صحابه در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

*[[صحابه پیامبر]]، به [[یاران]] و کسانی که [[توفیق]] [[مصاحبت]] [[پیامبر]] را داشته‌اند گفته می‌شود و در اصطلاح خاص به [[نزدیکان]] [[پیامبر]] اطلاق می‌شود و در مفهوم واژگانی آن مطلق و شامل همه کسانی است که به [[پیامبر]] کمک کرده می‌شود، اما در جایی که در کنار [[مهاجران]] و [[انصار]] به کار گرفته می‌شود، منظور آنانی هستند که به طور کلی در [[عصر پیامبر]] بودند و [[پیامبر]] را [[درک]] کرده هرچند بعدها [[مرتد]] شدند و یا به صفت [[نفاق]] در [[قرآن]] توصیف شده‌اند، خواه از [[اهل مکه]] و یا [[مدینه]] و یا [[یمن]] و مناطق دیگر بوده باشند.

*[[خداوند متعال]] در [[قرآن کریم]] [[اصحاب پیامبر]] را به دو دسته تقسیم و گروهی را ستوده و گروهی را [[سرزنش]] کرده است:

*در [[آیات]] دیگر آمده است: {{متن قرآن|لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ * وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}}<ref>«(بخشی از این غنیمت‌ها) برای مستمندان مهاجری است که از خانه‌ها و دارایی‌های خود، رانده شده‌اند در حالی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را می‌جویند و خداوند و پیامبرش را یاری می‌کنند؛ آنانند که راستگویند * و (نیز برای) کسانی است که پیش از (آمدن) مهاجران، در خانه (های مدینه) و (پایگاه) ایمان، جای داشته‌اند؛ کسانی را که به سوی آنان هجرت کرده‌اند، دوست می‌دارند و در دل به آنچه به مهاجران داده‌اند، چشمداشتی ندارند و (آنان را) بر خویش برمی‌گزینند هر چند خود نیازمند باشند. و کسانی که از آزمندی جان خویش در امانند، رستگارند * و کسانی که پس از آنان آمده‌اند می‌گویند: پروردگارا! ما و برادران ما را که در ایمان از ما پیشی گرفته‌اند بیامرز و در دل‌های ما کینه‌ای نسبت به مؤمنان بر جای مگذار! پروردگارا! تو مهربان بخشاینده‌ای» سوره حشر، آیه ۸-۱۰.</ref>.

*و نیز آمده است: {{متن قرآن|وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«و شما را چه می‌شود که در راه خداوند هزینه نمی‌کنید در حالی که میراث آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است و در میان شما آنکه پیش از پیروزی (مکّه)، هزینه و جنگ کرده است (با کسان دیگر) برابر نیست؛ آنان از کسانی که پس از آن پیروزی، هزینه و جنگ کرده‌اند بلند پایه‌ترند و خداوند به همه نوید پاداش نیک داده است و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره حدید، آیه ۱۰.</ref>.

*همچنین [[خداوند]] در [[وصف]] ایشان این [[آیه]] را فرو فرستاد: {{متن قرآن|وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}}<ref>«و نیز به غنیمت‌های فراوانی که به دست خواهند آورد؛ و خداوند، پیروزمندی فرزانه است» سوره فتح، آیه ۱۹.</ref>.

*این [[آیات]] که بیانگر [[خشنودی]] [[خداوند]] از [[صحابه]] است؛ دلالت بر [[رستگاری]] همه ایشان ندارد، بلکه بیانگر کمالی است که این افراد در آن شرایط به [[دست]] آورده‌اند و اگر آن کمال را تا پایان [[زندگی]] نیز نگه دارند، [[رستگار]] خواهند بود، و اگر برخی [[صحابه]] در [[زندگی]]، [[راه]] خلاف [[اسلام]] را بپیمایند، [[رستگاری]] نخواهند یافت؛ زیرا [[جایگاه]] [[صحابه]] نزد [[خداوند]] بالاتر از [[پیامبر]] نیست که درباره او می‌فرماید: {{متن قرآن|لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref>«اگر شرک بورزی بی‌گمان کردارت از میان خواهد رفت و بی‌شک از زیانکاران خواهی بود» سوره زمر، آیه ۶۵.</ref>.

