صلح: تفاوت میان نسخه‌ها

بنای اولیه در [[اسلام]] بر صلح و پرهیز از [[جنگ]] و پرهیز از [[تعصب جاهلی]] در برخورد با مخالفان است. بر این امر در [[آیه]] ذیل تأکید شده است: {{متن قرآن|قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}}<ref>«بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر کلمه‌ای که میان ما و شما برابر است هم‌داستان شویم که: جز خداوند را نپرستیم و چیزی را شریک او ندانیم و یکی از ما، دیگری را به جای خداوند، به خدایی نگیرد پس اگر روی گرداندند بگویید: گواه باشید که ما مسلمانیم» سوره آل عمران، آیه ۶۴.</ref>.<ref>[[نجف لک‌زایی|لک‌زایی، نجف]]، [[اصول رهیافت امنیتی پیامبر در قرآن کریم (مقاله)|مقاله «اصول رهیافت امنیتی پیامبر در قرآن کریم»]]، [[سیره سیاسی پیامبر اعظم (کتاب)|سیره سیاسی پیامبر اعظم]]، ص ۱۵۱.</ref>

از آنجا که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و اگر دو دسته از مؤمنان جنگ کنند، میان آنان را آشتی دهید پس اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کرد با آن کس که ستم می‌کند جنگ کنید تا به فرمان خداوند باز گردد و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست می‌دارد» سوره حجرات، آیه ۹.</ref> صلح، [[مشروع]] و یا لازم دانسته شده به آن "آیه صلح" گفته می‌شود.

اسلام [[دین]] صلح و [[سازش]] است و همگان را به سازش و ترک [[نزاع]] با یکدیگر فراخوانده است. [[قرآن]] در آیه‌ای صلح را بهتر شمرده است: {{متن قرآن|وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌ}}<ref>سوره نساء، آیه ۱۲۸.</ref>. مراد [[برتر]] بودن صلح از [[خصومت]] و نزاع در هر چیزی<ref>تفسیر قرطبی، ج ۵، ص۴۰۶؛ زبدة البیان، ص۴۶۰؛ روح المعانی، ج ۵، ص۱۶۲.</ref> از جمله جنگ با دشمنان است. اسلام در سه حوزه همگان را به صلح و [[رفع اختلافات]] فراخوانده است:

# حوزه دوم، حوزه [[موحدان]] عالم است که در این حیطه نیز اسلام همه موحدان و صاحبان [[مذاهب]] را به کلمه [[توحید]] و [[مشترکات]] [[ادیان]] و مذاهب فراخوانده است تا در پرتو این [[مشترکات]]، [[زندگی]] مسالمت‌آمیزی داشته باشند: {{متن قرآن|قُلْ يَـٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَـٰبِ تَعَالَوْا۟ إِلَىٰ كَلِمَةٍۢ سَوَآءٍۭ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِۦ شَيْـًۭٔا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًۭا مِّن دُونِ ٱللَّهِ...}}<ref>«بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر کلمه‌ای که میان ما و شما برابر است هم‌داستان شویم که: جز خداوند را نپرستیم و چیزی را شریک او ندانیم و یکی از ما، دیگری را به جای خداوند، به خدایی نگیرد پس اگر روی گرداندند بگویید: گواه باشید که ما مسلمانیم» سوره آل عمران، آیه ۶۴.</ref>.

## کافران و مشرکانی که قصد [[جنگ]] یا آسیب رساندن به [[مسلمانان]] و [[جامعه اسلامی]] را ندارند که گرچه اعتقادشان مبغوض است<ref>سوره ممتحنه، آیه ۴.</ref>، مسلمانان باید با آنان زندگی مسالمت‌آمیز و رفتار عادلانه داشته باشند<ref>سوره ممتحنه، آیه ۸.</ref> و در صورت پیشنهاد صلح و [[سازش]] باید [[مسلمانان]] سازش با این گروه از [[کافران]] را بپذیرند<ref>سوره انفال، آیه ۶۱.</ref>.<ref>تسنیم، ج ۱۰، ص۲۸۲-۲۸۵.</ref>.

