اراده در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

* [[اراده]]: خواستن، قصد کردن<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۸۸.</ref>، ریشه آن "رُود" به معنای طلب‌ کردن با [[اختیار]] و [[انتخاب]]<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۴، ص۲۷۰.</ref>، تردّد کردن برای [[طلب]] چیزی به [[رفق]] و [[نرمی]]<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۳۷۱.</ref>. گفته شده، "رُود" ریشه "رائد" (رهنما، بَلَد، پیشرو) است که پیشگام [[قبایل]] بیابان‌گرد و [[مهاجر]] بودند و مناطق مناسب اسکان، چراگاه و [[چاه]] آب را [[شناسایی]] می‌کردند. این جستجو برای انتخاب [[بهترین]] جا از نظر [[منزل]] و چراگاه را "رَود" می‌گویند<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۸، ص۶۳. ابن‌منظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۸۷.</ref>.  

"اراده" قوّه‌ای مرکب از [[شهوت]]، [[حاجت]] و آرزوست و بر [[اشتیاق]] [[دل]] به چیزی یا حکمی که سزاوار است -خواه انجام شود یا نشود- اطلاق می‌شود<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۳۷۱.</ref>.

مفهوم اراده در مقابل [[کراهت]] و [[جبر]] قرار دارد. مفهوم کراهت وجود محدودیت‌ها و قیدهای داخلی و خارجی است. هرچه این محدودیت‌ها و قیود بیشتر باشند، اراده و اختیار ضعیف‌تر و جبر و کراهت قوی‌تر می‌گردد؛ بر این اساس اراده دو نوع است: [[اراده الهی]] و اراده [[انسانی]]<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۴، ص۲۷۱.</ref>.

اراده الهی مطلق و محض است، نه محدود و [[مقید]]: {{متن قرآن|إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو می‌گوید: باش! بی‌درنگ خواهد بود» سوره یس، آیه ۸۲.</ref> و به [[حکم]] تعلق می‌گیرد؛ زیرا اشتیاقی در او متصور نیست؛ امّا اراده انسانی شدت و [[ضعف]] دارد (از جهت کیفیت انتخاب و اختیار)؛ زیرا [[انسان‌ها]] از لحاظ استعداد و [[عقل]] مختلف هستند: {{متن قرآن|كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا}}<ref>«هر بار که از دلتنگی و اندوه بخواهند از آن (دوزخ) بیرون روند بازشان می‌گردانند» سوره حج، آیه ۲۲.</ref>.

[[اراده]] [[انسانی]] در طول [[اراده الهی]] است؛ زیرا اراده الهی به [[اختیار انسان]] تعلق گرفته است و [[اجبار]] [[انسان]] به اراده الهی نقض غرضِ [[الهی]] خواهد بود؛ لذا [[اعتقاد]] [[اشاعره]] در مجبور بودن انسان و استناد فعل او به [[خداوند]] [[باطل]] است<ref>سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۰۷-۱۱۰.</ref>. اعتقاد به [[اختیار]] و [[آزادی]] [[عمل]] انسان در صحنه [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] و... اصل [[مسئولیت‌پذیری]] را تثبیت می‌کند<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص:۶۶-۶۷.</ref>.

* اراده و خواستن<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱، ص۱۰۳.</ref>. اصل آن "شی‌ء" به معنای [[تمایل]] در حد [[طلب]]<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۶، ص۱۵۵.</ref> یا هر چیزی که [[طلب علم]] یا خبر از آن صحیح باشد<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۴۷۱.</ref>.

[[مشیئت الهی]] تنها اراده اوست و صِرف اراده، تحقق را به دنبال دارد: {{متن قرآن|إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو می‌گوید: باش! بی‌درنگ خواهد بود» سوره یس، آیه ۸۲.</ref>.