*در [[آیات]] دیگر می‌خوانیم:

*در برخی از [[آیات]] عده‌ای از [[صحابه]] [[سرزنش]] شده‌اند:

*در [[سوره حجرات]] نیز آمده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! اگر بزهکاری برایتان خبری آورد بررسی کنید مبادا نادانسته به گروهی زیان رسانید، آنگاه از آنچه کرده‌اید پشیمان گردید» سوره حجرات، آیه ۶.</ref>.

*همچنین [[خداوند]] در [[آیه]] دیگری درباره [[فرد]] مورد نظر در [[آیه]] قبل می‌‌فرماید: {{متن قرآن|أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ}}<ref>«آیا آنکه مؤمن است همگون کسی است که نافرمان است؟ (هرگز) برابر نیستند» سوره سجده، آیه ۱۸.</ref>.

*[[شأن نزول]] [[آیه]] "[[ولید بن عقبه]]" از [[اصحاب پیامبر]] بوده است که در عین داشتن دو [[فضیلت]] [[صحابی]] بودن و [[هجرت]] کردن به [[مدینه]]، نتوانست اعتبار خود را [[حفظ]] کند و با [[دروغ‌گویی]] درباره [[قبیله]] [[بنی مصطلق]]، [[خداوند]] از وی به عنوان [[فاسق]] یاد کرد. ملاحظه می‌شود با اینکه او [[پیامبر]]{{صل}} را دید و سخنانی را نیز از [[حضرت]] [[نقل]] کرد ولی [[فرمان]] بردار [[فرستاده خدا]] نبود؛ از این رو نمی‌توان همه [[اصحاب]] را که بیش از یک [[صد]] هزار تن بودند، [[عادل]] و [[پارسا]] دانست.

*'''[[آیات]] دیگر:'''

*[[قرآن کریم]] درباره کسانی که در [[جنگ احد]] به [[دستور پیامبر]]{{صل}} [[رفتار]] نکرده و سنگر خویش را در گردنه کوه [[احد]] رها کردند و در نتیجه، [[شکست]] زیانباری به [[مسلمانان]] رسید، می‌فرماید: {{متن قرآن|مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ}}<ref>«برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را می‌خواستید» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref>.

*[[‌ابن مسعود]] می‌گوید: "ما می‌پنداشتیم که میان [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} کسی نیست که خواسته‌اش [[دنیا]] باشد، تا اینکه [[خداوند]] این [[آیه]] را نازل فرمود".

*در [[آیه]] دیگری آمده است: {{متن قرآن|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«و محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او (نیز) فرستادگانی (بوده و) گذشته‌اند؛ آیا اگر بمیرد یا کشته گردد به (باورهای) گذشته خود باز می‌گردید؟ و هر کس به (باورهای) گذشته خود باز گردد هرگز زیانی به خداوند نمی‌رساند؛ و خداوند سپاسگزاران را به زودی پاداش خواهد داد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۴.</ref>.

*به این مطلب در [[سخنان پیامبر]]{{صل}} نیز اشاره شده است؛ [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در خطبه‌ای به [[خویشاوندان]] خود هشدار می‌دهد که سرانجام [[نیک]] و بد هر کس در گرو [[کردار]] خویش است و کسی به صرف [[خویشاوندی]] و بدون [[کردار نیک]] [[رستگار]] نخواهد شد.

