آخر الزمان: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''آخر الزمان:''' آخر به بخش پايانى هر مجموعه گفته،<ref>الكليات، ج‌۱، ص‌۸۳‌.</ref> و زمان در لغت بر وقت كم يا زياد اطلاق مى‌شود  <ref>لسان‌العرب، ج ۶، ص ۸۶، «زمن».۸۳‌.</ref>  و مقصود از آن در اين‌جا روزگار و عمر جهان است.
{{خرد}}


"آخرالزمان" تركيبى اضافى و به معناى بخش پايانى حيات دنيا است. واژه آخرالزمان در قرآن به كار نرفته؛ اما مطالب گوناگونى درباره اين موضوع از آيات قابل استفاده است.
'''آخر الزمان:''' آخر به بخش پایانی هر مجموعه گفته،<ref>الکلیات، ج‌۱، ص‌۸۳‌.</ref> و زمان در لغت بر وقت کم یا زیاد اطلاق می‌شود  <ref>لسان‌العرب، ج ۶، ص ۸۶، «زمن».۸۳‌.</ref>  و مقصود از آن در این‌جا روزگار و عمر جهان است.


قرآن به طور كلى، جهانيان را به دو بخش {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| الأَوَّلِينَ }}﴾}}<ref> پيشينيان؛ سوره واقعه، آیه ۱۳.</ref> و {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|الآخِرِينَ}}﴾}}<ref> پسينيان؛ سوره واقعه، آیه ۳۹.</ref>، {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| الْمُسْتَأْخِرِينَ }}﴾}}<ref> پيشينيان ؛ سوره حجر، آیه ۲۴.</ref>افزون بر آن، آياتى در قرآن از ميراث‌برى زمين به وسيله صالحان و مستضعفان، پيروزى نهايى حق بر باطل و گسترش اسلام در سرتاسر جهان سخن مى‌گويد كه پس از وقوع بلاها و فتنه‌هاى بسيار محقّق مى‌شود. {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ }}﴾}}<ref> موسی به قوم خود گفت: از خداوند یاری بخواهید و شکیبا باشید، بی‌گمان زمین از آن خداوند است، به هر کس از بندگان خویش که بخواهد به میراث می‌دهد و سرانجام (نیکو) از آن پرهیزگاران است؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.</ref> {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ }}﴾}}<ref> خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین می‌گرداند- چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید- و بی‌گمان دینی را که برای آنان پسندیده است برای آنها استوار می‌دارد و (حال) آنان را از پس هراس به آرامش بر می‌گرداند؛ (آنان) مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نمی‌گردانند و کسانی که پس از این کفر ورزند نافرمانند؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.</ref> {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ }}﴾}}<ref> و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند  منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم؛ سوره قصص، آیه ۵.</ref> {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا }}﴾}}<ref> اوست که پیامبرش را با رهنمود و دین راستین فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها برتری دهد و خداوند، گواه بس؛ سوره فتح، آیه ۲۸.</ref> و ... اين آيات با دوره پايانى دنيا ارتباط دارند<ref>قيام وانقلاب مهدى، ص‌۵ و ۶‌.</ref> و برخى از نشانه‌هاى قيامت كه از آن به "اَشْراط الساعة" تعبير شده <ref>{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ }}﴾}}؛ پس آیا جز چشم به راه رستخیزند که ناگهان بر آنان فرا می‌رسد؟ و به راستی نشانه‌های آن در رسیده است و چون به سراغشان بیاید یادکردشان، آنان را چگونه سود خواهد داشت؟؛ سوره محمد، آیه ۱۸. </ref> نيز در اين بخش واقعند.
"آخرالزمان" ترکیبی اضافی و به معنای بخش پایانی حیات دنیا است. واژه آخرالزمان در قرآن به کار نرفته؛ اما مطالب گوناگونی درباره این موضوع از آیات قابل استفاده است.


