بدون خلاصۀ ویرایش
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-{{پانویس2}} +{{پانویس}})) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{امامت}} | |||
{{ | |||
==مقدمه== | ==مقدمه== | ||
| خط ۹۹: | خط ۹۸: | ||
#چون حکم [[پیامبر]] بر اساس [[قانون]] - ما انزل [[الله]] - و [[قسط]]، [[عدل]] است [[مسلمانان]] باید [[اطاعت]] کنند و [[حق]] [[تخلف]] و عمل نکردن به آن را ندارند: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}}<ref>«و چون خداوند و فرستاده او به کاری فرمان دهند سزیده هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که آنان را در کارشان گزینش (دیگری) باشد؛ هر کس از خدا و فرستادهاش نافرمانی کند به گمراهی آشکاری افتاده است» سوره احزاب، آیه ۳۶.</ref><ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۶۲.</ref>. | #چون حکم [[پیامبر]] بر اساس [[قانون]] - ما انزل [[الله]] - و [[قسط]]، [[عدل]] است [[مسلمانان]] باید [[اطاعت]] کنند و [[حق]] [[تخلف]] و عمل نکردن به آن را ندارند: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}}<ref>«و چون خداوند و فرستاده او به کاری فرمان دهند سزیده هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که آنان را در کارشان گزینش (دیگری) باشد؛ هر کس از خدا و فرستادهاش نافرمانی کند به گمراهی آشکاری افتاده است» سوره احزاب، آیه ۳۶.</ref><ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۶۲.</ref>. | ||
== | ==احکام در قرآن در دانشنامه معاصر قرآن کریم== | ||
مراد از [[احکام]] القرآن آیانی است که اساس [[احکام فقهی]] را تشکیل میدهند. از ۶۲۳۶ [[آیه]]، تقریباً پانصد آیه را مربوط به [[احکام عملی]] دانستهاند که در آنها [[دستور]] انجام تکالیفی چون: [[نماز]]، [[روزه]]، [[زکات]]، [[خمس]]، [[حج]]، [[جهاد]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]] و معاملاتی از قبیل: [[خرید و فروش]]، رهن، اجاره، [[قرض]]، [[وصیت]]، [[طلاق]]، [[نکاح]] و دیگر احکامی چون: [[میراث]]، [[طهارت]]، اشربه و اطعمه و البسه، [[قضا]]، حدود، دیات، [[قصاص]]، [[تقیه]]، [[دفاع]]، [[عتق]]، [[حکومت]] و [[ولایت]]، بیان گردیده است. | |||
نخستین [[کتابی]] که در [[تفسیر]] [[آیات الاحکام]] نوشته شد از [[محمد بن سائب کلبی]] از [[اصحاب امام باقر]] و [[امام صادق]]{{عم}} است. [[ابن ندیم]] از احکام القرآن کلبی نام برده است<ref>الفهرست، ابن ندیم، ص۵۸.</ref>. [[ابن قتیبه]] از او با عنوان "صاحب التفسیر" یاد کرده است<ref>المعارف، ص۵۳۵-۵۳۶.</ref>. پس از او [[مقاتل بن سلیمان]] [[تفسیری]] با عنوان "[[خمس مأة آیات فی الاحکام" نوشته است. از دیگر [[تفاسیر]] در موضوع احکام القرآن، "احکام القرآن جصّاص" از [[ابوبکر احمد بن علی رازی جصّاص]] است. این تفسیر بر اساس اصول و مبانی [[مکتب]] [[حنفی]] سامان یافته است. "احکام القرآن" [[محمد بن ادریس شافعی]]؛ "الجامع لاحکام القرآن" [[قرطبی]]؛ "احکام القرآن" [[ابن العربی]]؛ "فقه القرآن" [[قطب]] [[راوندی]]؛ "کنزالعرفان فی فقه القرآن" [[فاضل مقداد]]؛ "مسالک الأفهام الی آیات الاحکام" [[فاضل جواد کاظمی]]، "احکام القرآن" [[کیاهراسی]]؛ "الاکلیل فی استنباط التنزیل" [[سیوطی]]؛ از آثار برجسته در این موضوعاند. | |||
در میان آیات الاحکامهای متعدد و متنوعی که به [[فارسی]] [[نگارش]] یافته "تفسیر جامع آیات الاحکام" از [[زین العابدین قربانی لاهیجی]] به صورت ساده و روان در ۱۲ جلد (۶ مجلد) برای استفاده عموم فارسی [[زبان]]، اثری مفید به شمار میرود. موضوعات مورد بحث در این اثر عبارتند از: طهارت، [[صلاة]]، [[صوم]]، زکات، خمس، حج، [[حکومت اسلامی]] و [[ولایت فقیه]]، تقیه، جهاد، دفاع، امر به معروف و نهی از منکر، مکاسب، متاجر مکاسب، دَین، [[قرض]]، [[مضاربه]]، [[وکالت]]، [[ودیعه]]، ضمان، [[سبق و رمایه]]، شُفعه، لُقَطه، [[اقرار]]، حَجر، [[وقف]]، [[نذر]]، [[یمین]]، [[عهد]]، عاریه، البسه، عرف، [[میراث]]، فضا، حدود و دیات. | |||
