←طبقه راوی
| خط ۴۰: | خط ۴۰: | ||
==طبقه راوی== | ==طبقه راوی== | ||
[[تاریخ]] دقیق ولادت و [[وفات]] ابان بن عثمان روشن نیست<ref>درباره تاریخ وفات ابان بن عثمان نظرهای متفاوتی داده شده که هیچ کدام مستند قطعی ندارد؛ مثلاً بعضی آن را نزدیک سال ۲۰۰ (ق): {{عربی|مات علی رأس المأتین}} (لسان المیزان، ج۱، ص۳۶، ش۲۰) و برخی دیگر، حوالی سال ۱۷۰ (ق): المتوفی حوالی سنة ۱۷۰ ه (مجله تراثنا، ش۴۹، ص۲۳۲) و دستهای دیگر، وفات وی را قبل از سال ۱۸۳ (ق) ثبت کردند: ... قبل ۱۸۳ ه. (موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۲۱، ش۲۸۳).</ref>؛ ولی رجالیان وی را از [[اصحاب]] و [[راویان]] [[امامان]] صادق و کاظم{{عم}} به شمار آوردهاند و [[آیت الله بروجردی]] ایشان را در طبقه پنجم جای داده است<ref>ر.ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۲۳.</ref>. | [[تاریخ]] دقیق ولادت و [[وفات]] ابان بن عثمان روشن نیست<ref>درباره تاریخ وفات ابان بن عثمان نظرهای متفاوتی داده شده که هیچ کدام مستند قطعی ندارد؛ مثلاً بعضی آن را نزدیک سال ۲۰۰ (ق): {{عربی|مات علی رأس المأتین}} (لسان المیزان، ج۱، ص۳۶، ش۲۰) و برخی دیگر، حوالی سال ۱۷۰ (ق): المتوفی حوالی سنة ۱۷۰ ه (مجله تراثنا، ش۴۹، ص۲۳۲) و دستهای دیگر، وفات وی را قبل از سال ۱۸۳ (ق) ثبت کردند: ... قبل ۱۸۳ ه. (موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۲۱، ش۲۸۳).</ref>؛ ولی رجالیان وی را از [[اصحاب]] و [[راویان]] [[امامان]] [[امام صادق]] و [[امام کاظم]]{{عم}} به شمار آوردهاند و [[آیت الله بروجردی]] ایشان را در طبقه پنجم جای داده است<ref>ر.ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۲۳.</ref>. | ||
از بررسی [[اسناد روایات]] به دست میآید که وی دوران [[امامان]] | |||
از بررسی [[اسناد روایات]] به دست میآید که وی دوران [[امامان]] [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]]{{عم}} را [[درک]]، و از امامان صادق و رضا{{عم}} [[حدیث]] نقل کرده؛ ولی روایتی از وی از [[امام کاظم]]{{ع}} یافت نشده است. | |||
برقی، [[ابان بن عثمان]] را از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} به شمار آورده<ref>ر.ک: رجال البرقی، ص۳۹.</ref> و نظر کشی نیز همین است و ذیل عنوان تسمیة الفقهاء من أصحاب أبی عبدالله{{ع}} او را از [[اصحاب اجماع]] خوانده است<ref>ر.ک: رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۷۵، ش۷۰۵.</ref>. | برقی، [[ابان بن عثمان]] را از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} به شمار آورده<ref>ر.ک: رجال البرقی، ص۳۹.</ref> و نظر کشی نیز همین است و ذیل عنوان تسمیة الفقهاء من أصحاب أبی عبدالله{{ع}} او را از [[اصحاب اجماع]] خوانده است<ref>ر.ک: رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۷۵، ش۷۰۵.</ref>. | ||
[[نجاشی]] و [[شیخ طوسی]] وی را از [[راویان]] امامان صادق و کاظم{{عم}} دانسته و نوشتهاند: {{عربی|روی عن | |||
[[علامه]] [[شوشتری]] و [[آیت الله خویی]] پس از یادکرد [[کلام]] شیخ طوسی و نجاشی تصریح کردند که به [[روایت]] اَبان بن | [[نجاشی]] و [[شیخ طوسی]] وی را از [[راویان]] امامان صادق و کاظم{{عم}} دانسته و نوشتهاند: {{عربی|روی عن أبي عبدالله و أبی الحسن موسی{{ع}}}}<ref>رجال النجاشی، ص۱۳، ش۸؛ الفهرست (طوسی)، ص۴۷، ش۶۲.</ref>. | ||