در روايات و تفاسير، بسيارى از نشانه‌هاى آخرالزمان از اشراط ‌الساعة نيز شمرده شده است؛<ref>روح‌المعانى، مج۱۴، ج۲۶، ص‌۸۰ ـ۸۲‌؛ نمونه، ج۲۱، ص‌۴۴۹ ـ ۴۵۱.</ref> از اين رو براى جدايى اين دو موضوع مقاله آخرالزمان به حوادث و تحولات اجتماعى در واپسين دوره حيات بشرى اختصاص يافته كه معمولا در كتاب‌هايى تحت عنوان "الْمَلاحِمُ والْفِتَن" <ref>الفتن والملاحم فى‌ آخرالزمان، ابن‌كثير؛ الملاحم والفتن، ابن‌طاووس.</ref> و كتاب‌هاى مربوط به غيبت امام زمان{{ع}} <ref>الغيبه، طوسى.</ref> بررسى مى‌شوند و اشراط ‌الساعة به حوادث طبيعى و دگرگونى‌هاى كيهانى در آستانه قيامت، مانند: طلوع خورشيد از مغرب، پوشيده شدن آسمان از دود، تاريك شدن خورشيد و ماه و ستارگان، متلاشى شدن كوه‌ها و... محدود شده ‌است<ref>الكشاف الموضوعى، ج۱، ص‌۹۷ ـ ۱۰۲.</ref>.
قرآن به طور کلی، جهانیان را به دو بخش {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| الأَوَّلِینَ }}﴾}}<ref> پیشینیان؛ سوره واقعه، آیه ۱۳.</ref> و {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|الآخِرِينَ}}﴾}}<ref> پسینیان؛ سوره واقعه، آیه ۳۹.</ref>، {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| الْمُسْتَأْخِرِينَ }}﴾}}<ref> پیشینیان؛ سوره حجر، آیه ۲۴.</ref>افزون بر آن، آیاتی در قرآن از میراث‌بری زمین به وسیله صالحان و مستضعفان، پیروزی نهایی حق بر باطل و گسترش اسلام در سرتاسر جهان سخن می‌گوید که پس از وقوع بلاها و فتنه‌های بسیار محقق می‌شود.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن| قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ }}﴾}}<ref> موسی به قوم خود گفت: از خداوند یاری بخواهید و شکیبا باشید، بی‌گمان زمین از آن خداوند است، به هر کس از بندگان خویش که بخواهد به میراث می‌دهد و سرانجام (نیکو) از آن پرهیزگاران است؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.</ref>.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَک لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ }}﴾}}<ref> خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین می‌گرداند- چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید- و بی‌گمان دینی را که برای آنان پسندیده است برای آنها استوار می‌دارد و (حال) آنان را از پس هراس به آرامش بر می‌گرداند؛ (آنان) مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نمی‌گردانند و کسانی که پس از این کفر ورزند نافرمانند؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.</ref>.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ }}﴾}}<ref> و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند  منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم؛ سوره قصص، آیه ۵.</ref>.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا }}﴾}}<ref> اوست که پیامبرش را با رهنمود و دین راستین فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها برتری دهد و خداوند، گواه بس؛ سوره فتح، آیه ۲۸.</ref>. و ... این آیات با دوره پایانی دنیا ارتباط دارند<ref>قیام وانقلاب مهدی، ص‌۵ و ۶‌.</ref> و برخی از نشانه‌های قیامت که از آن به "اَشْراط الساعة" تعبیر شده {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ }}﴾}}<ref>پس آیا جز چشم به راه رستخیزند که ناگهان بر آنان فرا می‌رسد؟ و به راستی نشانه‌های آن در رسیده است و چون به سراغشان بیاید یادکردشان، آنان را چگونه سود خواهد داشت؟؛ سوره محمد، آیه ۱۸. </ref> نیز در این بخش واقعند.