دو اثر بزرگ تقسیری که ضمن [[تفسیر]] تمام [[آیات]] در آنها به [[بیان احکام]] به صورت مبسوطتر پرداخته شده در میان [[اهل سنت]] "الجامع الاحکام القرآن" [[قرطبی]] و در میان [[شیعه]] تفسیر بزرگ "روض الجنان و روح الجنان" [[ابوالفتوح رازی]] میباشد که در این تفسیر به تبیین آراء فقهای بزرگ اهل سنت مانند [[شافعی]]، [[مالک]]، [[ابوحنیفه]] و [[احمد حنبل]]، اوزاعی، ظاهری و [[طبری]] نیز پرداخته شده و در واقع به نوعی [[فقه مقارن]] توجه شده است. | |||
با این همه باید [[اذعان]] نمود که هنوز کتاب جامع کاملی که بتواند تمام [[آیات الاحکام]] را به گونه مبسوط آن گونه که باید و شاید نوشته نشده و این خلأ بزرگ هنوز پُر نشده است؛ چرا که اگر با نگاهی نو و پویا به [[قرآن]] نگریسته شود، دامنه آیات الاحکام به مراتب بیش از پانصد [[آیه]] را در بر میگیرد و میتوان آن را تا دو هزار آیه تعمیم داد. | |||
[[ضرورت]] بحث عمیق در آیات الاحکام از آن جهت است که هر حکمی که در قالب [[احادیث]] و [[روایات]] در موضوعات [[فقهی]] صدور و ورود پیدا کرده باید بر [[احکام]] قرآن عرضه شوند و اگر [[مخالف]] با [[حکم]] قرآن باشند کنار گذاشته میشوند یا مثلاً در باب شروط [[معاملات]] اگر محتوای [[حدیث]] و روایتی خلاف قرآن باشد تمسّک به آن جایز نخواهد بود و در خود احادیث هم به این معنا اشاره و بلکه تصریح شده است. [[امام صادق]]{{ع}} از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل فرموده که: "ای [[مردم]]، آنچه که از من به شما رسیده و موافق قرآن باشد، من آن را گفتهام و هر آنچه از من به شما رسیده و [[مخالف]] [[قرآن]] باشد، آن را نگفتهام"<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ مَا جَاءَكُمْ عَنِّي يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَأَنَا قُلْتُهُ وَ مَا جَاءَكُمْ يُخَالِفُ الْقُرْآنَ فَلَمْ أَقُلْهُ}}، وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۱۱۱، ح۱۵.</ref>. و از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده که: "هر چیزی (حکمی) به قرآن و [[سنت]] عرضه میشود و هر [[حدیثی]] که موافق با قرآن نباشد، [[باطل]] و دورریختنی است"<ref>{{متن حدیث|كُلُّ شَيْءٍ مَرْدُودٌ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ وَ كُلُّ حَدِيثٍ لَا يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُفٌ}}،وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۱۱۱، ح۱۴.</ref>. | |||
همچنین آمده است: "هر کس مخالف با قرآن و سنت [[محمد]]، حکمی را صادر کند در واقع [[کفر]] ورزیده است"<ref>{{متن حدیث|مَنْ خَالَفَ كِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ مُحَمَّدٍ{{صل}} فَقَدْ كَفَرَ}}، وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۱۱۱، ح۱۶.</ref>. در خصوص شرط در [[معاملات]] نیز آمده است که: "هر کس شرطی را بر خلاف قرآن بنماید، برای او و طرف مقابل او، [[تعهد]] به آن جایز نیست و [[مسلمانان]]، هر شرطی که میکنند باید موافق و مطابق با قرآن باشد"<ref>{{متن حدیث|مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطاً مُخَالِفاً لِكِتَابِ اللَّهِ فَلَا يَجُوزُ لَهُ وَ لَا يَجُوزُ عَلَى الَّذِي اشْتُرِطَ عَلَيْهِ وَ الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ فِيمَا وَافَقَ كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۵۳، ح۱.</ref>. | |||