[[آیه]] ۲۹ [[سوره کهف]] به‌روشنی بر اراده و اختیار انسان دلالت دارد. از دیدگاه [[قرآن کریم]]، انسان موجودی مختار است. اصولاً [[بعثت پیامبران]] و [[نزول]] [[کتب آسمانی]]، بی‌آنکه انسان مختار باشد، کاری [[بیهوده]] است. آیاتی که در زمینه [[ابتلا]] و [[آزمایش]] انسان وارد شده است نیز بر همین امر دلالت دارند.  

همچنین [[وعد و وعید]]، [[بشارت]] و [[انذار]]، [[عهد]] و [[میثاق الهی]] با انسان، در صورتی معنا دارند که انسان اختیار داشته باشد وگرنه همه این موارد لغو خواهد بود<ref>محمد تقی مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۷۴-۳۸۰.</ref>؛ اما آیاتی همچون {{متن قرآن|وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و جز آنچه خواست خداوند پروردگار جهانیان است؛ نخواهید» سوره تکویر، آیه ۲۹.</ref> و {{متن قرآن|فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ}}<ref>«خداوند هر کس را بخواهد بی‌راه می‌نهد و هر کس را بخواهد راهنمایی می‌کند» سوره فاطر، آیه ۸.</ref> عده‌ای را به سوی [[اعتقاد]] به [[جبر]] کشانیده است.

مجموعه [[آیات]] در موضوعاتی مانند "مشیّئت [[الهی]] [[حاکم]] بر [[سرنوشت انسان]] است"، "[[ایمان]] و [[کفر]] [[انسان]] به اِذن الهی است" و "[[قضا و قدر]] انسان به دست [[خداوند]] است"، توهم "جبر" را در انسان پدید می‌آورد.

پاسخ به این توهم و توجیه [[تعارض]] آیات فوق با آیاتی که دلالت بر [[اختیار انسان]] دارند، به این بیان است: ازآنجاکه انسان مخلوق خداوند است، مانند سایر [[مخلوقات]] "[[اختیار]]"انسان نیز به [[اراده الهی]] بوده است؛ چنان که در مورد حیوانات و نباتات، اراده الهی بر "[[اجبار]]" آنها تعلق گرفته است؛ لذا [[اراده خدا]] و انسان در عرض هم نیستند تا اراده الهی جایگزین [[اراده انسان]] گردد که مفهوم "جبر" پدید آید.

انسان علت [[اراده]] و [[اعمال]] خود است؛ ولی همه این علت و معلول‌ها متعلّق اراده الهی است. علت قریب و مباشر [[عمل]] انسان، اراده انسان است و اراده [[انسانی]] در طول اراده الهی قرار گرفته است؛ لذا خداوند در آیاتی با لفظ {{متن قرآن|وَلَوْ شَاءَ}} به انسان این مفهوم را [[تذکر]] می‌دهد که اراده الهی بر اختیار و اراده انسان در اعمال و نیاتش تعلق گرفته و اگر خداوند غیر از این را اراده داشت، همه را [[هدایت]] می‌کرد<ref>محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن، ص۳۷۴-۳۸۰.</ref>: {{متن قرآن|فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}}<ref>«بگو: برهان رسا از آن خداوند است، اگر می‌خواست شما همگان را رهنمایی می‌کرد» سوره انعام، آیه ۱۴۹.</ref>، {{متن قرآن|وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}}<ref>«اگر خداوند می‌خواست شما را امّتی یگانه می‌گردانید» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>، {{متن قرآن|وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى}}<ref>«اگر خداوند می‌خواست همه آنان را بر رهنمود (خود) گرد می‌آورد» سوره انعام، آیه ۳۵.</ref>، {{متن قرآن|وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا}}<ref>«و اگر خداوند می‌خواست شرک نمی‌ورزیدند و ما تو را بر آنان نگهبان نگمارده‌ایم و تو گمارده بر  آنها نیستی» سوره انعام، آیه ۱۰۷.</ref>..<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۴۸۰-۴۸۲.</ref>