*[[امام باقر]]{{ع}} می‌فرماید: "[[رسول خدا]]{{صل}} پس از [[فتح مکه]] بر [[کوه صفا]] ایستاد و فرمود: ای [[فرزندان]] [[بنی هاشم]]! ای [[فرزندان عبدالمطلب]]! من [[فرستاده خدا]] به سوی شما و [[خیرخواه]] شما هستم. من در گرو [[کردار]] خودم هستم و هر یک از شما هم در گرو [[کردار]] خویش می‌باشید. نگویید [[محمد]]{{صل}} از [[خاندان]] ماست (و هر جایی او رود ما نیز خواهیم رفت و وقتی او به [[بهشت]] رود، ما [[خویشاوند]] او نیز به [[بهشت]] خواهیم رفت). به [[خدا]] [[سوگند]]! [[دوستان]] من از میان شما و غیر شما، فقط انسان‌های با [[تقوا]] خواهند بود. در [[روز قیامت]] شما را نبینم که به نزد من آیید در حالی که [[دنیا]] را بر پشت خود بار کرده باشید. و مردمی [[کردار]] خوب [[آخرت]] را با خود آورده باشند. بدانید که من میان خودم و شما و میان [[خدای بزرگ]] و شما، عذر و بهانه‌ای باقی نگذاشتم (و با شما [[اتمام حجت]] کردم)"<ref>{{متن حدیث|لمّا فتح رسول الله مکة قَامَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} عَلَى الصَّفَا فَقَالَ يَا بَنِي هَاشِمٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ وَ إِنِّي شَفِيقٌ عَلَيْكُمْ وَ إِنَّ لِي عَمَلِي وَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ عَمَلَهُ لَا تَقُولُوا إِنَّ مُحَمَّداً مِنَّا وَ سَنَدْخُلُ مَدْخَلَهُ فَلَا وَ اللَّهِ مَا أَوْلِيَائِي مِنْكُمْ وَ لَا مِنْ غَيْرِكُمْ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِلَّا الْمُتَّقُونَ أَلَا فَلَا أَعْرِفُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَأْتُونَ تَحْمِلُونَ الدُّنْيَا عَلَى ظُهُورِكُمْ وَ يَأْتُونَ النَّاسُ يَحْمِلُونَ الْآخِرَةَ أَلَا إِنِّي قَدْ أَعْذَرْتُ إِلَيْكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيكُمْ}}؛ روضه کافی، کلینی، ج۸، ص۱۸۲؛ مجموعه ورام، ورام بن ابی‌فراس، ج۲، ص۱۵۱.</ref>.

*این سخن هشدار دهنده [[دلیل]] ورود به [[بهشت]] را [[تقوا]] معرفی می‌کند نه [[خویشاوندی]] یا [[صحابه]] بودن را؛ چنانکه [[صحابی]] بودن [[دلیل]] [[گرایش]] نداشتن آنها به [[کفر]] یا [[قتل]] و... نیست. [[پیامبر اسلام]] از [[آینده]] [[امت]] خود نگران بود و در [[حجة الوداع]] (آخرین [[حج]]) نیز به همه [[مسلمانان]] هشدار داده، فرمود: "پس از من به سوی [[کفر]] بازنگردید تا [مبادا] برخی از شما گردن بعضی دیگر را (به بهانه [[کفر]]) بزنید"<ref>{{متن حدیث|لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّاراً يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ}}؛ صحیح بخاری، بخاری، ج۷، ص۱۱۲، کتاب الادب، باب ما جاء فی قول الرجل ویلک؛ سنن دارمی، دارمی، ج۲، ص۶۹. </ref>؛ در این [[روایت]]، [[ضمیر]] "کُم" (شما [[مسلمانان]]) به کار رفته و همه [[صحابه]] مخاطب قرار گرفته‌اند.

*روزی [[پیامبر]]{{صل}} پس از [[خواندن نماز]] بر پیکر شهدای [[احد]] فرمود: "به [[خدا]] [[سوگند]]، من بر شما از [[گرایش]] به [[شرک]] نمی‌ترسم، بلکه از رقابت با یکدیگر در [[امور دنیوی]] یا [[حکومت]] نگران هستم"<ref>{{متن حدیث|... و انی و الله ما أخاف علیکم أن تشرکوا بعدی و لکن أخاف علیکم أن تنافسوا فیها}}؛ صحیح بخاری، بخاری، ج۴، ص۱۴۲، باب فی الحوض.</ref>.

*نویسندگان [[اهل سنت]] برای [[دفاع]] از نقد بر نظریه "[[عدالت]] همه [[صحابه]]" می‌گویند: ممکن است کسی توجیه کند که اعلام این [[رضایت]] ([[خداوند]] از [[مسلمانان]]) و مژده [[بهشت]] (دادن به آنان) مربوط به زمان [[نزول]] [[آیات]] است، امّا بعداً این افراد از [[دین خدا]] برگشته‌اند...".

