حمد در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

از آیات فراونی، اختصاص و انحصار تمام حمدها برای خدا برداشت می‌شود. تقدم جار و مجرور "له"، "للّه ‌" بر کلمه حمد در جمله "له الحمد" و "لله الحمد"<ref> اعراب القرآن، ج ۱، ص ۱۶. </ref> {{متن قرآن|وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و اوست خداوند، هیچ خدایی جز او نیست، سپاس او راست در جهان نخستین و بازپسین و فرمان او راست و به سوی او بازگردانده می‌شوید» سوره قصص، آیه ۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و سپاس خداوند راست، پروردگار آسمان‌ها و پروردگار زمین، پروردگار جهانیان» سوره جاثیه، آیه ۳۶.</ref>، الف و [[لام]] جنس <ref> اعراب القرآن، ج ۱، ص ۱۹.</ref> یا استغراق در واژه، "الحمد"<ref> المیزان، ج ۱، ص ۱۹.</ref> و لام اختصاص در کلمه "لله" {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref> و... [[حصر]] یاد شده را می‌رسانند. برخی از [[اهل معرفت]] در بیان اختصاص [[حمد]] به [[خدا]] آن را در دو [[مقام]] جمعی [[الهی]] (ذات) و تفصیل (ماسوا) تصویر کرده و در هر صورت، بر سه قسم قولی و فعلی و حالی دانسته‌اند: بر حسب مقام نخست، [[حمد]] قولی، آن است که خدا خود را در [[کتاب‌های آسمانی]] به اوصاف کمالی ستوده است و حمد فعلی، اظهار [[کمالات]] جمالی و جلالی است که آنها را از [[غیب]] به [[شهادت]]، از [[باطن]] به ظاهر و از [[علم]] به عین آورده است و حمد حالی، تجلیات وی در ذات خویش به [[فیض]] [[اقدس]] و [[ظهور]] [[نورانی]] است. برحسب مقام دوم، حمد قولی، حمد و ثنای خدا با [[زبان]] است و حمد فعلی، انجام دادن [[اعمال]] بدنی، [[خیرات]] و [[عبادات]] برای جلب [[رضایت]] اوست و حمد حالی که [[ستایش]] [[روحی]] و [[قلبی]] است، مانند اتصاف به کمالات [[علمی]] و عملی و [[تخلق]] به [[اخلاق الهی]].<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۲۸۹ ـ ۲۹۲.</ref> گذشته از این، اعتبار نیز مؤید اختصاص یاد شده است، زیرا از یک‌سو [[حقیقت]] حمد، ستایش در برابر کمالات و نعمت‌هاست و از سوی دیگر، خدا جامع همه اوصاف کمال، [[جمال]] و جلال است و اساس تمام نعمت‌های [[جهان]] از او <ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۴۲۳.</ref> و کسی اگر کمال یا نعمتی داشته باشد، آن را از وی دارد: {{متن قرآن|وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ}}<ref>«و هر نعمتی دارید از خداوند است سپس هنگامی که گزندی به شما می‌رسد به (درگاه) او لابه می‌کنید» سوره نحل، آیه ۵۳.</ref>، پس چنانچه کسی در مقابل کمال یا نعمتی حمد شود، در حقیقت، خدای والا حمد شده است، از این رو تمام حمدها از آنِ خداست؛<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۱، ص ۳۱؛ المیزان، ج ۱، ص ۱۹.</ref> حتی [[حمد]] و [[ستایش]] کسانی که به ظاهر [[ایمان]] نیاورده‌اند، ولی به اقتضای [[فطرت]] خویش در مقابل [[ارزش‌ها]] و [[کمالات]] و زیبایی‌ها خواسته یا ناخواسته سر [[تعظیم]] فرود می‌آورند: {{متن قرآن|تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}}<ref>«آسمان‌های هفتگانه و زمین و آنچه در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند و هیچ چیز نیست مگر اینکه او را به پاکی می‌ستاید اما شما ستایش آنان را در نمی‌یابید؛ بی‌گمان او بردباری آمرزنده است» سوره اسراء، آیه ۴۴.