بنابراین نتیجه [[تدبر]] در [[آیات الاحکام]]، خود به خود منجر به [[حدیثشناسی]] نیز میشود. [[فقیه]] آشنا با قرآن، باید [[روایات]] خلاف قرآن را در [[استنباط]] مسائل و فروعات [[فقهی]]، [[شناسایی]] کند و ترتیب اثر ندهد و هر [[حکم]] و فتوابی که صادر میکند نباید برخلاف [[حکم الهی]] باشد: {{متن قرآن|وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ *... هُمُ الظَّالِمُونَ *... هُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«و آن کسان که بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری نکنند کافرند *... ستمگرند *... نافرمانند» سوره مائده، آیه ۴۴ -۴۵ و ۴۷.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}}<ref>«ما این کتاب (آسمانی) را بر تو، به حق فرو فرستادهایم تا در میان مردم بدانچه خداوند به تو نمایانده است داوری کنی و طرفدار خائنان مباش» سوره نساء، آیه ۱۰۵.</ref>. | |||
قطعاً [[فقیهان]] و قرآنپژوهانی که، چارچوب و خط قرمز تحقیقات فقهیشان [[قرآن]] و [[احادیث]] موافق آن بوده و از [[روایات]] خلاف قرآن [[اعراض]] نمودهاند، [[تفسیرها]] و فتاوای آنان با کسانی که به هر روایتی برای دریافت [[حکم]] تمسّک میجویند، تفاوت اساسی دارد. | |||
[[آیات الاحکام]] با توجه به ساختار لفظی و معنویشان دارای ویژگیهایی هستند که میتوان فهرستوار به آنها اشاره کرد: | |||
#ویژگی نخست آیات الاحکام قلیل اللفظ و کثیر المعنا (الفاظ اندک و معانی بسیار) بودن آنهاست {{متن قرآن|أَوْفُوا بِالْعُقُودِ}}<ref>«ای مؤمنان! به پیمانها وفا کنید» سوره مائده، آیه ۱.</ref>؛ {{متن قرآن|تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ}}<ref>«ای مؤمنان! داراییهای یکدیگر را میان خود به نادرستی نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید بیگمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> این گونه [[قواعد]] [[فقهی]] [[قرآنی]] از جهت لفظ و معنی واقعاً معجزهاند. میتوان بر اساس آنها [[احکام]] متنوع فراوانی را در مسائل [[تجارت]] و بازرگانی و [[قراردادهای بینالمللی]] [[استنباط]] کرد. | |||
#پراکندگی موضوعات فقهی در [[سورهها]] و [[آیات]]. این معنا سبب میشود که قرآنپژوه [[فقیه]]، رابطه موضوعات فقهی مندرج در سورهها و آیات را با دیگر موضوعات [[تاریخی]]، [[اخلاقی]]، نظامی، [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و [[فلسفی]] در آنها را [[کشف]] کند و از این طریق پیوند میان [[مادیات]] و [[معنویات]] را که تفکیکناپذیرند دریابد. در قرآن مسائلی چون [[نماز]]، [[جهاد]]، [[ارث]]، [[نکاح]] و [[طلاق]] و... با [[اخلاقیات]] پیوند ناگسستنی دارند. | |||
#شاکله و ساختار [[آیات الأحکام]] به صورت کلی و به گونهای است که میتوان از آنها برداشتهای چندبُعدی نمود و همین امر، [[جاذبه]] خاصی را به قرآن بخشیده است تعبیرهایی مانند «کُتِبَ» در [[تشریع]] [[روزه]] و [[وصیت]] و [[جهاد]]، حاوی نکات مهمی است. یا تعبیر «خَیر» و تسرّی آن به [[اموال]] نیز از دیگر لطایف آن است. | |||
#[[زبان]] [[ترغیب]] و [[انذار]] قرآن بهویژه در آیات الاحکام، کاملاً متناسب با احکام مربوطه به آن است، مثلاً در باب وصیت بیان قرآن نرم و ملایم و در باب [[روزه]] با لحن تشویقی؛ ولی در باب [[ربا]] با لحنی شدید و تند است. با توجه به محوریت [[آیات]] «[[قسط و عدل]]» و «تعقّل» در [[قرآن]] سزاوار است به عنوان محک و چارچوب اصلی، در چگونگی [[استنباط احکام]] و ملاک [[صحت]] و سقم فتاوا، و بلکه بابی به نام «قسط و عدل» در [[فقه]] برای آن گشوده شود.<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[احکام در قرآن (مقاله)|مقاله «احکام در قرآن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]].</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
| خط ۱۳۵: | خط ۱۵۷: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم''']] | # [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم''']] | ||
# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[احکام در قرآن (مقاله)|مقاله «احکام در قرآن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:احکام در قرآن]] | [[رده:احکام در قرآن]] | ||
[[رده:مدخل]] | [[رده:مدخل]] | ||