاتی در [[عالم هستی]] داشته باشند؛ شبیه کاری که آصف بن برخیا انجام داد»<ref>ناصر مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ص٣٢۴.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۵۹.</ref>
+===== دیدگاه سوم: [[وساطت فاعلی فراگیر]] [[امام]] ([[ولایت بر تکوین]]) =====
+برخی از [[علما]] معتقدند که [[اهل بیت]]{{عم}} ولایت بر تکوین داشته و در کل مجاری هستی دارای [[تصرف تکوینی]] هستند. این گروه تبیین‌های مختلفی از خود ارائه کرده‌اند که گاه تضادهایی هم با یکدیگر دارد. نقطه اشتراک همه این نظرات این است که ائمه اطهار{{عم}} فراتر از انجام [[معجزه]] بر مجاری [[عالم تکوین]] مانند [[خلق]] و [[رزق]] هم ولایت دارند و [[خداوند]] به واسطه این ذوات مقدسه است که فیوضات مادی و [[معنوی]] خود را به مخلوقان می‌رساند. قایلان به این نظر را می‌توان در دو [[گرایش]] عمده جای داد: گرایش [[حدیثی]] و گرایش [[عقلی]] ([[فلسفی]] و [[عرفانی]]). منظور ما از گرایش حدیثی کسانی هستند که عمدتاً نظر مثبتی نسبت به [[فلسفه]] (به عنوان یک علم) و [[عرفان]] نداشته‌اند<ref>گرایش حدیثی لزوماً به معنای اخباری‌گری نیست؛ یعنی ممکن است شخصی در مسائل کلامی حدیث‌گرا باشد، ولکن در مسائل فقهی اخباری‌مسلک نباشد. در این گرایش گاه علاوه بر بی‌مهری به مبانی فلسفی و عرفانی، برخی نظریات فلسفی نقد شده است که در این میان قاعده الواحد در صدر همه آنها قرار دارد.</ref>.
+برخی از افراد این جریان که قایل به وساطت فاعلی بالجمله برای [[اهل بیت]]{{عم}} بوده و در این زمینه صاحب اثر مکتوب هستند عبارت‌اند از:
+'''[[شیخ احمد احسائی]]''': أحمد بن زین الدین بن ابراهیم ([[رجب]] ١١۶۶ - [[ذیقعده]] ١٢۴١) فقیهی [[شیعی]] است که گروه [[شیخیه]] به وی منسوب بوده و اندیشه‌های خود را وامدار اویند. به تبع [[نشر]] اندیشه‌های شیخ احمد احسائی عکس‌العمل‌های مختلفی در [[جامعه]] [[علمی]] شیعی به وجود آمد؛ به گونه‌ای که گروهی به شدت از آرا و [[شخصیت]] علمی او [[دفاع]] کردند. به طوری که ادعا شد شیخ [[خدمت]] [[حضرت حجت]]{{ع}} رسیده است<ref>محمدباقر خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۱، ص۹۱.</ref>؛ و در مقابل گروهی دیگر با آنان مقابله کرده و حتی [[حکم]] به [[تکفیر]] او دادند<ref>دیدگاه خاص وی در باب معاد جسمانی باعث تکفیر او توسط برخی علما مانند ملامحمدتقی برغانی از علمای پرنفوذ قزوین شد. این رویداد به سال‌های آخر حیات شیخ احمد احسائی و توقف او در قزوین برمی‌گردد. تنکابنی در قصص العلما به شکل مفصلی به دیدار برغانی و احسائی در قزوین اشاره کرده است (میرزا محمد تنکابنی، قصص العلما، ص۴٢-۴٣).</ref>. درباره [[زندگی]] شیخ احمد احسائی در منابع مختلف کم‌وبیش اشاراتی شده است که مهم‌ترین آن شرح حالی است که توسط فرزند وی عبدالله احسائی نگاشته شده است و مدعی اوصاف و [[فضایل]] زیادی برای پدر خود شده است<ref>عبدالله احسائی، شرح احوال شیخ احمد احسائی، ص۲۵. بر طبق این گزارش شیخ احمد در یکی از روستاهای احسا در شرق عربستان به دنیا آمد و تا سنین نزدیک به بیست سالگی علوم مرسوم روزگار خویش را فرا گرفت. با حمله حاکم سعودی به احسا، به کربلا و نجف مهاجرت کرده و در درس عالمانی مانند سیدمهدی بحر العلوم و محمدباقر وحید بهبهانی حضور یافت. در مدت حضور در عتبات عالیات از بعضی مراجع مانند شیخ جعفر کاشف الغطاء، سیدمهدی بحر العلوم، مرحوم صاحب ریاض و میرزا محمدمهدی شهرستانی اجازه روایت دریافت کرد.</ref>.