تحقیق | |||
[[علامه]] [[شوشتری]] و [[آیت الله خویی]] پس از یادکرد [[کلام]] شیخ طوسی و نجاشی تصریح کردند که به [[روایت]] اَبان بن عثمان از امام کاظم{{ع}} [[دست]] پیدا نکردند<ref>{{عربی|إلا أنا لم نقف علی روایته عنه{{ع}}}} (قاموس الرجال، ج۱، ص۱۱۵)؛ {{عربی|ثم إنک قد عرفت من النجاشی و الشیخ روایة أبان بن عثمان، عن أبی الحسن{{ع}}، و لکنا لم نقف علیها من الکتب الأربعة، و هما أعلم بما قالا}}؛ (معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۵۴).</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص ۱۳۴-۱۳۵.</ref> | |||
==تحقیق== | |||
بررسی اسناد روایات مینمایاند که ابان بن عثمان، [[امام صادق]]{{ع}} را درک، و از ایشان روایت کرده<ref>ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۳۶، ح۹؛ ج۴، ص۲۰۷، ح۸؛ ج۵، ص۱۲۴، ح۲.</ref>، گرچه [[روایات]] با واسطه وی از آن [[حضرت]]{{ع}} بیشتر از روایات بیواسطه است؛ ولی روایتی از ایشان از امام کاظم{{عم}} در [[کتب حدیثی]] یافت نشده، با اینکه از جهت طبقه محذوری ندارد، چون دوران آن بزرگوار را درک کرده، چون اولاً روایات با واسطه از امام صادق{{ع}} فراوان دارد و ثانیاً از [[امام رضا]]{{ع}} نیز [[حدیث]] نقل کرده است، چنان که خواهد آمد. | بررسی اسناد روایات مینمایاند که ابان بن عثمان، [[امام صادق]]{{ع}} را درک، و از ایشان روایت کرده<ref>ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۳۶، ح۹؛ ج۴، ص۲۰۷، ح۸؛ ج۵، ص۱۲۴، ح۲.</ref>، گرچه [[روایات]] با واسطه وی از آن [[حضرت]]{{ع}} بیشتر از روایات بیواسطه است؛ ولی روایتی از ایشان از امام کاظم{{عم}} در [[کتب حدیثی]] یافت نشده، با اینکه از جهت طبقه محذوری ندارد، چون دوران آن بزرگوار را درک کرده، چون اولاً روایات با واسطه از امام صادق{{ع}} فراوان دارد و ثانیاً از [[امام رضا]]{{ع}} نیز [[حدیث]] نقل کرده است، چنان که خواهد آمد. | ||
شاید علت عدم روایت از امام کاظم{{ع}} جای [[زندگی]] ابان بن عثمان | |||
شاید علت عدم روایت از امام کاظم{{ع}} جای [[زندگی]] ابان بن عثمان بوده که در [[کوفه]] و [[بصره]] میزیسته - چنان که گذشت - و [[امام کاظم]]{{ع}} بیشتر عمرش را در [[زندان]] سپری کرده است. | |||
آری! از ظاهر بعضی اسناد فهمیده میشود که [[ابان بن عثمان]] از امام کاظم{{ع}} نیز [[حدیث]] دارد؛ مانند: | آری! از ظاهر بعضی اسناد فهمیده میشود که [[ابان بن عثمان]] از امام کاظم{{ع}} نیز [[حدیث]] دارد؛ مانند: | ||
#{{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبَانٍ<ref>مراد از ابان در این سند، ابان بن عثمان است، به قرینه روایت جعفر بن بشیر از وی. (ر.ک: بصائر الدرجات، ص۹، ح۳، الکافی، ج۱، ص۴۰۰، ح۵: ج۴، ص۳۰۸، ح۲).</ref> عَنْ أَبِي الْحُرِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} فَقَالَ إِنِّي أَهْدَيْتُ جَارِيَةً إِلَى الْكَعْبَةِ فَأُعْطِيتُ بِهَا خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ فَمَا تَرَى قَالَ بِعْهَا ثُمَّ خُذْ ثَمَنَهَا ثُمَّ قُمْ عَلَى حَائِطِ الْحِجْرِ ثُمَّ نَادِ وَ أَعْطِ كُلَّ مُنْقَطَعٍ بِهِ وَ كُلَّ مُحْتَاجٍ مِنَ الْحَاجِّ}}<ref>الکافی، ج۴، ص۵۴۵، ح۲۴.</ref>. | |||
