قضاعه: تفاوت میان نسخه‌ها

قضاعه (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۹ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۱۷

۱۹٬۲۹۸ بایت اضافه‌شده ، ۹ فوریه

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۱٬۲۵۵

ویرایش

@@ خط ۱۹۶: / خط ۱۹۶: @@
 [[بنی قضاعه]] و [[طایفه]] بزرگشان [[بنی مهره]]، همراه با قبایل کنده و حضرموت، در [[جنگ نهروان]] نیز به [[یاری]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} برخاستند<ref>ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۴۶.</ref>. از جمله این قضاعیانی که یاری گر حضرت در [[نهروان]] بودند می‌توان از [[ابوبرده هانی بن نیار]] –از [[اصحاب رسول خدا]]{{صل}}-<ref>ر.ک. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۴۴؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۵، ص۳۱؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۶۱.</ref> یاد کرد.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>
+==قضاعه و دولت بنی امیه==
+===بنی قضاعه و نقش آنان در روی کار آمدن و تثبیت امویان<ref>نفوذ و قدرت بسیار قبیله بنی‌کلب در منطقه شام، دیگر طوایف قضاعی این منطقه را تحت شعاع خود قرار داده، موجب شد که ریاست و فرماندهی قضاعیان شام در دوره حکومت امویان عملاً به‌دست کلبی‌ها افتد. این امر باعث شد که این بخش با محوریت بنی‌کلب تبیین و تدوین یابد.</ref>===
+[[قبیله قضاعه]] و به‌ویژه [[طایفه]] بزرگ آن در [[شام]] یعنی [[بنی‌کلب]]، با تکیه بر [[عصبیت]] قومی، گستردگی مناطق تحت [[نفوذ]] و [[مصلحت اندیشی]]، منشأ بسیاری از رخدادها و حوادث مهم در [[سرزمین شام]] بود که در ارتباط عمیق با بنی امیه به عنصری فعال و تأثیرگذار در تحولات [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] دو سده نخست [[هجری]] بدل شد. معاویه به عنوان اولین [[حاکم]] دولت نوپای [[اموی]]، که با [[زیرکی]] از تمام ظرفیت‌های پیرامون خویش برای رسیدن به اهداف سیاسی خود بهره می‌برد<ref>ابن طقطقی، تاریخ فخری درآداب ملکداری و دولتهای اسلامی، ص۱۴۳.</ref>، با [[آگاهی]] از نقش [[قبایل]] در عرصه‌های سیاسی، [[اقتصادی]] و اجتماعی منطقه شام، همپیمان قبایل نیرومند گردید و کوشید پایه‌های حکومتش را [[استوار]] سازد. ازاین رو با پی بردن به نیروی رو به [[رشد]] [[کلبیان]] در اواخر عصر [[خلفای راشدین]]، توانست از نفوذ و [[قدرت]] آنها در تأسیس دولتش بهره برد. دیگر [[حکام اموی]] نیز در طول [[حکومت]] شان برای تثبیت موقعیت و رسیدن به اهداف خویش به کلبیان به عنوان مخلص‌ترین و [[وفادارترین]] [[قبیله]] [[اعتماد]] و تکیّه کردند تا جائی که گفته می‌شود: «مانند کلب کسی [[بنی امیّه]] را [[تأیید]] نکرد».<ref>ابن خلکان،؛ وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان، ج۷، ص۱۰۸.</ref> در این [[زمان]] رویکرد [[جامعه اسلامی]] در مواجهه با [[سلطنت]] امویان متفاوت بود. [[شیعیان]]، رقیب اصلی امویان بودند که حکومت را [[حقّ]] سیاسی و [[دینی]] [[اهل بیت]]) ع)می دانستند. گروه دیگر نیز [[گرایش]] به [[خلفای نخستین]] داشتند و ضمن [[اعتراض]] به تبدیل [[خلافت]] به سلطنت و [[موروثی کردن خلافت]]، مخالف این سبک از [[حکمرانی]] بوده و آن را خارج از سنت‌های [[اسلامی]] می‌پنداشتند. در مقابل این دو گروه طرفداران [[حکومت اموی]] و همپیمانان آنها بودند که نه تنها از [[سلطنت]] [[اموی]] ناراضی نبودند بلکه در تقویت آن می‌کوشیدند<ref>طقوش، دولت امویان، ص۳۳.</ref> معاویه در مواجهه با هر سه گروه رویکرد خاصی داشت، لکن برای به‌دست آوردن [[حمایت]] [[قبایل]] همسو با خویش، [[تفاخر]] [[عربی]] و [[قبیله‌گرایی]] را جایگزین [[تقوا]]، برادری و [[برابری]] نمود<ref>وکیلی، خلافت امویان و بررسی مبانی مشروعیت آن»، ص۹۱.