+احسائی معیار اصلی را [[کتاب خدا]] و [[احادیث]] [[معصومان]]{{عم}} معرفی می‌کند و هر آنچه را غیر این راه می‌داند مذموم می‌شمارد. احسائی در مورد [[فلسفه]] دیدگاهی دوگانه دارد. وی ضمن [[تمجید]] از [[فلاسفه]] نخستین مانند ارسطو و افلاطون آنان را [[پیامبر]] و یا [[شاگرد]] [[انبیا]] می‌داند و به [[تأویل]] برخی از سخنان ایشان بر اساس مبانی [[اسلامی]] پرداخته است<ref>شیخ احمد احسائی، شرح العرشیه، ص٢٧۴ و ٢٩٣.</ref>. اما وی در مورد فلاسفه متأخر و به خصوص [[ملاصدرا]] نظری متفاوت دارد. وی [[معتقد]] است برخلاف ادعای ملاصدرا که [[حکمت]] خود را محصول [[تدبر در آیات]] [[الهی]] می‌داند بیشتر مطالب حکمت متعالیه با کلمات [[اهل بیت]]{{عم}} مطابقت ندارد و عرضه آنها بر [[ذهن]] بدون توجه نقادانه، موجب دوری جستن از [[پذیرش حق]] خواهد شد<ref>شیخ احمد احسائی، شرح العرشیه، ص۱۵۶ و ۲۳۰.</ref>. او همچنین با [[عرفان]] سر [[ناسازگاری]] داشته و [[محی‌الدین عربی]] را با عنوان ممیت‌الدین و کتاب [[فتوحات]] وی را حتوفات تعبیر می‌کند<ref>شیخ احمد احسائی، شرح زیارت جامعه کبیره، ج۳، ص١۵۴.</ref>. به علاوه بنای [[مذهب]] [[اهل تصوف]] را بر [[خیال]] بودن وجود عالم از جزئی و کلی برمی‌شمرد<ref>شیخ احمد احسائی، جوامع الکلم، ج١، ص٨۶.</ref>. با این حال باید گفت اگرچه [[شیخ احمد احسائی]] بر معیار و [[میزان]] بودن کتاب خدا و احادیث معصومان{{عم}} تصریح نموده و این دو را ملاک [[ارزیابی]] سخنان خویش برشمرده است، در کتاب‌های خود از ذکر اصطلاحات [[فلسفی]] و [[عرفانی]] اجتناب نکرده و در بسیاری از موارد - همچنان که خواهیم دید- به تطبیق [[معارف قرآنی]] با این اصطلاحات پرداخته است.
+احسائی شرح مبسوطی بر [[زیارت جامعه]] دارد که در آن دیدگاه‌هایش درباره جنبه‌های [[تکوینی]] [[امام]] را بیان کرده است. وی در توضیح این [[عقیده]] که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} [[برترین]] [[مخلوقات]] و [[واسطه فیض]] هستند ایشان را علل اربعه (علت فاعلی، مادی، صوری و غایی) عالم می‌داند<ref>شیخ احمد احسائی، شرح زیارت جامعه کبیره، ج۳، ص۶۵، ۲۹۶-۲٩۸؛ ج۴، ص۴۷-۴۸ و ۷۸-۸۰.</ref>. او در تشریح این علل اربعه بودن [[ائمه]]{{عم}} معتقد است چون ائمه{{عم}} محل [[مشیت]] و [[اراده خداوند]] هستند و [[اراده]] آنان اراده خداست، علت فاعلی موجودات جهان‌اند؛ و چون موجودات از شعاع [[انوار]] وجودی آنان است، آنان علل مادی عالم‌اند؛ و چون صورت‌های اشیا از صورت‌های [[مقامات]] و حرکات و [[اعمال]] آنان است صورت [[مؤمنان]] همانند صورت ائمه{{عم}} و صورت [[کافران]] مخالف صورت آنان است. بنابراین آنان علل صوری موجودات نیز هستند. به نظر او به این دلیل که اگر ائمه{{عم}} نبودند هیچ چیزی [[آفریده]] نمی‌شد آنان علل غایی عالم نیز هستند<ref>شیخ احمد احسائی، شرح زیارت جامعه کبیره، ج۴، ص۴٨-٧٩.</ref>.