تعبير "اليوم‌الأخر" كه در قرآن فراوان به كار رفته، با جهان آخرت مرادف و ناظر به اين واقعيت است كه زندگانى آن جهان، در پى حيات دنيايى، سرانجامِ نهايى آن است <ref> التحقيق، ج‌۱، ص‌۴۶، «أخر».</ref>؛  در نتيجه، اين اصطلاح نيز به بحث "آخرالزمان" مربوط نمى‌شود. از آن‌جا كه مفهوم "آخر" نسبى است و در تاريخ انقراض دنيا اختلاف فراوانى وجود دارد <ref>هزاره گرايى، ص‌۲۱.</ref> و قرآن نيز از تعيين وقتى مشخص براى آن پرهيز كرده {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ }}﴾}}<ref> بی‌گمان، تنها خداوند است که دانش رستخیز نزد اوست و او باران را فرو می‌فرستد و از آنچه در زهدان‌هاست آگاه است و هیچ کس نمی‌داند فردا چه به دست خواهد آورد و هیچ کس نمی‌داند در کدام سرزمین خواهد مرد؛ بی‌گمان خداوند دانایی آگاه است؛ سوره لقمان، آیه ۳۴.</ref>؛ {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا }}﴾}}<ref> خداوند کافران را لعنت و برای آنان آتش (دوزخ) را آماده کرده است؛ سوره احزاب، آیه ۶۴.</ref>؛ {{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ }}﴾}}<ref> و بزرگوار است آن که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست او راست و دانش رستخیز، تنها نزد اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوید؛ سوره زخرف، آیه ۸۵.</ref> محدوده آخرالزمان به دقت قابل اندازه‌گيرى نيست؛ با اين حال، با استفاده از روايات  <ref>بحارالأنوار، ج‌۴۰، ص‌۱۷۷؛ ج‌۲، ص‌۸۷‌؛ ج‌۹، ص‌۳۱۹؛ ج‌۱۲، ص‌۲۸۲؛ ج‌۱۴، ص‌۸۳ و ۸۴‌؛ ج‌۱۵، ص‌۲۰۳؛ ج‌۱۶، ص‌۱۸ ـ ۲۱؛ ج‌۲۰، ص‌۲۲۲؛ ج‌۲۱، ص‌۳۱۷ و ۳۵۱.</ref> مى‌توان بعثت پيامبر خاتم را سرآغاز دوره "آخرالزمان" دانست<ref>التحرير والتنوير، ج‌۲۶، ص‌۱۰۴.</ref>؛ البته در بيش‌تر روايات، آخرالزمان به دوره پايانى كه با ظهور مهدى {{ع}} مقارن است، اطلاق شده است. بشر به مقتضاى حبّ ذات و طبيعت جست و جو گر خود، همواره به سرانجام دنيا مى‌انديشيده است <ref>تاريخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۳۰۳.</ref> همه اديان الهى و بيش‌تر مكاتب بشرى، درباره پايان تاريخ، اظهار نظر كرده‌اند<ref>نجات بخشى در اديان، ص‌۱۳ و ۱۴؛ على و پايان تاريخ، ص۱۵و۲۵.</ref> در همه پيش‌گويى‌هاى مربوط به آخرالزمان، خبرهاى وحشتناك و نگران‌كننده‌اى وجود دارد؛<ref>هزاره گرايى، ص‌۲۵.</ref> ولى اغلب بر اين امر اتفاق نظر است كه پايان كار بشر، روشن و سعادت‌آميز است<ref>نجات‌بخشى در اديان، ص‌۱۳ و ۱۴.</ref>. در تمام فرقه‌ها و مذاهب اسلامى، كم و بيش سرانجام سعادت‌مند بشر پيش‌بينى شده است<ref>قيام و انقلاب مهدى، ص‌۵‌.</ref>.
در روایات و تفاسیر، بسیاری از نشانه‌های آخرالزمان از اشراط ‌الساعة نیز شمرده شده است؛<ref>روح‌المعانی، مج۱۴، ج۲۶، ص‌۸۰ ـ۸۲‌؛ نمونه، ج۲۱، ص‌۴۴۹ ـ ۴۵۱.</ref> از این رو برای جدایی این دو موضوع مقاله آخرالزمان به حوادث و تحولات اجتماعی در واپسین دوره حیات بشری اختصاص یافته که معمولا در کتاب‌هایی تحت عنوان "الْمَلاحِمُ والْفِتَن" <ref>الفتن والملاحم فی‌ آخرالزمان، ابن‌کثیر؛ الملاحم والفتن، ابن‌طاووس.</ref> و کتاب‌های مربوط به غیبت امام زمان{{ع}} <ref>الغیبه، طوسی.</ref> بررسی می‌شوند و اشراط ‌الساعة به حوادث طبیعی و دگرگونی‌های کیهانی در آستانه قیامت، مانند: طلوع خورشید از مغرب، پوشیده شدن آسمان از دود، تاریک شدن خورشید و ماه و ستارگان، متلاشی شدن کوه‌ها و... محدود شده ‌است<ref>الکشاف الموضوعی، ج۱، ص‌۹۷ ـ ۱۰۲.</ref>.