== فواید و [[برکات]] صلح ==

[[قرآن کریم]] صلح میان همگان را به‌گونه عام خیر و بهتر از [[نزاع]] شمرده است<ref>المحرر الوجیز، ج ۲، ص۱۲۰؛ البحر المحیط، ج۴، ص۸۷.</ref>:{{متن قرآن|وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ}}<ref>سوره نساء، آیه ۱۲۸.</ref>. برخی از عمده‌ترین برکات صلح عبارت‌اند از:

# '''ایجاد [[الفت]] و [[برادری]]:''' [[آیه]] ۱۰۳ [[سوره آل عمران]] صلح را نعمتی [[الهی]] دانسته است که [[دشمنی]] [[انسان‌ها]] را به [[دوستی]] و برادری بدل کرده و آنان را از پرتگاه [[آتش]] [[نجات]] داده است: {{متن قرآن|وَٱعْتَصِمُوا۟ بِحَبْلِ ٱللَّهِ جَمِيعًۭا وَلَا تَفَرَّقُوا۟ وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءًۭ فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِۦٓ إِخْوَٰنًۭا وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍۢ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا..}}<ref>«و همگان به ریسمان خداوند بیاویزید و مپرا کنید و نعمت‌های خداوند را بر خود فرا یاد آورید که دشمنان (همدیگر) بودید و خداوند دل‌های شما را الفت داد و به نعمت او با هم برادر شدید و در لبه پرتگاهی از آتش بودید که شما را از آن رهانید؛ بدین‌گونه خداوند آیات خود را برای شما روشن می‌گوید باشد که شما راهیاب گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.</ref>.

# '''[[آرامش]] و [[امنیت]]:''' آیه ۱۸ [[سوره فتح]] پس از اشاره به [[بیعت]] [[مسلمانان]] با [[پیامبر]] در [[حدیبیه]] و انعقاد پیمان صلح مسلمانان با [[مشرکان]]<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۱۷۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۶، ص۲۷۶.</ref>، از نزول آرامش بر مسلمانان و تحقق فتحی نزدیک سخن به میان آورده است: {{متن قرآن|لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.

# '''[[پیروزی]] آشکار:''' در [[سوره فتح]] از [[صلح حدیبیه]] به «فتح آشکار» یاد شده و این امر مصداقی از اتمام نعمت الهی بر [[پیامبر]] و [[هدایت]] آن حضرت به [[راه راست]] و [[یاری]] عزتمند آن حضرت شمرده شده است: {{متن قرآن|إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا *...وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًا * وَيَنصُرَكَ ٱللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا}}<ref>«بی‌گمان ما به تو پیروزی آشکاری دادیم * تا خداوند گناه پیشین و پسین تو را بیامرزد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهی راست رهنمون گردد * و خداوند تو را با یاری کردنی بی‌همتا یاری کند» سوره فتح، آیه ۱-۳.</ref>.

# '''رفع سو تفاهمات:''' از دیگر [[برکات]] صلح، رفع [[اتهام]] و [[گناهان]] منسوب به [[پیامبر اکرم]] بود: {{متن قرآن|إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا * لِّيَغْفِرَ لَكَ ٱللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنۢبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ}}<ref>«بی‌گمان ما به تو پیروزی آشکاری دادیم * تا خداوند گناه پیشین و پسین تو را بیامرزد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهی راست رهنمون گردد» سوره فتح، آیه ۱-۲.</ref>. از جمله گناهان منتسب به [[پیامبر]] آن بود که [[مشرکان]] آن حضرت را با اوصافی همچون جنگ‌طلب، خودرأی و بی‌اعتنا به حرمت [[کعبه]] معرفی می‌کردند که صلح یادشده همه این اتهامات و نیز گناهانی را که پس از آن ممکن بود به پیامبر نسبت دهند، از میان برد<ref>مكاتیب الرسول، ج ۳، ص۹۵ - ۹۶؛ الامثل، ج ۱۶، ص۴۲۲.</ref>.