</ref> در پی [[قتل عثمان]]، با اقدام به موقعِ [[نائله]]، [[همسر]] کلبی [[خلیفه]] مقتول، [[فرصت]] بی‌نظیری پدید آمد. او با فرستادن پیراهن خونین خلیفه و انگشتان قطع شده اش<ref>اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۴۸۵؛ ابن کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۵۶۷.</ref> به [[شام]] زمینه ی بهره‌برداری معاویه را ایجاد کرد، به طوریکه حدود پنجاه هزار نفر، [[سوگند]] یادکردند با [[قاتلان عثمان]] در خشکی و دریا در کنار معاویه بجنگند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۴، ص۴۰.</ref> درواقع معاویه با معرفی خود به عنوان [[خونخواه]] خلیفه، [[اعتقادی]] را رقم زد که [[مردم]] شام او را [[جانشین]] خلیفه مقتول می‌دانستند<ref>منقری، وقعة صفین، ص۳۲؛ ولهاوزن، تاریخ الدولة العربیة من ظهور الاسلام الی نهایة الدولة الأمویه، ص۷۰ و ۱۲۹.</ref>، از این‌رو [[مشروعیت]] دولتش را پذیرفتند و عملاً [[عثمانی مذهب]] محسوب شدند<ref>عثمانیه)عثمانی مذهبان) افرادی بودند که در محبت عثمان غلوکرده و برای امیرالمؤمنین)ع)قائل به نقص‌اند.(عسقلانی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج۷، ص۱۶) طبری می‌نویسد هنگامی که عثمان کشته شد، انصار با علی بیعت کردند مگر تعداد کمی از آنها که عثمانی بودند». (محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۴، ص۴۲۹) اکثر این افراد به شا م رفته و با معاویه هم پیما ن شدند لذا بنی امیه را بر بنی هاشم مقدم داشته و شام را برتر از مدینه می‌دانستند. (اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۴۲۰) جاحظ نیز عثمانیه را هواداران عایشه، طلحه، زبیر و اهل شام نام می‌برد که با گرایش به معاویه از بیعت با علی)ع)سرباز زدند. (جاحظ، العثمانیه، ص۱۲) [البته باید در نظر داشت که جاحظ از نزدیکان دستگاه عباسی بود و احتمال دارد که عثمانیه را ضدّامویان نگاشته باشد [شاید بتوان گفت این فرقه که رنگ وبوی سیاسی داشت، ساخته دستگاه بنی امیه برای مشروعیت بخشی به خلافتشان بود که با ارائه نظریه واجب الاتباع بودن علی)ع)بعنوان خلیفه چهارم از سوی احمد بن حنبل برچیده شد. (میرشریفی،» عثمانیه جاحظ ونقدهای آن»، ص۱۳)</ref>.-<ref>فصلنامه علمی مطالعات تاریخی جنگ، مقاله «بررسی مواجهه نظامی قبیله کلب با جنبشهای اعتقادی و چالش‌های سیاسی و اقتصادی دوره اموی(۴۱-۱۳۲ هجری)، تألیف میثم حبیبی کیان؛ مهران اسماعیلی، ص۷۹.</ref> بنابر این، به نظر می‌رسد در ابتدای کارِ معاویه در [[شام]] (حدود ۱۸ [[هجری]] (، قبایلی مثل کلب بر پایه [[اشرافیت]] و طبق [[تعصب]] [[عربی]] حامی او شدند ضمن اینکه او را [[والی]] [[خلیفه]] می‌دانستند، تا اینکه [[مرگ عثمان]]) ۳۵ هجری)بستر [[اعتقادی]] برای خلیفه شدن معاویه را ایجاد کرد. البته [[تبلیغات]] ضد [[علوی]] معاویه در شام<ref>ولهاوزن، تاریخ الدولة العربیة من ظهور الاسلام الی نهایة الدولة الأمویه، ص۷۲.</ref> و این [[عقیده]] که [[جانشین پیامبر]]) ص) باید از [[قریش]] باشد را نباید در رسیدن به [[خلافت]] او نادیده گرفت.به هرحال [[رسوخ]] این [[اعتقاد]] در میان [[شامیان]] از جمله [[بنی‌کلب]] آنچنان بود که در اشعار خود، انتساب به عثمان را [[برترین]] افتخارات می‌دانستند<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۵، ص۱۴۳؛ مرزبانی، الموشح فی ماخذ العلماء علی الشعراء، ص۷۰.</ref>. همچنین اولین نمایش این اعتقاد در [[صفین]] بود، جایی که [[مردم]] شام با ضمیرهایی مطمئن و با [[باور]] به [[حقانیت معاویه]] به صحنه آمده بودند<ref>ولهاوزن، تاریخ الدولة العربیة من ظهور الاسلام الی نهایة الدولة الأمویه، ص۷۷.