در متون زرتشتى "از آيين‌هاى باستان" به صراحت از دوره طلايى بشر در پايان جهان ياد شده كه به آشوب‌ها و بلاهاى بسيار مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسين منجى "سوشيانس" محقّق مى‌شود<ref>اوستا، گاهان، يسنه ۴۶، ب‌۳ و يَشتها، ارديبهشت، ب‌۱۰ ـ ۱۷ و فروردين، ب‌۱۲۹؛ نجات‌بخشى در اديان، ص‌۳ ـ ۷۱.</ref>.
تعبیر "الیوم‌الأخر" که در قرآن فراوان به کار رفته، با جهان آخرت مرادف و ناظر به این واقعیت است که زندگانی آن جهان، در پی حیات دنیایی، سرانجامِ نهایی آن است <ref> التحقیق، ج‌۱، ص‌۴۶، «أخر».</ref>؛ در نتیجه، این اصطلاح نیز به بحث "آخرالزمان" مربوط نمی‌شود. از آن‌جا که مفهوم "آخر" نسبی است و در تاریخ انقراض دنیا اختلاف فراوانی وجود دارد <ref>هزاره گرایی، ص‌۲۱.</ref> و قرآن نیز از تعیین وقتی مشخص برای آن پرهیز کرده:
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ }}﴾}}<ref> بی‌گمان، تنها خداوند است که دانش رستخیز نزد اوست و او باران را فرو می‌فرستد و از آنچه در زهدان‌هاست آگاه است و هیچ کس نمی‌داند فردا چه به دست خواهد آورد و هیچ کس نمی‌داند در کدام سرزمین خواهد مرد؛ بی‌گمان خداوند دانایی آگاه است؛ سوره لقمان، آیه ۳۴.</ref>.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا }}﴾}}<ref> خداوند کافران را لعنت و برای آنان آتش (دوزخ) را آماده کرده است؛ سوره احزاب، آیه ۶۴.</ref>.
*{{عربی|اندازه=۱۵۰%|﴿{{متن قرآن|وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ }}﴾}}<ref> و بزرگوار است آن که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست او راست و دانش رستخیز، تنها نزد اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوید؛ سوره زخرف، آیه ۸۵.</ref>.
محدوده آخرالزمان به دقت قابل اندازه‌گیری نیست؛ با این حال، با استفاده از روایات  <ref>بحارالأنوار، ج‌۴۰، ص‌۱۷۷؛ ج‌۲، ص‌۸۷‌؛ ج‌۹، ص‌۳۱۹؛ ج‌۱۲، ص‌۲۸۲؛ ج‌۱۴، ص‌۸۳ و ۸۴‌؛ ج‌۱۵، ص‌۲۰۳؛ ج‌۱۶، ص‌۱۸ ـ ۲۱؛ ج‌۲۰، ص‌۲۲۲؛ ج‌۲۱، ص‌۳۱۷ و ۳۵۱.</ref> می‌توان بعثت پیامبر خاتم را سرآغاز دوره "آخرالزمان" دانست<ref>التحریر والتنویر، ج‌۲۶، ص‌۱۰۴.</ref>؛ البته در بیش‌تر روایات، آخرالزمان به دوره پایانی که با ظهور مهدی {{ع}} مقارن است، اطلاق شده است. بشر به مقتضای حبّ ذات و طبیعت جست و جو گر خود، همواره به سرانجام دنیا می‌اندیشیده است <ref>تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۳۰۳.</ref> همه ادیان الهی و بیش‌تر مکاتب بشری، درباره پایان تاریخ، اظهار نظر کرده‌اند<ref>نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۳ و ۱۴؛ علی و پایان تاریخ، ص۱۵و۲۵.</ref> در همه پیش‌گویی‌های مربوط به آخرالزمان، خبرهای وحشتناک و نگران‌کننده‌ای وجود دارد؛<ref>هزاره گرایی، ص‌۲۵.</ref> ولی اغلب بر این امر اتفاق نظر است که پایان کار بشر، روشن و سعادت‌آمیز است<ref>نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۱۳ و ۱۴.</ref>.  در تمام فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، کم و بیش سرانجام سعادت‌مند بشر پیش‌بینی شده است<ref>قیام و انقلاب مهدی، ص‌۵‌.</ref>.


در آيين هندوان نيز هر دوره انسانى به چهار قسمت تقسيم شده كه قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدريجى معنويت اوليه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبير مى‌شود؛ سپس منجى بشر ظاهر و با فروپاشى جوامع انسانى و ازبين رفتن شرارت‌ها، دوره‌اى نو آغاز مى‌گردد<ref>بحران دنياى متجدّد، ص‌۱ و اوپانيشاد، ص‌۷۷۲ ـ ۷۷۴ و ۷۳۷.</ref>.
در متون زرتشتی "از آیین‌های باستان" به صراحت از دوره طلایی بشر در پایان جهان یاد شده که به آشوب‌ها و بلاهای بسیار مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسین منجی "سوشیانس" محقّق می‌شود<ref>اوستا، گاهان، یسنه ۴۶، ب‌۳ و یَشتها، اردیبهشت، ب‌۱۰ ـ ۱۷ و فروردین، ب‌۱۲۹؛ نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۳ ـ ۷۱.</ref>.


در متون بودايى نيز از اين دوره، سخن به ميان آمده است<ref>بودا، ص‌۵۱۸ و ۵۱۹‌؛ على و پايان تاريخ، ص‌۲۳.</ref>.
در آیین هندوان نیز هر دوره انسانی به چهار قسمت تقسیم شده که قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدریجی معنویت اولیه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبیر می‌شود؛ سپس منجی بشر ظاهر و با فروپاشی جوامع انسانی و ازبین رفتن شرارت‌ها، دوره‌ای نو آغاز می‌گردد<ref>بحران دنیای متجدّد، ص‌۱ و اوپانیشاد، ص‌۷۷۲ ـ ۷۷۴ و ۷۳۷.</ref>.


در اديان ابراهيمى، بيش از آيين‌ها و مكاتب ديگر بر دوره طلايى بشر در پايان تاريخ، تأكيد شده است. در عهد عتيق، برقرارى سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پيش‌بينى شده كه به وسيله "مشيح" محقّق مى‌شود<ref>كتاب مقدس، اشعياء ۱۱ و ۱۲، يوئيل ۳ و ۴، زكريا ۹، دانيال ۲: ۴۴، و‌۷: ۱۳ و ۲۷.</ref> در عهد جديد نيز به اين مطلب پرداخته شده <ref>كتاب مقدس، متى ۲۴: ۱۵ ـ ۴۴، و‌رسل ۲: ۱۷ ـ ۲۱.</ref> و مكاشفه يوحنا به طور كامل به حوادث ناگوار آخرالزمان، اختصاص يافته و در پايان آن، به برقرارى صلح و آرامش جهان تحت حاكميت مؤمنان اشاره شده است  <ref>كتاب مقدس، مكاشفه يوحنا ۴ ـ ۲۲؛ نجات بخشى در اديان، ص‌۱۱۳ و ۱۳۳.</ref>.
در متون بودایی نیز از این دوره، سخن به میان آمده است<ref>بودا، ص‌۵۱۸ و ۵۱۹‌؛ علی و پایان تاریخ، ص‌۲۳.</ref>.