</ref> بر همین اساس، معمولاً در [[قرآن]] هر جا سخن از حمد کردن خداست، نعمتی از [[نعمت‌های الهی]] و فیضی از فیوضات وی، مانند [[آفرینش آسمان]] و [[زمین]] {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ}}<ref>«سپاس خداوند را که آسمان‌ها و زمین را آفرید و تاریکی‌ها و روشنایی را پدید آورد؛ آنگاه کافران برای پروردگار خود همتا می‌تراشند» سوره انعام، آیه ۱.</ref>، نابودی [[ستمگران]] {{متن قرآن|فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«پس واپسین بازمانده  گروه ستمگران از میان برداشته شد و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را» سوره انعام، آیه ۴۵.</ref>، [[هدایت]] [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«دعای آنان در آن (بهشت) سبحانک اللّهم «پاکا که تویی بار پروردگارا» ست و درودشان، «سلام» و پایان دعاشان، الحمد للّه ربّ العالمین «سپاس خداوند پروردگار جهانیان را»» سوره یونس، آیه ۱۰.</ref>، [[احسان]] فوق‌العاده {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ}}<ref>«سپاس خداوند را که با پیری، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید به راستی پروردگارم شنوای دعاست» سوره ابراهیم، آیه ۳۹.</ref>، [[نجات]] یافتن از [[شرّ]] ستمگران {{متن قرآن|فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و چون خود و هر که با توست، بر کشتی برنشستید، بگو: سپاس ویژه خداوند است که ما را از ستمگران رهانید» سوره مؤمنون، آیه ۲۸.</ref>، فرو فرستادن [[کتاب آسمانی]] {{متن قرآن|وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا}}<ref>«و ما هر آنچه را بر آن (زمین) است خاکی سترون خواهیم کرد» سوره کهف، آیه ۸.</ref>، [[استجابت]] [[دعوت الهی]] {{متن قرآن|يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا}}<ref>«در آن روز که شما را فرا می‌خواند و با ستایش او، پاسخ می‌دهید و گمان می‌برید که جز اندکی (در گور) درنگ نداشته‌اید» سوره اسراء، آیه ۵۲.</ref> کنار آن آمده است. اختصاص همه حمدها به [[خدا]] هم در دنیاست و هم در [[آخرت]]: {{متن قرآن|وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و اوست خداوند، هیچ خدایی جز او نیست، سپاس او راست در جهان نخستین و بازپسین و فرمان او راست و به سوی او بازگردانده می‌شوید» سوره قصص، آیه ۷۰.</ref>؛ {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ}}<ref>«سپاس خداوند را که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن اوست و در جهان واپسین سپاس او راست و او فرزانه آگاه است» سوره سبأ، آیه ۱.</ref>، چنان‌که از گزارش قرآن درباره حمد [[بهشتیان]] در مقابل نعمت‌های [[آخرتی]] هم این انحصار به دست می‌آید: {{متن قرآن|وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}}<ref>«و می‌گویند: سپاس خداوند را که اندوه را از (دل) ما برد؛ بی‌گمان پروردگار ما آمرزنده‌ای سپاس‌پذیر است» سوره فاطر، آیه ۳۴.</ref>، {{متن قرآن|وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}}<ref>«و می‌گویند: سپاس خداوند را که وعده خود را بر ما راست گرداند و این سرزمین را به ما به میراث داد، هر جای بهشت که بخواهیم جای می‌گیریم و پاداش اهل کردار، نیکوست» سوره زمر، آیه ۷۴.</ref>.