+به جز این موارد که در عبارات خود شیخ احمد موجود است مطالبی نیز دیگران به او نسبت داده‌اند. برای مثال تنکابنی از او نقل می‌کند که او قایل بوده است که [[نمازگزار]] باید در [[نماز]] در {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> [[حضرت امیرالمؤمنین]] را اراده کند؛ چراکه [[خداوند]] مجهول‌الکنه است و آنچه در [[ذهن]] می‌آید مخلوق [[انسان]] است<ref>نکته بسیار مهمی که در تفکر احسائی جای بررسی دارد الهیات تنزیهی اوست. وی معتقد است که ذات اقدس اله از هر اسم و رسمی بری است و از هر صفتی مبراست. بنابراین اسما و صفات حق عین ذات او نیستند و در مرحله پایین‌تری قرار دارند. به عبارت دیگر ائمه{{عم}} اسم اعظم خدای‌اند و در رتبه پایین‌تری از ذات حق قرار دارند؛ و چون سیر به سوی ذات که خارج از هر اسم و رسمی است و ازلی و ابدی است، محال است؛ لذا غایت سیر انسان به سوی اسم اعظم حق است که همان ولی اعظم است که فاصله بین خداوند و عالم خلق است. شیخ احمد با توجه به اینکه معتقد به الهیات تنزیهی بود برای حل مشکل صفات و اسمای الهی لاجرم به این سو کشیده شد که ذات حق را بدون هیچ اسم و رسمی معرفی کند و به تفویض امور عالم به ائمه{{عم}} معتقد شود (در این زمینه ر.ک: محمدامین شاهجوئی، مقالات هانری کربن، ص٣۶١-۴١١).</ref>. پس باید [[وجه الله]] که همان [[امیرالمؤمنین]] است اراده شود<ref>میرزا محمد تنکابنی، قصص العلما، ص۵۵.</ref>. تنکابنی همچنین نقل می‌کند که شیخ احمد قایل بود که [[خدا]] ائمه{{عم}} را آفرید و ائمه{{عم}} [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] را به [[اذن]] او [[خلق]] کردند<ref>میرزا محمد تنکابنی، قصص العلما، ص۴٨. برای مطالعه بیشتر ر.ک: عزالدین رضانژاد، مقاله «شیخیه، بستر پیدایش بابیت و بهائیت»، مجله انتظار موعود، ش۳، بهار ۱۳۸۱.</ref>.
+یکی از مهم‌ترین منتقدان احسائی به نام سید محمدباقر شفتی معروف به [[سید]] [[حجة الاسلام]] در رساله‌ای در پاسخ به پرسش‌هایی درباره احسائی [[عقاید]] او را این‌گونه فهرست می‌کند:
+# [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} [[خالق]] سماوات و ارضین است؛
+# اینکه [[خداوند]] اسم مخصوصش را که [[الله]] باشد به ایشان تشریفاً و اکراماً [[کرامت]] فرموده است، پس در [[قرآن]] از وی در بسیاری از مواضع آن جناب مراد است؛ مثل {{متن قرآن|أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ}}<ref>«آگاه باشید که همه کارها به سوی خداوند باز می‌گردد» سوره شوری، آیه ۵۳.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>«خداوند، نور آسمان‌ها و زمین است» سوره نور، آیه ۳۵.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا}}<ref>«خداوند [[سرور]] [[مؤمنان]] است» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۲۵۷.</ref> و مانند آن؛
+# اینکه [[مرجع]] و مقصد ضمیر {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}} آن جناب است؛
+# اینکه [[ائمه]]{{عم}} علل اربعه عالم‌اند؛
+# [[معراج]] [[نبی]] به طرح هر یک از عناصر در مقامشان بوده و به [[جسم]] طبیعی [[عروج]] نفرموده است؛
+# اینکه بعد از [[موت]] شخص [[انسانی]] هر یک از عناصر متفرق ملحق به کلش می‌شوند و عود به این جسم طبیعی نیست، بلکه به جسم دیگر است که آن را (هورقلیا) می‌گویند<ref>سید محمدباقر شفتی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها پیرامون عقاید شیخیه، ص٩۶ و ٩٧.</ref>.