#{{متن حدیث|الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانٍ<ref>مراد از ابان در این سند نیز ابان بن عثمان است، به قرینه روایت عباس بن عامر از وی. (ر.ک: اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ص۹۴، ش۱۴۹؛ رجال النجاشی، ص۱۷۲، ش۴۵۴؛ الکافی، ج۲، ص۱۸، ح۳؛ ج۶، ص۴۶۴، ح۱۵).</ref> عَنْ أَبِي الْحَسَنِ{{ع}} قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَقُولُ قَدْ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} فَقَالَ إِنِّي أَهْدَيْتُ جَارِيَةً إِلَى الْكَعْبَةِ وَ أُعْطِيتُ بِهَا خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ مَا تَرَى قَالَ بِعْهَا ثُمَّ خُذْ ثَمَنَهَا فَقُمْ بِهِ عَلَى هَذَا الْحَائِطِ حَائِطِ الْحِجْرِ ثُمَّ نَادِ فَأَعْطِ كُلَّ مُنْقَطَعٍ بِهِ وَ كُلَّ مُحْتَاجٍ مِنَ الْحَاجِّ}}<ref>تهذیب الأحکام، ج۵، ص۴۸۶، ح۱۷۳۴.</ref>. | |||
این احتمال و برداشت، درست نیست، چون در [[سند روایت]]، تصحیف رخ داده؛ زیرا مرحوم [[کلینی]] به جای عن | |||
در پانوشت [[کتاب کافی]] - چاپ دارالحدیث که همراه تحقیقات رجالی و سندی است- پس از استظهار وقوع تصحیف در [[سند روایت]] کافی (تصحیف ابن الحر یا | این احتمال و برداشت، درست نیست، چون در [[سند روایت]]، تصحیف رخ داده؛ زیرا مرحوم [[کلینی]] به جای {{عربی|"عن ابان، عن ابی الحسن"}}{{ع}}، اسم {{عربی|"عن ابان، عن أبی الحر"}} را نیز ثبت کرده<ref>{{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي الْحُرِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} فَقَالَ إِنِّي أَهْدَيْتُ جَارِيَةً إِلَى الْكَعْبَةِ...}}؛ الکافی، ج۴، ص۲۴۲، ح۳).</ref>، چنانکه [[شیخ صدوق]] این حدیث را در [[علل الشرائع]] آورده و در سند آن {{عربی|"عن ابان، عن ابن الحر"}} یاد شده است<ref>{{متن حدیث|حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مَتِّيلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ فَقَالَ إِنِّي أَهْدَيْتُ جَارِيَةً إِلَى الْكَعْبَةِ...}}؛ (علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۹ - ۴۱۰، ح۴).</ref>. | ||
کشی ذیل عنوان {{عربی|ما روی فی أدیم بن الحر أبی الحر الحذاء مینویسد: قال نصر بن الصباح: أبوالحر اسمه أدیم بن الحر و هو حذاء صاحب أبی عبدالله{{عم}}}}<ref>اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ص۳۴۷، ش۶۴۵.</ref>. | |||
بر این اساس، سند روایت کافی چنین است: {{عربی|... جعفر بن بشیر، عن أبان بن عثمان، عن أبی الحر، عن أبی عبدالله{{ع}}}}، چنان که سند [[تهذیب]] این گونه است: {{عربی|... عباس بن عامر، عن أبان بن عثمان، عن أبی الحر، قال: سمعت أباعبدالله{{ع}}}}. | در پانوشت [[کتاب کافی]] - چاپ دارالحدیث که همراه تحقیقات رجالی و سندی است- پس از استظهار وقوع تصحیف در [[سند روایت]] کافی (تصحیف ابن الحر یا ابیالحر به ابیالحسن) آمده که قرینه و مؤیدی بر [[صحت]] یکی از دو ضبط ابن الحر یا ابیالحر پیدا نکردیم<ref>{{متن حدیث|فالظاهر أن الحسن فی ما نحن فیه محترف من الحر و شباهة الکلمتین کثیرة جدا، لا سیما فی الخطوط القدیمة، کما لا یخفی، ثم أضیف{{ع}} بتخیل کون المراد من العنوان هو المعصوم{{ع}}...