*آن‌گاه در پاسخ می‌نویسند:

*مقصود نویسنده آن است که چون [[خداوند]] از [[سرنوشت]] [[آینده]] همه [[انسان‌ها]] [[آگاهی]] دارد و از سویی در برخی از [[آیات]] درباره گروهی از [[صحابه]] اظهار [[رضایت]] کرده، بنابراین، این [[رضایت خداوند]] از آن گروه همیشگی است.

*پاسخ:

*اول: این مطلب با هیچ یک از مبانی [[دین]] سازگار نیست که اگر [[خداوند]] در برهه‌ای از زمان درباره کسی اظهار [[رضایت]] کرده، بدین معناست که این [[رضایت]] در همه زمان‌ها باقی است؛ بلکه [[رضایت خداوند]] در همان [[آیات]] نیز مشروط است و چون مشروط است، [[استمرار]] نخواهد داشت. برخی از [[آیات]] کلمه "اذ" دارد؛ یعنی در هنگامی که [[مسلمانان]] آن گونه [[رفتار]] می‌کنند [[خشنودی خدا]] را به [[دست]] می‌آورند. از این‌رو، پس از آن زمان، [[خشنودی خدا]] مشروط به ادامه داشتن موجبات [[رضایت خدا]] است. چنانکه می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ * جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ}}<ref>«بی‌گمان آنانکه ایمان آورده‌اند و کردارهایی شایسته کرده‌اند، بهترین آفریدگانند * پاداش آنان نزد پروردگارشان بهشت‌هایی جاودان است که از بن آنها جویباران روان است، هماره در آن جاودانند، خداوند از ایشان خرسند است و آنان از او خرسندند، این از آن کسی است که از پروردگار خویش بیم کند» سوره بینه، آیه ۷-۸.</ref>. در این [[آیه]]، [[خشنودی]] [[خداوند]] از [[مؤمنان]] مشروط به [[ترس]] از [[پروردگار]] دانسته شده است.

*[[خداوند]] در [[آیه]] دیگری می‌فرماید: {{متن قرآن|لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«گروهی را نمی‌یابی که با ایمان به خداوند و روز واپسین، با کسانی که با خداوند و پیامبرش مخالفت ورزیده‌اند دوستی ورزند هر چند که آنان پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشانشان باشند؛ آنانند که (خداوند) ایمان را در دلشان برنوشته و با روحی از خویش تأییدشان کرده است و آنان را به بوستان‌هایی درمی‌آورد که از بن آنها جویباران روان است، در آنها جاودانند، خداوند از آنان خرسند است و آنان از وی خرسندند، آنان حزب خداوندند، آگاه باشید که بی‌گمان حزب خداوند است که (گرویدگان به آن) رستگارند» سوره مجادله، آیه ۲۲.</ref>.

*در این [[آیه]] نیز [[خشنودی]] [[خداوند]] مشروط به قبول [[محبت خدا]] و [[رسول]] و ترجیح و [[برتری]] دادن آن بر دیگران دانسته شده است. بنابراین، دائمی بودن [[خشنودی خدا]] از [[مؤمنان]] و [[مسلمانان]] مشروط به پایدار بودن موجبات [[خشنودی]] است که در این [[آیات]]، به [[کردار]] [[شایسته]]، [[ترس از خدا]]، [[دوست داشتن]] [[خدا]] و [[رسول]] و [[دشمن]] داشتن [[دشمنان]] دانسته شده است.

*در [[آیه]] دیگری آمده است: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«بی‌گمان خداوند از این گروه نافرمان  خشنود نخواهد گشت» سوره توبه، آیه ۹۶.</ref>.