+'''سید زین العابدین طباطبایی ابرقویی''': مرحوم سید زین العابدین طباطبایی ابرقویی در سال ۱۳۰۸ق در ابرقوی یزد متولد شد. وی جهت تحصیلات [[حوزوی]] وارد [[حوزه علمیه]] [[اصفهان]] شد و از محضر علمایی چون شیخ [[محمدتقی اصفهانی]]، شیخ عبدالحسین نجفی، سیدمحمدباقر درچه‌ای و حاج محمدجواد بیدآبادی بهره‌های فراوان برد. از وی حدود ۲۰ رساله و اثر باقی مانده است. ایشان از کسانی است که [[ولایت تکوینی]] کلیه را می‌پذیرد. مهم‌ترین اثر وی در این زمینه کتاب [[ولایت]] المتقین است که برخی ابحاث آن در کتب دیگران مانند مرحوم میرجهانی عیناً تکرار شده است. وی درباره نسبت دادن [[خلق]] و [[رزق]] به [[ائمه اطهار]]{{عم}} با تفکیک بین دو مقام ثبوت و [[اثبات]] [[معتقد]] است: اولاً با توجه به [[معجزات]] برخی [[پیامبران]] مانند [[حضرت عیسی]]{{ع}} چنین نسبتی مستلزم [[شرک]] و [[کفر]] نیست؛ ثانیاً با استناد به برخی [[روایات]] مانند [[حدیث مشیت]]<ref>{{متن حدیث|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ بِالْمَشِيئَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۱۰، ح۴). بر طبق این حدیث مخلوق اول مشیت است و خداوند بقیه اشیا را به واسطه آن آفریده است. برخی معتقدند که مراد از مشیت، اهل بیت هستند و دیگر مخلوقات به واسطه آنان آفریده شدند. درباره این حدیث در فصل چهارم سخن خواهیم گفت.</ref> می‌توان وقوع این نسبت را هم ادعا کرد<ref>سیدزین العابدین طباطبایی ابرقویی، ولایت المتقین، ص١١۴-١١۶.</ref>. وی درباره حدیث مشیت و معنایابی حرف جر باء تحقیقات مفصلی می‌کند که در نوع خود جهت [[روشنگری]] مبحث وساطت فاعلی بسیار کارگشا و بی‌نظیر است، و در جای خود بدان اشارت خواهد شد. وی همچنین با استناد به [[حدیث]] {{متن حدیث|قُولُوا إِنَّا عِبَادٌ مَرْبُوبُونَ وَ قُولُوا فِي فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ}} معتقد است که این [[روایت]] در [[حقیقت]] یک اصل و [[قانون]] است که با توجه به آن می‌توان فضایلی را برای [[اهل بیت]]{{عم}} ثابت کرد. از جمله اینکه با تکیه بر این اصل می‌توان ادعا کرد که [[خداوند]] [[اختیار]] [[دنیا]] و [[آخرت]] را به دست امام{{ع}} و [[ملک]] طلق او قرار داده است و او هم به هر کسی که بخواهد، می‌تواند عطا کند<ref>سیدزین العابدین طباطبایی ابرقویی، ولایت المتقین، ص١۶۵.</ref>. وی این را منافی با [[الوهیت]] و [[ربوبیت]] ندانسته و در همین راستا به برخی [[روایات]] هم استناد کرده<ref>سیدزین العابدین طباطبایی ابرقویی، ولایت المتقین، ص١۶۵.</ref>، و می‌گوید: چه اشکالی دارد که خداوندِ {{عربی|فَعَّالُ مَا يَشَاءُ الَّذِي لَا يُسْأَلُ عَنْ فِعْلِهِ}}، [[علوم]] و [[معارف]] را در یک محل بگذارد، و [[مال و منال]] و [[ثروت]] و بهره دنیا و آخرت را در خزینه‌ای بنهد و امر فرماید که هرکس [[فیض]] [[دنیوی]] و [[اخروی]] می‌خواهد، برود [[خدمت]] خزینه‌دار و [[کلیددار]]. با کمال [[ذلت]] و انکسار کشکول گدایی را مقابل روی گرفته [[حاجت]] خود را مسئلت نماید<ref>سیدزین العابدین طباطبایی ابرقویی، ولایت المتقین، ص١۶۶.</ref>.
+همچنین وی در جای دیگری با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«سپس نزدیک شد و فروتر آمد * آنگاه (میان او و پیامبر) به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر رسید» سوره نجم، آیه ۸-۹.</ref>، تصریح می‌کند که هیچ کمالی برای ممکن الوجود متصور نیست، مگر اینکه [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} آن را دارا هستند<ref>سید زین العابدین طباطبایی ابرقویی، ولایت المتقین، ص٢٠۶.</ref>.