# '''[[پاداش الهی]]:''' [[قرآن کریم]] در آیه‌ای شفاعت‌کنندگان در امور پسندیده را شایسته بهره‌ای از آن [[شفاعت]] دانسته است: {{متن قرآن|مَن يَشْفَعْ شَفَـٰعَةًۭ سَيِّئَةًۭ يَكُن لَّهُۥ كِفْلٌۭ مِّنْهَا}}<ref>سوره نساء، آیه ۸۵.</ref>. از مصادیق {{متن قرآن|شَفَـٰعَةً حَسَنَةًۭ}} در [[آیه]]، وساطت برای رفع نزاع و [[برقراری صلح]] میان [[مردم]] است<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۱۲۹؛ تفسیر سمعانی، ج ۱، ص۴۵۴-۴۵۵.</ref>.<ref>[[محمد صادق مزینانی|مزینانی]] و [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[صلح (مقاله)|مقاله «صلح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص۲۵۶ ـ ۲۵۷.</ref>

== عوامل و موانع صلح ==

# '''[[نعمت خدا]]''': یکی از عوامل مهم ایجاد [[الفت]] میان [[انسان‌ها]] و [[برقراری صلح]]، [[یاری]] و [[نعمت]] خداست. نمونه بارز این امر، برقراری صلح میان [[قبایل]] [[اوس و خزرج]] است که پس از سالیان متمادی [[جنگ]] با یکدیگر، با نعمت خدا میان آنان الفت و صلح برقرار شد<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۸۰۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۱۷۴.</ref>:{{متن قرآن|وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ...فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَٰنًۭا}}<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.</ref>.

# '''رجوع به [[داوری]] [[قرآن]] و [[سنت]]''': در هر [[نزاع]] و درگیری بهترین داور [[حکم خدا]] و [[رسول]] اوست: {{متن قرآن|فَإِن تَنَـٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍۢ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ...ذَٰلِكَ خَيْرٌۭ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}}<ref>سوره نساء، آیه ۵۹.</ref>. بر این اساس، قرآن در آیه‌ای دیگر پس از امر به [[اطاعت از خدا]] و رسول، [[مؤمنان]] را از نزاع و [[اختلاف]] با یکدیگر برحذر داشته<ref>{{متن قرآن|وَأَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَنَـٰزَعُوا۟ فَتَفْشَلُوا۟ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَٱصْبِرُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّـٰبِرِينَ}}«و از خداوند و پیامبرش فرمانبرداری کنید و در هم نیفتید که سست شوید و شکوهتان از میان برود و شکیبا باشید که خداوند با شکیبایان است» سوره انفال، آیه ۴۶.</ref> و در [[آیه]] ۱ [[سوره انفال]] نیز مؤمنان را به ایجاد صلح میان خویش فرمان داده و در پی آن از [[اطاعت]] آنان از [[خدا]] و رسول سخن به میان آورده است<ref>سوره انفال، آیه ۱.</ref> که توصیه به صلح همراه با امر به اطاعت از خدا و رسول، نشان دهنده نقش مهم اطاعت از [[دستورات]] قرآن و سنت در رفع [[اختلاف‌ها]] و ایجاد صلح و [[سازش]] میان مؤمنان است<ref>زبدة البیان، ص۲۱۲؛ التفسیر الوسیط، ج ۶، ص۲۸.</ref>.