در ميان مكاتب بشرى، پيش‌بينى "ماركس" از مدينه كمونيستى همراه با كمون نهايى ايجاد شده، تصويرى از جامعه بى‌طبقه و بى‌نياز از دولت را ارائه مى‌دهد<ref>ماركس و ماركسيسم، ص‌۹۱ ـ ۹۴.</ref> پيش‌بينى‌هاى "رنه‌گنون" "عبدالواحد يحيى" از افول و فروپاشى تمدن مادى غرب و ظهور مجدد حق و حقيقت كه با نظر به داده‌هاى آيين‌هاى باستان و اديان ابراهيمى ارائه شده خبر مى‌دهد <ref>بحران دنياى متجدّد، ص‌۲، ۲۰، ۵۵‌، ۱۰۵، ۱۵۴ و ۱۸۶؛ علائم آخرالزمان، ص‌۱۸۸ ـ ۱۹۹، ۲۰۰ و ۳۱۸.</ref> نظريه پايان تاريخ "فوكوياما" پيروزى نهايى نظام غربى و حاكميت ابدى آن بر سرتاسر جهان را پيش‌بينى كرده است <ref>«پايان تاريخ و آخرين انسانها» مجله اطلاعات سياسى و اقتصادى، ص‌۲۲.</ref> و نظريه "برخورد تمدن‌ها" از "هانتنگتون" جنگ جهانى تمدن‌ها و نظم جهانى‌نوى براساس مرزهاى تمدنى را در پايان اين دوره از جهان، پيش‌بينى مى‌كند<ref>برخورد تمدن‌ها و بازسازى نظم جهانى، ص‌۴۸۵ و ۵۱۶‌.</ref>.
در ادیان ابراهیمی، بیش از آیین‌ها و مکاتب دیگر بر دوره طلایی بشر در پایان تاریخ، تأکید شده است. در عهد عتیق، برقراری سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پیش‌بینی شده که به وسیله "مشیح" محقّق می‌شود<ref>کتاب مقدس، اشعیاء ۱۱ و ۱۲، یوئیل ۳ و ۴، زکریا ۹، دانیال ۲: ۴۴، و‌۷: ۱۳ و ۲۷.</ref> در عهد جدید نیز به این مطلب پرداخته شده <ref>کتاب مقدس، متی ۲۴: ۱۵ ـ ۴۴، و‌رسل ۲: ۱۷ ـ ۲۱.</ref> و مکاشفه یوحنا به طور کامل به حوادث ناگوار آخرالزمان، اختصاص یافته و در پایان آن، به برقراری صلح و آرامش جهان تحت حاکمیت مؤمنان اشاره شده است  <ref>کتاب مقدس، مکاشفه یوحنا ۴ ـ ۲۲؛ نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۱۳ و ۱۳۳.</ref>.
 
در میان مکاتب بشری، پیش‌بینی "مارکس" از مدینه کمونیستی همراه با کمون نهایی ایجاد شده، تصویری از جامعه بی‌طبقه و بی‌نیاز از دولت را ارائه می‌دهد<ref>مارکس و مارکسیسم، ص‌۹۱ ـ ۹۴.</ref> پیش‌بینی‌های "رنه‌گنون" "عبدالواحد یحیی" از افول و فروپاشی تمدن مادی غرب و ظهور مجدد حق و حقیقت که با نظر به داده‌های آیین‌های باستان و ادیان ابراهیمی ارائه شده خبر می‌دهد <ref>بحران دنیای متجدّد، ص‌۲، ۲۰، ۵۵‌، ۱۰۵، ۱۵۴ و ۱۸۶؛ علائم آخرالزمان، ص‌۱۸۸ ـ ۱۹۹، ۲۰۰ و ۳۱۸.</ref> نظریه پایان تاریخ "فوکویاما" پیروزی نهایی نظام غربی و حاکمیت ابدی آن بر سرتاسر جهان را پیش‌بینی کرده است <ref>«پایان تاریخ و آخرین انسانها» مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ص‌۲۲.</ref> و نظریه "برخورد تمدن‌ها" از "هانتنگتون" جنگ جهانی تمدن‌ها و نظم جهانی‌نوی براساس مرزهای تمدنی را در پایان این دوره از جهان، پیش‌بینی می‌کند<ref>برخورد تمدن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵ و ۵۱۶‌.</ref>.