+'''سید حسن میرجهانی''': علامه [[آیت‌الله]] سید محمد حسن میرجهانی طباطبایی در ذیقعدة الحرام ۱۳۱۹ق (۱۲۷۹ش) در [[قریه]] محمدآباد جرقویه سفلی از توابع استان [[اصفهان]] به [[دنیا]] آمد. در اصفهان از محضر بزرگانی همچون عالم فرزانه آقای شیخ محمدعلی حبیب‌آبادی و آقای شیخ علی یزدی بهره برد، و به فراگیری [[فقه]]، اصول و منطق اهتمام ورزید. او تحصیلات خود را در حوزه علمیه نجف ادامه داد و از جمله یاران خاص آیت‌الله العظمی آقاسیدابوالحسن اصفهانی گردید. مرحوم میرجهانی در بیستم [[جمادی الثانی]] ١۴١٣ق (۱۳۷۱ش) فوت و در [[بقعه]] [[علامه مجلسی]] در اصفهان به خاک سپرده شد.
+مرحوم میرجهانی کتاب‌های زیادی دارد، ولکن به طور ویژه در کتاب [[ولایت کلیه]] نظرات خود را درباره وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و همچنین گستره آن بیان نموده است. ایشان [[معتقد]] است وقتی [[معجزات]] را که جزئیات‌اند، می‌توان به [[اهل بیت]]{{عم}} منتسب کرد و مستلزم [[شرک]] و [[تفویض]] نیست، چه اشکالی دارد که امور کلی عالم مانند [[خلق]] و [[رزق]] را نیز به آنان منتسب کنیم<ref>سیدحسن میرجهانی، ولایت کلیه، ص۴٣.</ref>.
+به علاوه وقتی وساطت فاعلی برای [[ملائکه]] شرک و تفویض نیست، چرا برای ائمه{{عم}} که [[ملائک]] خدمتگزار ایشان‌اند، شرک و تفویض باشد<ref>سیدحسن میرجهانی، ولایت کلیه، ص۴۴.</ref>؟ وی صریحاً می‌گوید که می‌توان پیامبر اکرم{{صل}} و ائمه{{عم}} را [[محیی]] و [[ممیت]] نامید. او در [[تفسیر]] این عبارت می‌گوید فراتر از [[اماته]] و احیایی که به شکل موجبه جزئیه در برخی معجزات و [[خوارق عادت]] توسط [[پیامبران]] و [[امامان]] رخ داده، می‌توان به شکل موجبه کلیه به این [[مقام]] معتقد شد؛ یعنی اینکه [[زنده کردن]] و [[میراندن]] به طور کلی به [[اذن خدا]] و به دست ایشان باشد. او تأکید می‌کند که اگر نسبت دادن این امور به [[اسرافیل]] ([[فرشته]] زنده کردن [[مردگان]]) و [[عزرائیل]] (فرشته [[قابض]] [[ارواح]]) صحیح است، چرا نسبت به [[ائمه]]{{عم}} که دارای مقام [[ولایت کلیه]] هستند جایز نباشد<ref>سیدحسن میرجهانی، ولایت کلیه، ص۷۳.</ref>؟ او به طور خلاصه نظر خویش درباره [[اهل بیت]]{{عم}} را چنین جمع‌بندی می‌کند: طبق [[احادیث]] صحیحه [[متواتره]] و [[مستفیضه]] و [[اخبار]] معتبره [[اعتقاد]] ما در [[حق]] [[چهارده معصوم]]{{عم}} و اخباری که [[تفویض]] امر به ایشان شده، این است که آنها [[بندگان خدا]] و آفریده‌های او و روزی‌خواران و محتاجان و [[فقرا]] به سوی او می‌باشند...؛ و اما راجع به افاضه‌هایی که [[خدای متعال]] به ایشان [[لطف]] و [[عنایت]] فرموده و اختصاص به ایشان داده و غیر از ایشان از ملایکه [[مقربین]] و [[انبیا]] و [[مرسلین]] تا چه رسد به عموم [[مخلوقات]] همه از آن محروم‌اند آن است که ایشان را مثل اعلای [[ربوبیت]] خود قرار داده و نورهای ایشان را هشتاد هزار سال یا زیادتر و کم‌تر بنا بر [[اختلاف روایات]] وارده [[آفریده]]، و پس از آن همه مخلوقات را از شعاع‌های نورهای ایشان آفریده و ایشان را واسطه در میان خود و سایر مخلوقات قرار داده در ادا و رسانیدن فیوضات به آنها، و ایشان را در منع و عطا دست‌های باز خود گردانیده در جمیع امور تکوینیه و تشریعیه<ref>سیدحسن میرجهانی، ولایت کلیه، ص۹۱. مرحوم میرجهانی همچنین در کتاب درر مکنونه اعتقادات خویش درباره امامت و حضرت ولی عصر{{ع}} را به صورت منظوم درآورده است. به عنوان نمونه درباره امام عصر{{ع}} صراحتاً این‌گونه سروده است:
+{{عربی|أَمْرُ نِظَامِ الْكَوْنِ طُرًّا بِيَدِهِ *** بِأَمْرِ رَبِّهِ وَ فَيْضِ مَدَدِهِ}} ([[سید حسن میرجهانی]]، الدرر المکنونه فی الامام و الامامة والصفات الجامعه، ص۳۲). و در جای دیگر می‌گوید:
+{{عربی|نَاظِمُ أَمْرِ الْكَوْنِ عِزُّ الْمُؤْمِنِينَ *** مُدَبِّرُ الْأُمُورِ وَ الْحِصْنُ الْحَصِينُ}} (سید حسن میرجهانی، الدرر المکنونه فی الامام و الامامة والصفات الجامعه، ص۱۹۵).</ref>.