# '''[[برگزیدن]] داور''': [[قرآن کریم]] برای [[اصلاح]] [[اختلافات]] [[خانوادگی]] به مؤمنان فرمان داده است داورانی را از دو طرف برگزینند تا آنان با همفکری یکدیگر میان دو طرف [[نزاع]]، صلح را برقرار کنند: {{متن قرآن|وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصْلَـٰحًۭا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ}}<ref>«و اگر از ناسازگاری آنان نگرانید، چنانچه در پی اصلاح باشند داوری از خویشان مرد و داوری از خویشان زن برانگیزید تا خداوند میان آن دو آشتی برقرار کند که خداوند دانایی آگاه است» سوره نساء، آیه ۳۵.</ref>.

=== موانع ایجاد صلح ===

# '''پیروی از شیطان''': [[شیطان]] [[دشمن]] آشکار همه انسان‌هاست<ref>سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref> که می‌کوشد تا میان [[انسان‌ها]] [[دشمنی]] و [[کینه]] افکند<ref>سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>، از این رو [[قرآن]] پس از [[فرمان]] به صلح و [[سازش]]، [[مؤمنان]] را از [[پیروی]] گام‌های شیطان برحذر داشته است: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ كَآفَّةًۭ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَـٰنِ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ}}<ref>«ای مؤمنان! همگی به فرمانبرداری (خداوند) درآیید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است» سوره بقره، آیه ۲۰۸.</ref> که نشان می‌دهد پیروی از شیطان عین [[تفرقه]] و [[اختلاف]] و در نقطه مقابل صلح و [[سازش]] است<ref>التفسیر الكاشف، ج ۱، ص۳۱۱.</ref>.

# '''[[رذایل اخلاقی]]''': ریشه بسیاری از [[نزاع‌ها]] و درگیری‌ها رذایل اخلاقی، همچون [[بخل]]<ref>الامثل، ج ۳، ص۴۷۵.</ref>، [[حرص]] و [[برتری‌جویی]] است، از این رو [[قرآن کریم]] پس از سفارش به صلح از [[آزمندی]] [[انسان‌ها]] به [[حقوق]] خود سخن به میان آورده است: {{متن قرآن|وَٱلصُّلْحُ خَيْرٌۭ وَأُحْضِرَتِ ٱلْأَنفُسُ ٱلشُّحَّ}}<ref>سوره نساء، آیه ۱۲۸.</ref>.

# '''وجود [[مصلحت]]''': صلح باید برای مسلمانان مصلحت داشته باشد<ref>مسالک الافهام، ج ۲، ص۳۴۵؛ آثار الحرب، ص۶۶۷.</ref>. دلیل این امر به نظر برخی [[آیه]] ۳۵ [[سوره محمد]]{{صل}} است که [[مسلمانان]] را در [[زمان]] داشتن [[قدرت]] و [[برتری]] بر [[کافران]] از [[سستی]] در [[جهاد]] و پیشنهاد صلح برحذر داشته است<ref>آثار الحرب، ص۶۶۷؛ نک: حاشیة رد المحتار، ج ۴، ص۳۰۹.</ref>: {{متن قرآن|فَلَا تَهِنُوا۟ وَتَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱلسَّلْمِ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ وَٱللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَـٰلَكُمْ}}<ref>«پس، سستی نکنید و (دشمنان را) به سازش فرا مخوانید در حالی که شما برترید و خداوند با شماست و هرگز از (پاداش) کردارهایتان نمی‌کاهد» سوره محمد، آیه ۳۵.</ref>.

# '''تعیین مدت''': از دیگر شرایط صلح به نظر برخی، معین بودن مدت قرارداد صلح است<ref>كنزالعرفان، ج ۱، ص۳۸۱؛ آثارالحرب، ص۶۷۰.</ref>؛ اما درباره مدت آن میان [[فقیهان]] [[اختلاف]] است<ref>[[محمد صادق مزینانی|مزینانی]] و [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[صلح (مقاله)|مقاله «صلح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۲۶۱.</ref>.

# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه صلح (مقاله)|مقاله «آیه صلح»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]

# [[پرونده:13681050.jpg|22px]] [[محمد صادق مزینانی|مزینانی]] و [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]]، [[صلح (مقاله)|مقاله «صلح»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷''']]