*[[علامه طباطبایی]] در این باره می‌نویسد: "در این گونه [[آیات]]، [[خشنودی]] و [[ناخشنودی]] [[خدا]] بر عناوینی مترتب شده که به گفته [[علما]]، معلق کردن [[حکم]] بر صفت، نمایانگر علیّت است؛ یعنی اگر حکمی بر عنوان خاصی مترتب شود، آن عنوان، علّت برای آن [[حکم]] است. بنابراین، این [[آیه]] می‌فهماند که [[فسق]]، علت برای [[ناخشنودی]] [[خداوند]] است و هر کس [[فاسق]] شد از ([[خشنودی]]) [[خدا]] بیرون است؛ هر چند او قبلا مورد [[خشنودی خدا]] بوده، چنانکه عکس آن مطلب، [[یقینی]] است؛ یعنی اگر زمانی کسی [[فاسق]] بود، سپس [[ایمان]] آورد، [[خداوند]] از او خشتود می‌شود. بنابراین، اگر [[خشنودی]] [[خداوند]] درباره بندگانش مقیّد به [[ایمان]] و [[عمل صالح]] نشود –خواه [[کردار نیک]] خواه [[کردار بد]] را انجام دهند، خواه با [[تقوا]]، خواه [[فاسق]] باشند - لازمه این مطلب [[تکذیب]] صریح آیاتی مانند: {{متن قرآن|فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}}، {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«و خداوند گروه نافرمانان را راهنمایی نمی‌کند» سوره مائده، آیه ۱۰۸.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و خداوند ستمکاران را دوست نمی‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۵۷.</ref> می‌باشد. پس مدلول [[آیات]]، این مطلب نیست که بر هر کسی عنوان [[مهاجر]] یا [[انصار]] یا [[تابعی]] [[صدق]] کند، [[خداوند]] از او [[خشنود]] بوده و [این عنوان‌ها] موجب [[آمرزش]] او می‌شود؛ بلکه [[خداوند]] از [[مهاجرین]] و [[انصاری]] [[ستایش]] می‌کند که در [[ایمان]] و [[عمل صالح]] پایدار بمانند و برای آنان [[پاداش]] [[بهشت]] را آماده نموده است. چنانکه کلمه "من" (برخی) دلالت دارد که عده‌ای از آنان چنین خواهند بود و برخی از آنان، [[مؤمن حقیقی]] و [[شایسته]] بهشت‌اند و نه همه آنان.

*نکته دیگر روشن‌گر بحث این است که [[خشنودی]] [[خداوند]] چگونه است؟ [[خشنودی خدا]] از اوصاف فعلی است نه از اوصاف ذاتی او، چون [[ذات خداوند]]؛ متصف به [[خشنودی]] و [[خشم]] نمی‌گردد؛ زیرا که لازمه داشتن صفات [[خشم]] و [[خشنودی]]، [[راه]] یافتن [[تغییر]] و دگرگونی در [[ذات خداوند]] است؛ به این معنا که در حال [[سرکشی]] [[بندگان]]، [[خشم]] بر [[خدا]] عارض شود و هرگاه [[بندگان]] [[سرکش]] [[توبه]] نمایند، [[خشنودی]] در [[ذات خدا]] پدید آید.

*این [[تفسیر]]، سخنی [[اشتباه]] است، بلکه [[خشنودی]] و [[خشم خدا]] به این معنا است که او با بنده‌اش به گونه‌ای [[رفتار]] می‌کند که از آن [[رفتار]] [[خدا]]، [[خشنودی خدا]] دانسته می‌شود؛ مانند فرو فرستادن [[رحمت]] و [[نعمت]] بر [[بندگان]] یا جلوگیری کردن او از [[رحمت]] و فرو فرستادن [[عذاب]] بر آنان. بنابراین، امکان دارد که [[خشنودی]] [[خداوند]] در دوره‌ای از زمان شامل بنده‌ای شود، سپس با [[گناه]] کردن [[بنده]]، [[خشنودی خدا]] [[قطع]] شده و دگرگون شود و [[خشم]] و [[عذاب]] [[خدا]] جای [[خشنودی]] او را گیرد و در این صورت، هیچ گونه دگرگونی در [[ذات خدا]] پیش نمی‌آید.

*در نتیجه، [[خشنودی خدا]] در این [[آیه]] مقیّد به زمان است، ولی [[خشنودی]] [[انسان]] از [[خدا]] {{متن قرآن|رَضُوا عَنْهُ}} عبارت است از [[فرمانبرداری]]. او در برابر خواسته و [[اراده الهی]]؛ به گونه‌ای که [[بنده]] [[دوست]] نداشته باشد آنچه را [[خداوند]] [[دوست]] ندارد، و رسیدن به این [[مقام]] فقط با استمرار [[ایمان]] و [[عمل صالح]] حاصل می‌شود.