+'''سید علی آقا نجف‌آبادی''': ایشان از بزرگان [[حوزه علمیه]] اصفهان به شمار می‌رفت. نظرات وی عملاً جریانی مقابل مرحوم درچه‌ای درست کرده بود که منکر ولایت تکوینی بود. وی دارای گرایشی کاملاً [[فلسفی]] است. از وی نقل شده است که صفات کمالیه [[ائمه]]{{عم}} مانند [[خداوند]]، نامتناهی است و تنها تفاوت ائمه{{عم}} با خداوند در امکان و [[وجوب]] است<ref>جواد نورمحمدی، زندگی علمی اجتماعی میرسیدعلی نجف‌آبادی، ص۱۵۵.</ref>. هر چند از وی نوشته‌ای به جای نمانده‌اما شاگردانی دارد که به خوبی نمایانگر دیدگاه‌های او هستند. از جمله شاگردان او سید علی [[علامه]] فانی است که کتب متعددی در مسائل [[کلامی]] نگاشته. او ائمه{{عم}} را ظل [[الله]] و آفریده‌شده از پرتو [[نور]] [[احدیت]] می‌داند که صاحب [[مقام]] [[وحدت]] حقه ظلیه‌اند؛ یعنی اینکه متصف به صفات [[ربوبی]] و جامع صفات ربوبیه و جامع جمیع صفات جلال و جمال و کمال حق‌اند. وی با تأثیرپذیری از استادش تنها صفتی را که ائمه{{عم}} در آن با [[خدا]] مشترک نیستند [[وجوب وجود]] می‌داند و بقیه [[صفات الهی]] را در ائمه{{عم}} ثابت می‌داند<ref>ر.ک: سید علی علامه فانی، چهل حدیث، ص۷۱.</ref>.
+'''آیت الله وحید خراسانی''': از برخی بیانات و سخنرانی‌های ایشان برداشت می‌شود که ایشان وساطت فاعلی بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} در امور [[تکوینی]] عالم را پذیرفته است: دو کلمه باید [[هدف]] باشد لیس الا: یکی خدا، یکی [[راه خدا]]. جزء خدا و جزء [[صراط]] خدا، باید قلم بر همه و هرچه و هر که کشید. فقط خدا، [[امام زمان]]. اوست من منه الوجود؛ دوم کسی است که به الوجود؛ و غیر از این "ب" و "من"، این ابتدا و این ما یبتدئ به، ابداً هیچ‌کس کاره‌ای نیست، هیچ چیزی مطرح نیست<ref>سخنرانی با عنوان «توصیه به مناسبت ماه‌های رمضان و شعبان» در سایت: http://wahidkhorasani.com</ref>.
+عمر گذشت، ما نفهمیدیم چه باید بکنیم. دو کلمه باید عملی بشود در [[اعتکاف]]. آن دو کلمه این است. این تعبیراتی که در بین [[مردم]] هست، اینها ریشه‌هایی دارد. حرف [[حساب]] دو کلمه است. آن دو کلمه چیست؟ یکی من منه الوجود، یکی من به الوجود. یکی آن کس که از او هرچه هست، هست، دوم آن کسی که به او هرچه هست، هست. اعتکاف وقتی اعتکاف است که [[معتکف]] وارد بشود در [[مسجد]] [و] خارج بشود. ارتباطش با دو نقطه تمام بشود: اول. من منه الوجود، و او ذات قدوس [[حق متعال]] است؛ دوم. من به الوجود، و او [[ولیّ]] عصر امام زمان{{ع}} است. اعتکاف جوهرش این است<ref>سخنرانی با عنوان «حقیقت اعتکاف، عهد معتکف با دو مبدأ و عمل او» در سایت: http://wahidkhorasani.com</ref>.