==مباحث فرعی==
==مباحث فرعی==
#ديدگاه كلى قرآن درباره پايان تاريخ؛
#دیدگاه کلی قرآن درباره پایان تاریخ؛
#نشانه‌ها و رخدادهاى مهم آخرالزمان؛
#نشانه‌ها و رخدادهای مهم آخرالزمان؛
##بحران معنويت:
##بحران معنویت؛
##وقوع اختلاف‌ها و درگيرى‌هاى بسيار:
##وقوع اختلاف‌ها و درگیری‌های بسیار؛
##ظهور دجّال:
##ظهور دجال؛
##وقوع مصائب:
##وقوع مصائب؛
##خروج سفيانى:
##خروج سفیانی؛
##نداى آسمانى:
##ندای آسمانی؛
##ظهور منجى بزرگ بشر:
##ظهور منجی بزرگ بشر؛
##نزول عيسى{{ع}}
##نزول عیسی{{ع}}؛
##خروج جنبنده‌اى از زمين:
##خروج جنبنده‌ای از زمین؛
##هجوم يأجوج و مأجوج:
##هجوم یأجوج و مأجوج؛
##رجعت:
##رجعت؛
##صلح و آرامش پايدار در سرتاسر جهان:
##صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان؛
 
==منابع==
<ref>[http://maarefquran.com/Files/viewdmaarefBooks.php?bookId=1 دائره المعارف قرآن کریم؛ ص ۱۱۴ - ۱۲۴؛ نویسنده: علی معموری.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
  {{پانویس}}
  {{پانویس|2}}

نسخهٔ ‏۱۶ فوریهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۹:۳۶

آیکون خرد

این یک مقالهٔ خرد است. می‌توانید با گسترش آن به امامت‌پدیا کمک کنید.

آخر الزمان: آخر به بخش پایانی هر مجموعه گفته،[۱] و زمان در لغت بر وقت کم یا زیاد اطلاق می‌شود [۲] و مقصود از آن در این‌جا روزگار و عمر جهان است.

"آخرالزمان" ترکیبی اضافی و به معنای بخش پایانی حیات دنیا است. واژه آخرالزمان در قرآن به کار نرفته؛ اما مطالب گوناگونی درباره این موضوع از آیات قابل استفاده است.

قرآن به طور کلی، جهانیان را به دو بخش ﴿﴿ الأَوَّلِینَ ﴾﴾[۳] و ﴿﴿الآخِرِينَ﴾﴾[۴]، ﴿﴿ الْمُسْتَأْخِرِينَ ﴾﴾[۵]افزون بر آن، آیاتی در قرآن از میراث‌بری زمین به وسیله صالحان و مستضعفان، پیروزی نهایی حق بر باطل و گسترش اسلام در سرتاسر جهان سخن می‌گوید که پس از وقوع بلاها و فتنه‌های بسیار محقق می‌شود.

  • ﴿﴿ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ﴾﴾[۶].
  • ﴿﴿وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَک لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ﴾﴾[۷].
  • ﴿﴿وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ ﴾﴾[۸].
  • ﴿﴿هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا ﴾﴾[۹]. و ... این آیات با دوره پایانی دنیا ارتباط دارند[۱۰] و برخی از نشانه‌های قیامت که از آن به "اَشْراط الساعة" تعبیر شده ﴿﴿فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ ﴾﴾[۱۱] نیز در این بخش واقعند.

در روایات و تفاسیر، بسیاری از نشانه‌های آخرالزمان از اشراط ‌الساعة نیز شمرده شده است؛[۱۲] از این رو برای جدایی این دو موضوع مقاله آخرالزمان به حوادث و تحولات اجتماعی در واپسین دوره حیات بشری اختصاص یافته که معمولا در کتاب‌هایی تحت عنوان "الْمَلاحِمُ والْفِتَن" [۱۳] و کتاب‌های مربوط به غیبت امام زمان(ع) [۱۴] بررسی می‌شوند و اشراط ‌الساعة به حوادث طبیعی و دگرگونی‌های کیهانی در آستانه قیامت، مانند: طلوع خورشید از مغرب، پوشیده شدن آسمان از دود، تاریک شدن خورشید و ماه و ستارگان، متلاشی شدن کوه‌ها و... محدود شده ‌است[۱۵].

تعبیر "الیوم‌الأخر" که در قرآن فراوان به کار رفته، با جهان آخرت مرادف و ناظر به این واقعیت است که زندگانی آن جهان، در پی حیات دنیایی، سرانجامِ نهایی آن است [۱۶]؛ در نتیجه، این اصطلاح نیز به بحث "آخرالزمان" مربوط نمی‌شود. از آن‌جا که مفهوم "آخر" نسبی است و در تاریخ انقراض دنیا اختلاف فراوانی وجود دارد [۱۷] و قرآن نیز از تعیین وقتی مشخص برای آن پرهیز کرده:

  • ﴿﴿إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ﴾﴾[۱۸].
  • ﴿﴿إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا ﴾﴾[۱۹].
  • ﴿﴿وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴾﴾[۲۰].