*بنابراین، [[تفسیر]] {{متن قرآن|رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ}}<ref>«خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند» سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref> فقط مشروط بودن [[خشنودی الهی]] را به [[ایمان]] و [[عمل صالح]] [[اثبات]] می‌کند. نیز در [[آیه]] پیش نفرموده که چون [[خداوند]] از سرانجام این افراد [[آگاه]] است از همه آنان [[خشنود]] شده است، بلکه چون آنان با [[خدا]] و [[پیامبر]] او [[بیعت]] نمودند [[خداوند]] از آنان [[خشنود]] گشت.

*بنابراین، هر کسی [[بیعت‌شکنی]] کند [[خشنودی]] [[خداوند]] را از [[دست]] می‌دهد، چنانکه [[خداوند]] فرموده است: {{متن قرآن|فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ}}<ref>«هر که پیمان شکند به زیان خویش می‌شکند» سوره فتح، آیه ۱۰.</ref>. اما جمله {{متن قرآن|أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ...}}<ref>«خداوند برای آنان باغ‌هایی آماده کرده است» سوره توبه، آیه ۸۹.</ref> که در برخی [[آیات]] آمده است، این قسمت از [[آیه]] به طور حتم و قطعی نمی‌فهماند که این افراد به [[بهشت]] می‌روند، بلکه [[آیه]] دلالت دارد که [[بهشت]] برای آنان آماده شده است؛ زیرا بین وارد شدن به [[بهشت]] و آماده شدن [[بهشت]]، فرق است. وارد شدن به [[بهشت]] بستگی به [[پایداری]] بر [[ایمان]] و [[اعمال صالح]] دارد و سرانجام [[انسان]]، مشروط به [[عاقبت به خیر]] بودن او است، در صورتی که آماده شدن [[بهشت]] چنین نیست و [[دلیل]] آن خود [[آیات]] است که هر جا با واژه {{متن قرآن|وَعَدَ}} آمده با عناوین کلی مانند [[ایمان]] و [[عمل صالح]] مشروط شده است، بدون اینکه به افراد معین اختصاص یابد؛ مثل {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ...}}<ref>«خداوند به مردان و زنان مؤمن، بوستان‌هایی، نوید داده است» سوره توبه، آیه ۷۲.</ref><ref>المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج۲۱، ص۳۷۳.</ref>.

*چنانکه برخی [[علما]] درباره [[آیه]] {{متن قرآن|كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}}<ref>«بدین گونه خداوند کردارهایشان را (چون) دریغ‌هایی به آنان می‌نمایاند» سوره بقره، آیه ۱۶۷.</ref> گفته‌اند: مقصود از این [[آیه]]، مؤمنانی است که [[خداوند]] جایگاهی را برای آنان فراهم نموده است، در حالی که در [[روز قیامت]] آن [[جایگاه]] [خوب] به آنان [افراد [[گمراه]] دوزخی] نشان داده می‌شود و آنان [[حسرت]] می‌خورند؛ چون آمدن به [[بهشت]] مشروط به [[اطاعت]] کامل [[انسان‌ها]] از [[دستورهای اسلام]] می‌باشد<ref>تفسیر طبری، ذیل آیه.</ref>.

*[[علامه طباطبایی]] می‌فرماید: "اصول [[قرآنی]] و [[فطرت سالم]] این مطلب را [[اثبات]] می‌کند و گرنه چگونه امکان دارد افرادی با یک [[رفتار]] [خوب] بهشتی شوند، هر چند پس از آن [[کردار]] خوب، [[آلوده]] به [[گناه]] و [[فساد]] گردند. لازمه چنین [[اعتقادی]] جمع بین دو متناقض است؛ چرا که [[انسان‌ها]] مکلف‌اند به [[وظایف دینی]] خود [[رفتار]] نمایند و از سویی [[انجام وظیفه]] در برهه‌ای از زمان موجب [[امنیت]] و بیمه شدن آنان از [[عذاب]] می‌گردد. از این‌رو، در بین [[یاران]] و همراهان [[پیامبر]] هم این قاعده و [[قانون]] وجود دارد"<ref>المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج۲۱، ص۳۷۳.</ref>.