+ایشان در سخنی دیگر فرموده‌اند: از آنجا که [[رسول اکرم]]{{صل}} مَن به الوجود و [[کمالات]] وجود ماست، و واسطه [[تربیت]] تکوینیه و تشریعیه رب العالمین نسبت به ماست، و بر هر [[مسلمانی]] به [[هدایتی]] که به [[مبدأ و معاد]] و {{عربی|مَنْ أَرْسَلَ اللَّهُ وَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}} فرموده [[حق حیات]] [[ابد]] دارد، به مقتضای [[ادراک]] [[عقل]] به [[وجوب شکر منعم]]، و [[حکم شرع]] به [[لزوم]] [[مودت]] [[ذی‌القربی]]: {{متن قرآن|قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}}<ref>«بگو: برای این (رسالت) از شما مزدی نمی‌خواهم جز دوستداری خویشاوندان (خود) را» سوره شوری، آیه ۲۳.</ref>؛ و اینکه [[فاطمه]]{{س}} احب و أقرب [[خلق]] به [[رسول]] خداست، [[وظیفه]] ما این است که در این [[مصیبت]] کبری که [[ناموس]] [[خدا]] و بضعه [[خاتم انبیا]] و [[کفو]] [[سید]] [[اوصیا]] و مادر [[ائمه هدی]] نیمه شب غریبانه [[دفن]] شد، و [[قبر]] او که گنجینه [[اسرار]] خداست مخفی مانْد، بپا خیزیم و آنچه در توان داریم، در [[تعظیم شعائر]] [[روز]] [[شهادت]] او انجام دهیم؛ چون شهادت آن حضرت سند [[احقاق حق]] اول المظلومین است: ولم أر [[مثله]] حقا أضیعا<ref>http://velayat-nour.blogfa.com/post- 58.aspx.</ref>.
+استناد [[آیت‌الله]] [[وحید]] به [[حدیثی]] که مرحوم [[کراجکی]] ذیل [[آیه]] ٧۴ [[سوره توبه]] آورده است<ref>درباره این آیه و این حدیث در فصل آینده با عنوان «آیه اغنای خدا و رسول» بحث خواهیم نمود.</ref> نشان از آن دارد که منظور ایشان از عبارات پیش‌گفته وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} است<ref>مرحوم کراجکی در کنز الفوائد آورده است که ابوحنیفه در محضر امام صادق{{ع}} بود و غذا خوردند و امام بعد از غذا فرمود: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا مِنْكَ وَ مِنْ رَسُولِكَ}}؛ «خدایا این غذا از توست و رسول تو». ابوحنیفه گفت: {{عربی|أَ جَعَلْتَ مَعَ اللَّهِ شَرِيكاً؟!}}. امام فرمود: {{متن حدیث|وَيْلَكَ!}}؛ «از کلام خدا خارج شدی». خداوند فرمود فی کتابه: {{متن قرآن|وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}} «و کینه‌جویی نکرده‌اند مگر بدان روی که خداوند و پیامبرش با بخشش خویش آنان را توانگر کرده‌اند» سوره توبه، آیه ۷۴. تمام سخن وهابیت با همین سخن باطل می‌شود و.... نقطه مقابل فقر، غناست و البته غنا مادی، معنوی، دنیوی و اخروی و... است. مطلق الغنا و غنای مطلق از خداست و پیامبر او. حال چه دنیوی و چه اخروی. امام در ادامه فرمود: و نیز این آیه: {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ}} «و اگر آنها به آنچه خداوند و پیامبرش به آنان داده‌اند خرسند می‌شدند و می‌گفتند: «خداوند ما را بس، به زودی خداوند و پیامبرش از بخشش خویش به ما خواهند داد، ما به‌سوی خداوند دست به دعا برمی‌داریم» (پسندیده‌تر بود)» سوره توبه، آیه ۵۹. این جملات ریشه همه افکار پوچ را باطل می‌کند و مسئله شفاعت و زیارت قبور حل می‌شود و توسل به اولیا را حل می‌کند و تمام مشکلات در یک مجلس منحل است. وقتی امام به اینجا رسید، ابوحنیفه گفت: گویا این آیات را نه خوانده‌ام و نه شنیده‌ام. اما جواب امام این بود: {{متن حدیث|بَلَى قَدْ قَرَأْتَهُمَا وَ سَمِعْتَهُمَا وَ لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ فِيكَ وَ فِي أَشْبَاهِكَ {{متن قرآن|أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا}}}} (سخنرانی شهادت امام جعفر صادق{{ع}}، ۱۳۹۱، http://wahidkhorasani.com).</ref>.