گفتنی است [[همراهی]] [[تسبیح]] با حمد در [[آیات]] گوناگون، مانند {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref> و {{متن قرآن|وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ}}<ref>«و تندر به سپاس او، او را پاک می‌خواند و فرشتگان نیز از بیم وی (او را پاک می‌خوانند) و آذرخش‌ها را می‌فرستد که آنها را به هر که می‌خواهد می‌رساند  و آنان درباره خداوند چالش می‌ورزند و او سخت کیفر  است» سوره رعد، آیه ۱۳.</ref> برای جبران [[نقص]] حمد حامدان است، زیرا [[شناخت]] انسان‌ها به کنه [[اسما]] و [[صفات خدا]] ناقص است، از این رو حمد آنها نیز همراه با [[کاستی]] است.<ref>المیزان، ج ۱، ص ۲۰.</ref> برخی نیز اقتران حمد با تسبیح را [[شاهد]] [[وحدت]] مصداقی آن دو دانسته و می‌گویند: تسبیح، [[تهلیل]] و [[تکبیر]]، با اینکه باحمد [[اختلاف]] مفهومی دارند، همگی از مصادیق [[تحمید]] خدا هستند.<ref>تسنیم، ج ۱، ص ۳۳۸ ـ ۳۳۹.</ref> برخی هم حمد را ملازم با تسبیح می‌دانند <ref>التحقیق، ج ۲، ص ۲۸۰، "حمد".</ref>

بر اساس [[آیه]] {{متن قرآن|تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}}<ref>«آسمان‌های هفتگانه و زمین و آنچه در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند و هیچ چیز نیست مگر اینکه او را به پاکی می‌ستاید اما شما ستایش آنان را در نمی‌یابید؛ بی‌گمان او بردباری آمرزنده است» سوره اسراء، آیه ۴۴.</ref> همه [[آفریدگان]] ستایشگر خدایند. انسان‌های [[مؤمن]] به شکل خاص او را می‌ستایند:{{متن قرآن|التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«آنان توبه‌کنندگان، پرستشگران، ستایشگران، رهپویان ، نمازگزاران، سجده‌کنندگان ، فرمان دهندگان به کار شایسته و بازدارندگان از کار ناشایست و پاسداران حدود خداوندند و به (چنین) مؤمنان نوید ده» سوره توبه، آیه ۱۱۲.</ref>؛ ولی [[حمد]] [[اشرف مخلوقات]]، [[خاتم الانبیاء]]{{صل}} جلوه‌ای دیگر دارد و شایان توجه ویژه است، زیرا هم خود او ستوده و [[محمد]] است:{{متن قرآن|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«و محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او (نیز) فرستادگانی (بوده و) گذشته‌اند؛ آیا اگر بمیرد یا کشته گردد به (باورهای) گذشته خود باز می‌گردید؟ و هر کس به (باورهای) گذشته خود باز گردد هرگز زیانی به خداوند نمی‌رساند؛ و خداوند سپاسگزاران را به زودی پاداش خواهد داد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۴.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین  پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref>؛ و {{متن قرآن|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و داستان آنان در انجیل مانند کشته‌ای است که جوانه‌اش را برآورد و آن را نیرومند گرداند و ستبر شود و بر ساقه‌هایش راست ایستد، به گونه‌ای که دهقانان را به شگفتی آورد تا کافران را با آنها به خشم انگیزد، خداوند به کسانی از آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند نوید آمرزش و پاداشی سترگ داده است» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref> و به [[مقام محمود]] [[بشارت]] یافته: {{متن قرآن|وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}}<ref>«و پاره‌ای از شب را بدان (نماز شب) بیدار باش که (نمازی) افزون برای توست باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ستوده  برانگیزد» سوره اسراء، آیه ۷۹.