*در توضیح این مطلب به برخی از [[روایات]] اشاره می‌شود:

*آن‌گاه [[امام]] به [[حسن بن موسی الوشاء]] فرمود: "علمای [[کوفه]] [[آیه]] {{متن قرآن|قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}}<ref>«فرمود: ای نوح! او از خاندان تو نیست، بی‌گمان او کرداری ناشایسته است» سوره هود، آیه ۴۶.</ref> را چگونه قرائت می‌کنند؟"

*[[حسن بن موسی]] پاسخ داد: "آنان چنین می‌خوانند: {{عربی|انّه عَمَل غیرُ صالح}}؛ یعنی او [[فرزند]] تو نیست و گروهی دیگر می‌خوانند: {{عربی|انّه عملٌ غیرُ صالح}}. [[امام]] فرمود: "چنین نیست؛ آنان [[آیه]] را غلط می‌خوانند و غلط [[تفسیر]] می‌کنند. معنی [[آیه]] چنین است: {{عربی|انّه عَمَل غیر صالح}}؛ یعنی [[فرزند]] تو خودش [[ناصالح]] است. او واقعاً [[فرزند نوح]] بود. او بدان جهت از درگاه [[خدا]] رانده شد که فردی [[ناصالح]] بود؛ با اینکه او [[فرزند نوح]] [[پیامبر]] بود. همچنین کسی از بستگان ما که از [[خداوند]] [[اطاعت]] نکند از ما نیست و تو ([[حسن بن موسی]]) اگر از [[خدای عزوجل]] [[اطاعت]] کردی، از ما [[اهل بیت]] خواهی بود"<ref>بحار الانوار، علامه مجلسی، ج۴۹، ص۲۱۸، تاریخ الإمام أبی الحسن الرضا{{ع}}.</ref>.

*بنابراین، [[فرزند]] [[امام]] بودن و انتساب داشتن به [[پیامبر]]{{صل}} و [[امام]]، سودی ندارد و [[عمل صالح]] لازم است. و [[آیات]] و [[روایات]] گویای این واقعیت است که مقررات [[الهی]] برای [[پاداش]] و [[کیفر]] با [[سعادت]] و [[شقاوت]] افراد، تابع شرایطی است.

*[[اسلام]] تابع [[قوانین]] و معیارهای خاصی است امّا از نظر [[دینی]]، هر گاه کسی [[شهادتین]] را بر زبان بیاورد، [[مسلمان]] شناخته می‌شود، ولی از نظر مقررات [[اخروی]] و حساب [[جهان]] دیگر باید تابع [[قانون]] [[خداوند]] باشد: {{متن قرآن|فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي}}<ref>«پس هر که از من [حضرت ابراهیم] پیروی کند از من است» سوره ابراهیم، آیه ۳۶.</ref>. یا {{متن قرآن|إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}}<ref>«بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست» سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref>.

*[[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: "ای [[مردم]]! همه شما، دارای یک [[پدر]] و یک [[پروردگار]] هستید؛ همگی از [[آدم]] [[آفریده]] شده‌اید و [[آدم]] از [[خاک]] [[آفریده]] شده است (اصل و [[نسب]] همه به [[خاک]] بر میگردد)، [[عرب]] بر [[عجم]] امتیازی ندارد، مگر به خاطر [[تقوا]]"<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ وَ إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ كُلُّكُمْ لِآدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُرَابٍ لَا فَخْرَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ إِلَّا بِالتَّقْوَى}}؛ کنز العمال، متقی هندی، ج۳، ص۹۳، ح۵۶۵۲ و ۵۶۵۵؛ مجمع الزوائد، هیثمی، باب الخطب فی الحج، ح۲۲۶۵.</ref>؛  [[سلمان فارسی]] در کسب [[تقوا]] به جایی رسید که [[رسول خدا]]{{صل}} درباره او فرمود: "[[سلمان]] از ما [[اهل بیت]] است"<ref>{{متن حدیث|سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ...}}</ref>؛ بنابراین، نظریه "[[عدالت]] همه [[صحابه]]" هم با [[روایات نبوی]] و هم با [[قانون]] [[پاداش]] و [[کیفر الهی]] در [[قرآن]] و هم با [[عقل]] [[مخالفت]] دارد.<ref>[[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم]]، ج۱، ص:۸۲-۹۸.</ref>