+'''آیت الله شیخ [[محمد علی اراکی]]''': مرحوم آیت‌الله اراکی جزوه مختصر ولی بسیار مفیدی در باب [[ولایت تکوینی]] نگاشته‌اند که در آن ضمن رد قول وهابیت به اشکالات در مورد ولایت تکوینی پاسخ گفته‌اند. در قسمتی از آن به وساطت فاعلی بالجمله تصریح شده است: ایشان دارای [[قدرت]] و [[مالکیت]] مطلقه در جمیع اجزای کون از سماوی و ارضی می‌باشند؛ {{عربی|فَتَأَمَّلْ وَ لَا تَغْفُلْ، وَ اللَّهُ الْعَالِمُ وَ هُوَ الْعَاصِمُ}}؛ و از ما ذکرنا معلوم شد که مراد [[شیعه]] [[اثناعشریه]] از [[ولایت مطلقه]] تکوینیه قوه تصرف داشتن و [[قلب]] و تقلیب نمودن در اجزای عالم کون و وجود است به اعم از سماویات مثل فلق قمر و [[رد شمس]] یا نحو آنها از تصرفات در کرات سماویه و ارضیات مثل [[خسف]] و غرق و احیا و [[موت]] و [[رزق]] و ولد و امثال ذلک بدون اینکه محدود باشد به حدی خاص<ref>رضا استادی، «یادنامه آیت‌الله العظمی اراکی»، رساله ولایت تکوینی، ص۴١٠.</ref>.
+'''[[امام خمینی]]''': اولاً ولایت تکوینی به معنای وساطت فاعلی را [[معتقد]] است و می‌گوید که این امر مستلزم [[تفویض]] مستحیل نیست؛ ثانیاً بیان می‌کند که تفویض امر عباد به [[روحانیت]] کامله‌ای که مشیتش فانی در [[مشیت]] [[حق]] و اراده‌اش ظل [[اراده]] حق باشد و اراده نکند مگر آنچه را حق اراده کند و حرکتی نکند مگر آنچه که مطابق [[نظام احسن]] است چه در [[خلق]] و ایجاد و چه در [[تشریع]] و [[تربیت]]، مانع ندارد، بلکه حق است و این حقیقتاً تفویض نیست<ref>روح الله الموسوی خمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۵٠.</ref>. بنابراین مانعی ندارد که چون [[لیلة القدر]] لیله توجه تام [[ولیّ]] کامل و ظهور [[سلطنت]] ملکوتیه اوست به توسط نفس [[شریف]] ولیّ کامل و [[امام]] هر عصر و [[قطب]] هر [[زمان]]... تغییرات و تبدیلات در عالم طبع واقع شود. پس هر یک از جزئیات طبیعت را خواهد بطیء الحرکه کند، و هر یک را خواهد سریع کند، و هر رزقی را خواهد [[توسعه]] دهد، و هر یک را خواهد [[تضییق]] کند و این اراده حق است و ظل و شعاع اراده ازلیه و تابع [[فرامین]] الهیه است<ref>روح الله الموسوی خمینی، آداب الصلوة، ص٣٢٧.</ref>.
+حضرت امام تصریح می‌کند که هیولای عالم امکان مسخر و به دست ولیّ است و او هر طور بخواهد آن را [[تغییر]] می‌دهد<ref>روح الله الموسوی خمینی، مصباح الهدایة إلی الخلافة و الولایة، ص۵٣.</ref>. وی در جای دیگری [[ائمه]]{{عم}} را صاحب [[مقام]] مشیت مطلقه می‌داند<ref>روح الله الموسوی خمینی، شرح دعای سحر، ص۱۷.</ref>.
+'''مرحوم سید جواد کربلایی''': یکی از مهم‌ترین شرح‌های [[زیارت جامعه]] را با نام الانوار الساطعه فی شرح [[زیارت]] الجامعه در پنج جلد نگاشته است. رویکرد غالب این کتاب برجسته کردن ولایت تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} در فرازهای مختلف زیارت جامعه است. در جلد نخست این کتاب نویسنده بحث مفصلی درباره ولایت تکوینی اهل بیت{{عم}} می‌نماید و فاعلیت آنان را از دو راه (بیانات کلی و مفاهیم) و ([[معجزات]] و مصادیق) ممکن می‌داند. وی تصریح می‌کند که اینکه قایل شویم سماوات و [[ارض]] به دست [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} و [[ائمه اطهار]]{{عم}} نگه داشته شده است نه [[شرک]] است و نه [[غلو]]؛ چراکه همگی به [[اذن خداوند]] است<ref>سیدجواد کربلایی، الانوار الساطعه فی [[شر]] ح زیارت الجامعه، ج۱، ص۳۱۲.</ref>.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۶۲.</ref>
 == منابع ==