</ref> و هم او بهتر و بیش از دیگران [[خدا]] را حمد کرده، از این رو به "[[احمد]]" ـ که [[مبالغه]] [[حامد]] و افعل [[تفضیل]] است ـ نامیده شده است: {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که عیسی پسر مریم گفت: ای بنی اسرائیل! من فرستاده خداوند به سوی شمایم، توراتی را که پیش از من بوده است راست می‌شمارم و نویددهنده به پیامبری هستم که پس از من خواهد آمد، نام او احمد است؛ امّا چون برای آنان برهان‌ها (ی روشن) آورد، گفتند: این جادویی آشکار است» سوره صف، آیه ۶.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص ۴۲۰؛ اطیب البیان، ج ۱۲، ص ۵۱۴.</ref> برخی گفته‌اند: [[احمد]]، اسم [[علم]] منقول از صفت افعل تفضیل است، پس به معنی احمد الحامدون است ـ یعنی [[ستایش]] کننده‌ترین ستایشگران [[پروردگار]] ـ زیرا در مقام محمود اسراری از [[محامد]] برای او آشکار شده که بر دیگری [[کشف]] نشده است و آن [[حضرت]]{{صل}} پروردگار را به آنها می‌ستاید؛ همچنین [[پرچم]] حمد را آن حضرت{{صل}} حمل می‌کند. [[محمد]] نیز منقول از صفت است؛ ولی از صفت اسم مفعول و به معنای [[محمود]] است؛ لیکن در محمد معنی مبالغه و تکرار هست، پس محمد کسی است که ستوده شده است، هربار پس از هر بار، بنابراین اسم محمد با معنای آن مطابق است و خدا این اسم را پیش از [[آفرینش]] آن حضرت{{صل}} به او داد و او در [[دنیا]] محمود است، چون [[هدایت]] شده و از علم و [[حکمت]] بهره برده است و در [[آخرت]] محمود است، زیرا به [[منصب]] [[شفاعت]] اختصاص یافته است، پس معنای حمد تکرار شده است، همان‌گونه که لفظش اقتضاء دارد؛ و آن [[حضرت]]{{صل}} [[محمد]] نبوده، تا آن‌گاه که [[پروردگار]] را [[حمد]] کرده؛ سپس تشریف یافته و [[محمد]] شده است، از این‌رو اسم [[احمد]] پیش از اسم محمد است، به همین خاطر [[خدا]]، [[موسی]] و [[عیسی]]{{ع}} آن حضرت را به نام احمد خوانده‌اند، پیش از اینکه وی را به نام محمد بخوانند.<ref>حجة التفاسیر، ج ۶، ص ۳۸۰؛ روح البیان، ج ۱، ص ۵۸۳؛ رک: مجمع البیان، ج ۶، ص ۶۷۱؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۱، ص ۳۱ ـ ۳۲؛ روح البیان، ج ۱، ص ۵۸۳.</ref> برخی می‌گویند که [[سوره حمد]] بر آن حضرت نازل شده {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ}}<ref>«و بی‌گمان به تو سوره فاتحه  و قرآن سترگ را داده‌ایم» سوره حجر، آیه ۸۷.</ref> و بر دیگر [[پیامبران]] نازل نگشته و به [[پرچم]] حمد و [[مقام محمود]] اختصاص یافته است و برنامه آن حضرت{{صل}}، هم در [[سنت]] و هم در [[قرآن]]، چنین استقرار یافته است که در پایان [[کارها]] بگوید {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref> و خود [[پیامبر]]{{صل}} پس از [[خوردن و آشامیدن]] و بازگشت از [[سفر]]، گفتن حمد را برقرار فرمود.<ref>حجة التفاسیر، ج ۶، ص ۳۸۰؛ روح البیان، ج ۹، ص ۵۸۳.</ref> برخی دیگر گفته‌اند: اَلِفِ "احمد" برای [[مبالغه]] در حمد است و آن، یا مبالغه از اسم فاعل است؛ یعنی پیامبران همه ستایشگر خدا بودند؛ ولی آن حضرت{{صل}} بیش از دیگران خدا را ستوده است؛ یا مبالغه از اسم مفعول است؛ یعنی پیامبران همگی [[محمود]] بودند، زیرا خصلت‌های [[پسندیده]] داشتند؛ لیکن آن حضرت{{صل}} مناقبش بیشتر و محاسنش جامع‌تر است.<ref>کشف الاسرار، ج ۱۰، ص ۸۷؛ روح البیان، ج ۹، ص۵۸۳.</ref> برخی [[مفسران]]، ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}}<ref>«و پاره‌ای از شب را بدان (نماز شب) بیدار باش که (نمازی) افزون برای توست باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ستوده  برانگیزد» سوره اسراء، آیه ۷۹.