سیره‌نویسی و سیره‌نگاران: تفاوت میان نسخه‌ها

یکی از چهره‌های [[سیره‌نویس قرن دوم هجری]] ابان بن عثمان بجلی است. در بیشتر مآخذ، از وی با عنوان أبان بن عثمان الأحمر البجلی یاد شده است. تنها [[یاقوت حموی]] وی را [[ابان بن عثمان بن یحیی بن زکریا اللؤلؤی]] شناسانده که دلیل آن خلط دو شرح حال توسط یاقوت، در مأخذ مورد استفاده یاقوت یعنی [[الفهرست شیخ طوسی]] بوده است<ref>نک: الفهرست، ص۱۷۹.</ref>. آنچه در مصادر [[شیعی]] آمده آن است که وی از [[موالی]] [[قبیله بجیله]] بوده است. می‌دانیم که از «موالی بودن» لزوماً به معنای عجمی بودن نیست، چه میان خود [[عرب‌ها]]، پیش از [[اسلام]] و احتمالا پس از آن [[عقد]] [[ولاء]] وجود داشته است. نمونه آن ولاء [[زید بن حارثه]] نسبت به [[رسول خدا]] -{{صل}} - یا ولاء [[عمار بن یاسر]] نسبت به [[بنی مخزوم]] است. با این حال احتمال عجمی بودن أبان [[قوی]] است. قبیله بجیله قبیله‌ای [[قحطانی]] دانسته شده است. این [[قبیله]] همانند بسیاری از [[قبایل]] [[حجازی]] یا [[یمنی]] دیگر، در پی آغاز [[فتوحات]] به [[عراق]] کوچید و در [[قادسیه]] حضور یافت. در این [[جنگ]] شماری از [[ایرانیان]] پی خود به [[اعراب]] پیوستند و ولاء آنها را پذیرفتند. بسیاری نیز به [[اسارت]] درآمدند و طبعاً به تدریج، پس از [[آزادی]] به عنوان موالی قبایل [[عربی]] شناخته شدند. قبیله بجیله در [[جنگ صفین]] در کنار [[امیرالمؤمنین]] بود و حتی از مختار نیز بر ضد مخالفانش [[دفاع]] کرد<ref>معجم قبائل العرب، ج١، ص۶٣-۶۵.</ref>. بدین ترتیب باید آثاری از [[تشیع]] را در این قبیله سراغ داشت. افزون بر احمر، محمد بن [[سلام]]، شاگردش، [[لقب]] دیگری برای او یاد کرده آورده و آن «الأعرج» است. وی در چند مورد از او با عنوان أبان الأعرج یاد می‌کند<ref>نک: طبقات فحول الشعراء، ج٢، ص۴٨٢.</ref>. با توجه به نقل‌های او از أبان، که مکرر در [[طبقات الشعراء]] آمده، باید منظور وی أبان مورد نظر ما باشد. احتمال آن هست که [[اعرج]] [[تصحیف]] شده «احمر» باشد<ref>این احتمال را حضرت استاد آیة الله شبیری دادند.</ref>. توجه به این نکته لازم است که جدای از [[ابان بن عثمان الأحمر]]، شخص دیگری با عنوان [[ابان بن عثمان بن عفان]] وجود دارد که فرزند [[خلیفه سوم]] بوده و جدای از آن‌که سال‌ها [[حاکم مدینه]] بوده گفته شده در [[اخبار]] [[سیره نبوی]] نیز دستی داشته است. تشابه اسمی سبب شده است تا برخی به [[خطا]] پسر [[عثمان بن عفان]] را بجای أبان [[امامی مذهب]] قرار دهند. از جمله فؤاد سزگین در بیان [[سیره‌نویسان]] عصر اول، از [[أبان بن عثمان بن عفان]] یاد کرده و نوشته است که منقولاتی از او در [[تاریخ یعقوبی]] آمده است<ref>تاریخ التراث العربی، التدوین التاریخی، ص۷۰.