محدوده آخرالزمان به دقت قابل اندازه‌گیری نیست؛ با این حال، با استفاده از روایات [۲۱] می‌توان بعثت پیامبر خاتم را سرآغاز دوره "آخرالزمان" دانست[۲۲]؛ البته در بیش‌تر روایات، آخرالزمان به دوره پایانی که با ظهور مهدی (ع) مقارن است، اطلاق شده است. بشر به مقتضای حبّ ذات و طبیعت جست و جو گر خود، همواره به سرانجام دنیا می‌اندیشیده است [۲۳] همه ادیان الهی و بیش‌تر مکاتب بشری، درباره پایان تاریخ، اظهار نظر کرده‌اند[۲۴] در همه پیش‌گویی‌های مربوط به آخرالزمان، خبرهای وحشتناک و نگران‌کننده‌ای وجود دارد؛[۲۵] ولی اغلب بر این امر اتفاق نظر است که پایان کار بشر، روشن و سعادت‌آمیز است[۲۶]. در تمام فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، کم و بیش سرانجام سعادت‌مند بشر پیش‌بینی شده است[۲۷].

در متون زرتشتی "از آیین‌های باستان" به صراحت از دوره طلایی بشر در پایان جهان یاد شده که به آشوب‌ها و بلاهای بسیار مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسین منجی "سوشیانس" محقّق می‌شود[۲۸].

در آیین هندوان نیز هر دوره انسانی به چهار قسمت تقسیم شده که قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدریجی معنویت اولیه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبیر می‌شود؛ سپس منجی بشر ظاهر و با فروپاشی جوامع انسانی و ازبین رفتن شرارت‌ها، دوره‌ای نو آغاز می‌گردد[۲۹].

در متون بودایی نیز از این دوره، سخن به میان آمده است[۳۰].

در ادیان ابراهیمی، بیش از آیین‌ها و مکاتب دیگر بر دوره طلایی بشر در پایان تاریخ، تأکید شده است. در عهد عتیق، برقراری سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پیش‌بینی شده که به وسیله "مشیح" محقّق می‌شود[۳۱] در عهد جدید نیز به این مطلب پرداخته شده [۳۲] و مکاشفه یوحنا به طور کامل به حوادث ناگوار آخرالزمان، اختصاص یافته و در پایان آن، به برقراری صلح و آرامش جهان تحت حاکمیت مؤمنان اشاره شده است [۳۳].

در میان مکاتب بشری، پیش‌بینی "مارکس" از مدینه کمونیستی همراه با کمون نهایی ایجاد شده، تصویری از جامعه بی‌طبقه و بی‌نیاز از دولت را ارائه می‌دهد[۳۴] پیش‌بینی‌های "رنه‌گنون" "عبدالواحد یحیی" از افول و فروپاشی تمدن مادی غرب و ظهور مجدد حق و حقیقت که با نظر به داده‌های آیین‌های باستان و ادیان ابراهیمی ارائه شده خبر می‌دهد [۳۵] نظریه پایان تاریخ "فوکویاما" پیروزی نهایی نظام غربی و حاکمیت ابدی آن بر سرتاسر جهان را پیش‌بینی کرده است [۳۶] و نظریه "برخورد تمدن‌ها" از "هانتنگتون" جنگ جهانی تمدن‌ها و نظم جهانی‌نوی براساس مرزهای تمدنی را در پایان این دوره از جهان، پیش‌بینی می‌کند[۳۷].

مباحث فرعی

  1. دیدگاه کلی قرآن درباره پایان تاریخ؛
  2. نشانه‌ها و رخدادهای مهم آخرالزمان؛
    1. بحران معنویت؛
    2. وقوع اختلاف‌ها و درگیری‌های بسیار؛
    3. ظهور دجال؛
    4. وقوع مصائب؛
    5. خروج سفیانی؛
    6. ندای آسمانی؛
    7. ظهور منجی بزرگ بشر؛
    8. نزول عیسی(ع)؛
    9. خروج جنبنده‌ای از زمین؛
    10. هجوم یأجوج و مأجوج؛
    11. رجعت؛
    12. صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان؛

منابع

[۳۸]