</ref> گزارش‌های موجود ضمن تأکید براین مسئله، حاکی از [[جانفشانی]] و [[وفاداری]] بیشتر [[کلبیان]] نسبت به دیگر [[قبایل]] است<ref>ابن عدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج۵، ۲۱۷۹.</ref> به طوری که [[جانبازی]]، [[شجاعت]] و [[ایستادگی]] آنها در قالب اشعار و خاطرات منعکس شده است. در این [[کارزار]]، [[شعراء]] و [[فرماندهان]] کلب در رجزهای خود، افرادشان را به [[دفاع]] از [[ناموس]] در برابر [[عراقی‌ها]] فرا خوانده<ref>منقری، وقعة صفین، ص۳۷۵.</ref> طرفداران علی) ع)را با [[ترابی]] خواندن [[تحقیر]] کرده<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ۴۶۶.</ref> و با اعتقاد [[راسخ]] به ناحق بودن علی) ع)به [[نکوهش]] و هجو عراقی‌ها پرداختند<ref>بنی نزار که سر به فرمان ابوتراب سپردند، گمراه شدند. (منقری، وقعة صفین، ص۳۷۵)</ref>. البته می‌توان دلیل این [[حمایت]] سرسختانه کلب و سایر [[قبایل]] [[قضاعی]] [[شام]] برای ثبوت [[دولت امویان]] را در پیشینه [[تاریخی]] آنها جست؛ چراکه دو [[سرزمین شام]] و [[عراق]] از دوران کهن حلقه وصل دو [[امپراتوری]] بزرگ [[روم]] و فارس بوده و همواره باهم در [[رقابت]] بودند بدین گونه که [[شامیان]] بیشتر تحت [[سلطه]] [[رومیان]] بوده مانند [[حکومت]] [[غسانیان]] و [[عراقی‌ها]] مانند مناذره بیشتر دست نشاندهی فارس بودند؛ لذا این [[حس]] رقابت [[اجازه]] نمی‌داد که قبایل مستقر در این دو منطقه ی استراتژیک در عرصه‌های [[سیاسی]] زیر [[پرچم]] یکدیگر قرارگیرند. پس می‌بینیم که قبایل شامی سیاست‌های ضد عراقی[[بنی امیه]] را می‌پسندیدند و بر اساس سابقه [[ذهنی]] از شیوه [[پادشاهی]] روم، با [[منش]] [[سلطنت]] گونه ی معاویه سازگارتر بودند.
+البته معدود قضاعیانی که در عراق بودند مرام و مسلکی غیر از [[خویشان]] خود در شام داشتند. چندان که گزارشاتی از حضور برخی [[قضاعیان]]<ref>دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۷۲.</ref> از جمله عبید و عبدالرحمن [[فرزندان]] [[بشر بن عمرو کلبی]]<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۳۵ محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۱۱، ص۶۵۱.</ref>، و نیز [[سائب بن بشر بن عمرو کلبی]]<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۳۶. برخی از منابع از کشته شدن او در معیت مصعب بن زبیر خبر داده‌اند. (محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۱۱، ص۶۵۱.)</ref>، [[ابوالهیثم بن تیهان]]<ref>خوارزمی، المناقب، ص۲۲۴؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۵، ص۱۸۸؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۳، ص۱۷۷؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۲، ص۳۶۳.</ref>، [[عبید بن تیهان]]<ref>قاضی نعمان، شرح الأخبار، ج۲، ص۲۴؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۳۴۹.</ref>، [[یزید بن واصل مهری]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۶.</ref>، [[مطاع بن مطلب قینی]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۶.</ref>، [[جلهمة بن هلال کلبی]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۷.</ref>، [[مهاجر بن حنظله جهنی]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۷.</ref>، [[مالک بن ذات کلبی]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۷.</ref> و [[صالح بن شعیب قینی]]<ref>نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص۵۵۸.