</ref>. این در حالی است که فردی که در تاریخ یعقوبی از وی نقل شده، أبان بن عثمان الأحمر است. [[شاهد]] آن‌که [[یعقوبی]] تصریح می‌کند وی [[راوی]] اخبار [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} است. [[طبیعی]] است که سن و سال پسر [[خلیفه سوم]] که در [[جنگ جمل]] در کنار [[عایشه]] حضور داشت، در این حد نبوده که بتواند راوی اخبار [[امام صادق]]{{ع}} باشد؛ به علاوه که نگاهی به [[مصادر حدیثی شیعه]] و آشنایی مختصر با [[احادیث]] أبان نشان می‌دهد که این خطا، خبط و خلط بسیار بزرگی است. تردیدی وجود ندارد که وی [[کوفی]] است زیرا [[قبیله بجیله]] در این [[شهر]] ساکن بوده است. [[نجاشی]] با اشاره به آن‌که «اصله کوفی» می‌نویسد: {{عربی|كَانَ يَسْكُنُهَا تَارَةً وَ الْبَصْرَةَ تَارَةً}}. به همین دلیل است که بسیاری از [[بصریان]] از قبیل [[ابوعبیده معمر بن مثنی]] و [[محمد بن سلام جمحی]] در [[بصره]] از شاگردان وی بوده‌اند<ref>رجال النجاشی، ۱۳، رقم ۸.</ref>. گفتنی است که در عبارت نقل شده در کشی آمده است که: {{عربی|وَ كَانَ أَبَانُ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ}}<ref>رجال الکشی، ص٣۵٢، رقم ۶۶٠.</ref>. دانسته است که أبان در شمار [[اصحاب اجماع]] بوده - نزد [[عالمان شیعه]] - کسانی که تعبیر {{عربی|أَجْمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَى تَصْحِيحِ مَا يَصِحُّ عَنْهُمْ}} گفته شده و اینکه آنچه از نقل‌ها و [[روایات]] [[صحت]] انتسابش به ایشان درست باشد، نباید در [[درستی]] آن تردید کرد. این امر، بهترین دلیل بر [[مرتبت]] والای [[علمی]] و [[وثاقت]] [[ابان بن عثمان]] است. وی راوی روایات فراوانی در ابواب مختلف [[فقه]] است که در [[کتب اربعه]] و دیگر آثار [[فقهی]] [[روایت]] شده است. فهرستی از آنها را [[علامه تستری]] در [[قاموس الرجال]] به دست داده است. موارد نقل شده از أبان بن عثمان در کتاب الفروع کافی را محققی دیگر فراهم آورده است<ref>الشیخ الکلینی و کتابه الکافی، ص٢۶٣-٢٩٩.</ref>. مجموع [[مشایخ]] و روات أبان را نیز [[علامه]] [[رجال شناس]] و [[فقیه]] معاصر آیة الله شبیری با نشان دادن محل هر مورد فراهم آورده‌اند که به چاپ نرسیده و البته مورد استفاده ما در اینجا بوده است. أبان از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} و [[راوی]] شمار زیادی [[حدیث]] بلاواسطه از ایشان است؛ ضمن اینکه با [[شاگردی]] در محضر برخی از بزرگان [[اصحاب امام باقر]] و [[امام صادق]]{{عم}}، [[احادیث]] زیادی را نیز به واسطه آنها از این دو [[امام]] نقل کرده است. شاید این دلیلی بر آن باشد که وی میان اصحاب امام صادق{{ع}} در شمار [[جوانان]] [[اصحاب]] بوده است. وی جدای از شاگردان فراوانی که [[تربیت]] کرده، دو کتاب نیز داشته است. یکی همین کتاب [[سیره]] اوست که در ادامه از آن سخن خواهیم گفت و دیگر «اصل» او که شیخ به [[اجمال]] از آن یاد کرده و طبعاً احادیث [[فقهی]] و [[اعتقادی]] زیادی در آن بوده که از همان طریق یا توسط شاگردان به [[منابع حدیثی]] راه یافته است. یکی از مهم‌ترین شاگران او [[ابن أبی عمیر]] نام دارد که أبان از مشایخ عمده او به شمار می‌آید. برخی دیگر از روات او عبارتند از: [[محمد بن زیاد بیاع]]، [[محمد بن زیاد ازدی]]، [[حماد بن عیسی]]، [[حسن بن علی بن فضال]]، [[احمد بن محمد بن أبی نصر بزنطی]]، [[علی بن مهزیار]]، [[محمد بن ولید صیرفی]]، [[عبدالله بن حماد انصاری]]، [[حسن بن علی الوشاء]]، [[محمد بن خالد برقی]]، [[حسن بن محبوب]]، [[یونس