پانویس

  1. ↑ الکلیات، ج‌۱، ص‌۸۳‌.
  2. ↑ لسان‌العرب، ج ۶، ص ۸۶، «زمن».۸۳‌.
  3. ↑ پیشینیان؛ سوره واقعه، آیه ۱۳.
  4. ↑ پسینیان؛ سوره واقعه، آیه ۳۹.
  5. ↑ پیشینیان؛ سوره حجر، آیه ۲۴.
  6. ↑ موسی به قوم خود گفت: از خداوند یاری بخواهید و شکیبا باشید، بی‌گمان زمین از آن خداوند است، به هر کس از بندگان خویش که بخواهد به میراث می‌دهد و سرانجام (نیکو) از آن پرهیزگاران است؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.
  7. ↑ خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین می‌گرداند- چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید- و بی‌گمان دینی را که برای آنان پسندیده است برای آنها استوار می‌دارد و (حال) آنان را از پس هراس به آرامش بر می‌گرداند؛ (آنان) مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نمی‌گردانند و کسانی که پس از این کفر ورزند نافرمانند؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸.
  8. ↑ و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم؛ سوره قصص، آیه ۵.
  9. ↑ اوست که پیامبرش را با رهنمود و دین راستین فرستاد تا آن را بر همه دین‌ها برتری دهد و خداوند، گواه بس؛ سوره فتح، آیه ۲۸.
  10. ↑ قیام وانقلاب مهدی، ص‌۵ و ۶‌.
  11. ↑ پس آیا جز چشم به راه رستخیزند که ناگهان بر آنان فرا می‌رسد؟ و به راستی نشانه‌های آن در رسیده است و چون به سراغشان بیاید یادکردشان، آنان را چگونه سود خواهد داشت؟؛ سوره محمد، آیه ۱۸.
  12. ↑ روح‌المعانی، مج۱۴، ج۲۶، ص‌۸۰ ـ۸۲‌؛ نمونه، ج۲۱، ص‌۴۴۹ ـ ۴۵۱.
  13. ↑ الفتن والملاحم فی‌ آخرالزمان، ابن‌کثیر؛ الملاحم والفتن، ابن‌طاووس.
  14. ↑ الغیبه، طوسی.
  15. ↑ الکشاف الموضوعی، ج۱، ص‌۹۷ ـ ۱۰۲.
  16. ↑ التحقیق، ج‌۱، ص‌۴۶، «أخر».
  17. ↑ هزاره گرایی، ص‌۲۱.
  18. ↑ بی‌گمان، تنها خداوند است که دانش رستخیز نزد اوست و او باران را فرو می‌فرستد و از آنچه در زهدان‌هاست آگاه است و هیچ کس نمی‌داند فردا چه به دست خواهد آورد و هیچ کس نمی‌داند در کدام سرزمین خواهد مرد؛ بی‌گمان خداوند دانایی آگاه است؛ سوره لقمان، آیه ۳۴.
  19. ↑ خداوند کافران را لعنت و برای آنان آتش (دوزخ) را آماده کرده است؛ سوره احزاب، آیه ۶۴.
  20. ↑ و بزرگوار است آن که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست او راست و دانش رستخیز، تنها نزد اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوید؛ سوره زخرف، آیه ۸۵.
  21. ↑ بحارالأنوار، ج‌۴۰، ص‌۱۷۷؛ ج‌۲، ص‌۸۷‌؛ ج‌۹، ص‌۳۱۹؛ ج‌۱۲، ص‌۲۸۲؛ ج‌۱۴، ص‌۸۳ و ۸۴‌؛ ج‌۱۵، ص‌۲۰۳؛ ج‌۱۶، ص‌۱۸ ـ ۲۱؛ ج‌۲۰، ص‌۲۲۲؛ ج‌۲۱، ص‌۳۱۷ و ۳۵۱.
  22. ↑ التحریر والتنویر، ج‌۲۶، ص‌۱۰۴.
  23. ↑ تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۳۰۳.
  24. ↑ نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۳ و ۱۴؛ علی و پایان تاریخ، ص۱۵و۲۵.
  25. ↑ هزاره گرایی، ص‌۲۵.
  26. ↑ نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۱۳ و ۱۴.
  27. ↑ قیام و انقلاب مهدی، ص‌۵‌.
  28. ↑ اوستا، گاهان، یسنه ۴۶، ب‌۳ و یَشتها، اردیبهشت، ب‌۱۰ ـ ۱۷ و فروردین، ب‌۱۲۹؛ نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۳ ـ ۷۱.
  29. ↑ بحران دنیای متجدّد، ص‌۱ و اوپانیشاد، ص‌۷۷۲ ـ ۷۷۴ و ۷۳۷.
  30. ↑ بودا، ص‌۵۱۸ و ۵۱۹‌؛ علی و پایان تاریخ، ص‌۲۳.
  31. ↑ کتاب مقدس، اشعیاء ۱۱ و ۱۲، یوئیل ۳ و ۴، زکریا ۹، دانیال ۲: ۴۴، و‌۷: ۱۳ و ۲۷.
  32. ↑ کتاب مقدس، متی ۲۴: ۱۵ ـ ۴۴، و‌رسل ۲: ۱۷ ـ ۲۱.
  33. ↑ کتاب مقدس، مکاشفه یوحنا ۴ ـ ۲۲؛ نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۱۳ و ۱۳۳.
  34. ↑ مارکس و مارکسیسم، ص‌۹۱ ـ ۹۴.
  35. ↑ بحران دنیای متجدّد، ص‌۲، ۲۰، ۵۵‌، ۱۰۵، ۱۵۴ و ۱۸۶؛ علائم آخرالزمان، ص‌۱۸۸ ـ ۱۹۹، ۲۰۰ و ۳۱۸.
  36. ↑ «پایان تاریخ و آخرین انسانها» مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ص‌۲۲.
  37. ↑ برخورد تمدن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵ و ۵۱۶‌.
  38. ↑ دائره المعارف قرآن کریم؛ ص ۱۱۴ - ۱۲۴؛ نویسنده: علی معموری.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=آخر_الزمان&oldid=44301»