</ref> در [[جمل]] و [[صفین]] در [[همراهی]] با [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} و [[شهادت]] شان در صفین در دست است. برخلاف صفین در ماجرای [[صلح امام حسن]]) ع) از [[قبیله قضاعه]] و به‌ویژه قضاعه [[شام]] و طوایفش گزارشی ثبت نشده است و چه بسا عدم وقوع [[نبرد]] از سوی دو طرف دلیل آن باشد یعنی به طور قطع جنگآوران [[قضاعی]] در [[سپاه معاویه]] به مانند صفین حضور داشتند ولی عرصه ی ابراز وجود مهیا نشد. در [[حقیقت]] معاویه با قبول شروط [[امام]]) ع)به [[فکر]] تثبیت جایگاه خود در شام بود و به [[حکومت]] می‌اندیشید، از این رو، پس از این جریان، قضاعی‌ها و در رأس ایشان [[کلبی‌ها]] سعی کردند ارتباط خود را با [[بنی امیه]] تقویت کنند. بزنگاه دیگری که [[امویان]] از [[بنی قضاعه]] بهره بردند، ماجرای [[ولی‌عهدی یزید]] بود. درواقع قضاعی‌ها و به‌ویژه [[بنی‌کلب]] پس از [[طلاق]] [[میسون]] کلبی) مادر یزید)از معاویه، پیوندهای [[سیاسی]] خود را با امویان نگسستند. آنها یزید را در [[کودکی]] به میان [[قبیله]] خود بردند ولی برای [[حفظ]] جایگاه درباری، هر از چندگاهی او را در [[کاخ معاویه]] حاضر می‌کردند<ref>ابن أثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۱۲۶.</ref> همچنین هنگام اجرای تصمیم معاویه به [[ولایتعهدی]] یزید، قبیله ی کلب از هیچ تلاشی فروگذار نکرد. در حقیقت بسیاری از بزرگان [[صحابه]] و [[تابعین]] این اقدام معاویه را برنتافتند؛ چراکه نه تنها براساس [[اصول اسلامی]] نبود بلکه روال [[رهبری]] قبیله هم لزوماً به صورت [[وراثتی]] از پدر به پسر نبود لکن کلبی‌ها با تأثیر از نظامهای [[پادشاهی]] قبل از [[اسلام]]<ref>ولهاوزن، تاریخ الدولة العربیة من ظهور الاسلام الی نهایة الدولة الأمویه، ص۱۳۴.</ref> و [[خویشاوندی]] با یزید، حامیان طبیعی [[خانواده]] [[حکومتی]] محسوب می‌شدند<ref>یزید حاصل ازدواج معاویه با میسون، خواهر زعیم قبیله ی کلب مالکِ بن بَحْدَل بود. (ابن کلبی، جمهرة النسب، ص۵۰)</ref>، از این رو، دو بزرگ کلب، مالک و [[حریث بن بحدل]] در [[بیعت]] ستاندن برای یزید بسیار تلاش کردند و پس از [[ولی‌عهدی]]، او را در نبرد [[قسطنطنیه]] ([[۵۰ هجری]]) [[همراهی]] کردند<ref>ابن عدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج۵، ص۲۱۹۷.</ref> همچنین [[حسان بن مالک کلبی]] اولین کسی بود که پس از معاویه با یزید [[بیعت]] کرد<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۴، ص۶۳.</ref>. اشعاری هم در [[حمایت]] یزید از سوی شعرای کلب سروده شده است که نشان از علاقه ی [[کلبیان]] و حمایت همه جانبه از اوست<ref>ابن کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸؛ بغدادی، المنمق فی اخبار قریش، ص۳۴۹.</ref>. البته مقایسه بین عملکرد [[قبیله]] در مواجهه با [[خلافت معاویه]] و یزید بیانگر آن است که [[مردم]] کلب با [[باور]] بر [[حقانیت معاویه]] در چارچوب [[خلافت اسلامی]] از او حمایت کردند. مقابل [[دشمنان]] ازجمله [[اهالی عراق]] ایستادند ولی در مورد [[ولی‌عهدی یزید]] به پیش زمینه [[ذهنی]] سلطنت‌گرا و فارغ از [[حاکمیت دینی]]<ref>Theocracy</ref> [[رجوع]] کردند که بر پایه [[مصالح]] قبیله و [[نظم]] و اطلاعت‌پذیری از [[حکومت]] [[استوار]] بود<ref>ولهاوزن، تاریخ الدولة العربیة من ظهور الاسلام الی نهایة الدولة الأمویه، ص۵۶-۵۷.</ref>. حاصل اینکه [[دولت امویان]]، به [[لطف]] [[دفاع]] و مشارکت فعال پیاده [[نظام]] و سوارکاران [[قبیله قضاعه]] که در راستای [[باورهای دینی]] [[سیاسی]] و [[منافع]] قبیلگی خود در کنار [[بنی امیه]] بودند، [[رشد]] نمود و تثبیت گردید و بدین ترتیب [[بنی قضاعه]] [[شام]] و [[طایفه]] نامدارش [[بنی‌کلب]] به نیروی اصلی مدافع خلفای [[اموی]] نه تنها در شام بلکه در گستره [[خلافت]] تبدیل شد<ref>فصلنامه علمی مطالعات تاریخی جنگ، مقاله «بررسی مواجهه نظامی قبیله کلب با جنبشهای اعتقادی و چالشهای سیاسی و اقتصادی دوره اموی(۴۱-۱۳۲ هجری)، تألیف میثم حبیبی کیان؛ مهران اسماعیلی، ص۷۹-۸۲.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>
 == منابع ==