</ref> آورده‌اند: [[فرمان]] آمد ای محمد! [[مقام شفاعت]] در [[قیامت]] مقامی بزرگوار و محمود است و تو را مسلّم است؛ اما راهش آن است که به [[شب]] خیزی و [[نماز]] کنی... ای محمد! اگر [[خشنودی]] ما می‌خواهی، به [[روز]] [[رسالت]] می‌گزار و چنانچه مقام محمود می‌خواهی، به شب بیدار باش و نماز کن.... گفته شده مقام محمود [[همنشینی]] با [[پروردگار]] در حال [[شهود]] است و این [[مقام]]، ویژه [[مصطفی]]{{صل}} است که در [[خلوت]] {{متن قرآن|أَوْ أَدْنَى}} بر بساط انبساط در [[خیمه]] {{متن قرآن|وَهُوَ مَعَكُمْ}} بر سریرِ {{متن قرآن|اصْطَفَى}} شرابِ {{متن قرآن|وَنَحْنُ أَقْرَبُ}} به جام [[قدس]] نوشیده و خلعت وصال پوشیده و به [[دوست]] {{متن قرآن|لَمْ يَزَلْ}} رسیده است.<ref>کشف الاسرار، ج ۵، ص ۶۲۳.</ref>

[[وصف]] حمید کنار وصف [[حکیم]] در آیه {{متن قرآن|لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ}}<ref>«در حال و آینده آن، باطل راه ندارد، فرو فرستاده (خداوند) فرزانه ستوده‌ای است» سوره فصلت، آیه ۴۲.</ref> بیانگر حکیم بودن نازل کننده [[قرآن]] و شایستگی [[حمد]] برای فرود آمدن این [[نعمت]] بزرگ است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۹، ص ۲۳.</ref> وصف حمید همراه [[مجید]] در آیه {{متن قرآن|قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ}}<ref>«گفتند: آیا از کار خداوند در شگفتی با آنکه بخشایش خداوند و برکات او ارزانی شما خاندان (رسالت) است؟ بی‌گمان او ستوده‌ای ارجمند است» سوره هود، آیه ۷۳.</ref> تعلیل برای {{متن قرآن|قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ}}<ref>«گفتند: آیا از کار خداوند در شگفتی با آنکه بخشایش خداوند و برکات او ارزانی شما خاندان (رسالت) است؟ بی‌گمان او ستوده‌ای ارجمند است» سوره هود، آیه ۷۳.</ref> و بدین معناست که خدا مصدر هر فعل [[محمود]] و منشأ هرگونه [[جود]] و [[کرم]] است و از [[رحمت]] و [[برکات]] خویش بر هرکس که بخواهد [[افاضه]] می‌کند <ref>المیزان، ج ۱۰، ص ۳۲۶.</ref>. یاد کرد دو وصف حمید و [[ولیّ]] {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ}}<ref>«و اوست که باران را پس از آنکه (مردم) نومید شوند فرو می‌فرستد و بخشایش خویش را می‌گستراند و او سرور ستوده است» سوره شوری، آیه ۲۸.</ref> نیز به جهت تناسب این دو صفت با فریادرسی است، زیرا ولیّ ([[سرپرست]]) به [[موالیان]] و [[بندگان]] خویش [[احسان]] می‌کند و خدا نعمت‌هایی به [[مردم]] می‌دهد که آنها را می‌ستایند.<ref>التحریر و التنویر، ج ۲۵، ص ۹۶.</ref> گفتنی است کسی که [[خدای سبحان]] برای او به اوصاف حمیدش [[تجلی]] کند، [[عبدالحمید]] می‌شود و مردم نیز [[شکرگزار]] وی هستند؛ ولی او جز خدا را نمی‌ستاید؛ البته [[انوار]] اسم "حمید" جز در رسول‌اللّه‌{{صل}} به روشنی تجلّی نکرده است، زیرا اوست که [[حق]] هر حقیقتی و نصیب آن را به جای آورده است.<ref>النور الاسمی، ص ۳۳۵.</ref> برخی گفته‌اند: [[مداومت]] بر اسم حمید مایه [[رهایی]] از [[اخلاق ناپسند]] و دستیابی به خصلت‌های نیکوست و کسی که این اسم [[شریف]] را بر ظرفی بنویسد و آب آن را بنوشد، اگر کلامش [[ناپسند]] باشد، [[پاکیزه]] گردد؛ یا اگر آن را یک بار بر غذایی بخوانند و آن را به شخص [[پست]] و فاحش بدهند که بخورد، به [[تقوا]] و [[صلاح]] می‌گراید؛<ref>بحر الغرائب، ص ۹۹؛ اسماء الحسنی، ص ۶۴.</ref> البته این تأثیرات در گرو اموری همچون قابلیت شخص است.