بن عبدالرحمان]]، [[ابراهیم بن أبی البلاد]]، [[فضالة بن أیوب ازدی]]، [[محمد بن سنان]] و [[علی بن حکم]]. [[دانش]] أبان بجز [[فقه]] و [[کلام شیعی]] شامل [[آگاهی]] از [[اخبار]] [[شعرا]] [[ایام العرب]] و [[انساب]] نیز بوده است. [[تخصص]] وی در [[سیره رسول خدا]]{{صل}} نیز با توجه به همین زمینه [[علمی]] اوست. این افراد را در اصطلاح آن [[روزگار]] اخباری می‌نامیدند وی در این زمینه نیز شاگردان برجسته و بنامی داشته است. [[شیخ طوسی]] و [[نجاشی]] نوشته‌اند که أبان مدتی در [[بصره]] و مدتی در [[کوفه]] [[زندگی]] می‌کرده است. به همین دلیل در بصره کسانی مثل [[أبوعبیده معمر بن مثنی]] و [[محمد بن سلام جمحی]] از وی «أخبار الشعراء و النسب و الأیام» شنیده‌اند. [[علامه تستری]]<ref>قاموس الرجال، ج۱، ص۱۱۸.</ref> نوشته‌اند: {{عربی|هَذَا وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ الَّذِي قَالَ فِي الْفِهْرِسْتِ وَ النَّجَاشِيِّ: «أَخَذَ عَنْ أَبَانَ هَذَا»، لَمْ أَعْرِفْهُ وَ الْمَعْرُوفُ أَبُو عُبَيْدٍ قَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ، وَ يَأْتِي فِي مَحَلِّهِ مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ لَكِنَّهُ مُتَأَخِّرٌ، فَقَالَ الْحَمَوِيُّ فِي ذَاكَ: مَاتَ سَنَةَ ٢٣٢ فَيَشْكُلُ أَنْ يَأْخُذَ عَنْ هَذَا الَّذِي مِنْ أَصْحَابِ الصَّادِقِ{{ع}}}} گویا نمی‌توان تردید کرد که شخص مورد نظر شیخ و [[نجاشی]] همان محمد بن سلام جُمَحی متوفای ۲۳۲ یا ۲۳۱ است. از این شخص کتاب طبقات فحول الشعراء را می‌شناسیم که در سال‌های اخیر با تصحیح بسیار عالی محمود محمد [[شاکر]] چاپ شده است. محمد بن سلام در این کتاب بیش از ده مورد از [[أبان بن عثمان الأحمر]] [[اخبار]] و اشعاری را نقل می‌کند. بنابراین نمی‌توان سخن [[علامه]] مرحوم را پذیرفت. در اینجا دو نقل را از آنچه محمد بن سلام از أبان بن عثمان نقل کرده می‌آوریم: «{{عربی|قال ابن سلام: أخبرنی أبان بن عثمان البجلی، قال: مرّ لبید بالکوفة فی بنی نهد، فأتبعوه سؤولا یسأله: من أشعر الناس؟ فقال: الملک الضلیل<ref>و هو امرء القیس.</ref>. فأعادوه إلیه، فقال: ثم من؟ فقال: الغلام القتیل<ref>و هو طرفة بن العبد.</ref>. و قال غیر أبان: قال: ثم ابن العشرین - یعنی طرفة، قال: ثم من؟ قال: الشیخ أبوعقیل یعنی نفسه<ref>طبقات فحول الشعراء، ج١، ص۵٢؛ طبقات الشعراء، ص۴۴؛ شرح نهج البلاغة ابن أبی الحدید، ج٢٠، ص١۶٨؛ العمده، ج۱، ص۷۷؛ المزهر للسیوطی، ج۲، ص۷۹؛ الشعر و الشعراء، ص١۴٢.</ref>. قال ابن سلام، أخبرنی أبان بن عثمان البجلی: قال: مرّ الأخطل بالکوفة فی بنی رؤاس و مؤذنهم ینادی بالصلاة، فقال بعض شبانهم: أبامالک ألا تدخل فتصلی؟ فقال: أصلی حیث تدرکنی صلاتی ولیس البر وسط بنی رؤاس}}»<ref>طبقات فحول الشعراء، ج۲، ص۴٧١، و فی الهامش عن الأغانی، ج۸، ص۳۱۳.</ref> موارد نقل‌شده از أبان بن عثمان در «طبقات فحول الشعراء» عبارتند از: ۱: ۱۰۳، ٢۵۳، ٢۵۵؛ ٢: ۳۷۵، ۳۸۲، ۴۳۹، ۴۷۱، ۴۷۲، ۴۸۲، ۴٩٠، ۴٩١، ۴٩٢، ۵۴١. نوع این نقل‌ها درالاغانی و مصادر دیگر نیز آمده که محقق کتاب در پاورقی از آن ارجاعات یاد کرده است.