؛ و أما کون الصواب فی العنوان ابن الح أو أبی الحر فلم نهتد إلی ما یعرفنا ما هو الصواب فیه}}. (الکافی (ط - دار الحدیث)، ج۱۲، ص۳۹۳).</ref> در حالی که هر دو ضبط درست هستند؛ زیرا مراد از آن [[ادیم بن حر]] [[برادر]] [[ایوب بن حر]] است، که [[کنیه]] أبوالحر دارد، از این رو با چهار نام [[حدیث]] نقل کرده و در سند روایت یاد شده است: [[ادیم بن حر]]<ref>{{عربی|عمر بن أبان، عن أدیم بن الحر...}}؛ (بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۷۷، ح۸).</ref>؛ ابوالحر؛ ابن الحر؛ ادیم اخی ایوب<ref>عمر بن أبان الکلبی عن أدیم أخی أیوب. (بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۹۱ (۶) و۳۳۰ (ح۱۴)؛ فضالة بن أیوب، عن أدیم أخی أیوب. (بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۹۱، ح۷)</ref>. | ||
اشکال این احتمال، عدم [[روایت]] [[ابان بن عثمان]] از | |||
احتمال قویتر که کسی به آن اشاره نکرده، افتادگی عبارت [[عمر]] | کشی ذیل عنوان {{عربی|"ما روی فی أدیم بن الحر أبی الحر الحذاء"}} مینویسد: {{عربی|"قال نصر بن الصباح: أبوالحر اسمه أدیم بن الحر و هو حذاء صاحب أبی عبدالله{{عم}}"}}<ref>اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ص۳۴۷، ش۶۴۵.</ref>. | ||
بر این اساس، سند روایت کافی چنین است: {{عربی|"... جعفر بن بشیر، عن أبان بن عثمان، عن أبی الحر، عن أبی عبدالله{{ع}}"}}، چنان که سند [[تهذیب]] این گونه است: {{عربی|"... عباس بن عامر، عن أبان بن عثمان، عن أبی الحر، قال: سمعت أباعبدالله{{ع}}"}}. | |||
اشکال این احتمال، عدم [[روایت]] [[ابان بن عثمان]] از ابیالحر (ادیم بن الحر، ابن الحر) در [[کتب حدیثی]] است، گرچه از جهت طبقه محذوری نیست. | |||
احتمال قویتر که کسی به آن اشاره نکرده، افتادگی عبارت [[عمر بن]] از سند است<ref>یعنی عن عمر بن ابان، به جای عن ابان.</ref>. بر این اساس، [[سند روایت]] کافی چنین خواهد بود: {{عربی|"... جعفر بن بشیر، عن عمر بن أبان، عن أبی الحر، عن أبی عبدالله{{ع}}"}}، چنان که سند روایت تهذیب: {{عربی|"... عباس بن عامر، عن عمر بن أبان، عن أبی الحر قال: سمعت أباعبدالله{{ع}}"}}. | |||
این احتمال، چند گونه [[تأیید]] و تقویت میشود: | این احتمال، چند گونه [[تأیید]] و تقویت میشود: | ||
#[[عباس بن عامر]] [[راوی]] کتاب عمر بن ابان است، چنان که [[نجاشی]] در ترجمه عمر بن ابان به آن تصریح دارد<ref>ر.ک: رجال النجاشی، ص۲۸۵، ش۷۵۹.</ref>. | |||
#روایت [[جعفر بن بشیر]] از عمر بن اَبان در [[اسناد روایات]]<ref>ر.ک: الکافی، ج۵، ص۴۶۱، ح۳؛ کمال الدین، ج۱، ص۲۳۱، ح۳۴؛ مختصر البصائر، ص۳۲۰، ح۳۴۷.</ref>. | |||
#روایت عمر بن اَبان از [[ادیم بن الحر]] در اسناد روایات<ref>ر.ک: بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۷۷ (ح ۸)، ۲۹۰ (ح۴)، ۲۹۱ (ح۶)، ۳۳۰ (۱۴) و ۴۱۰ (ح۱).</ref>. | |||
بر این پایه، دو اشکال در سند روایت کافی و تهذیب هست: تصحیف | |||
دلیل روایت ابان بن عثمان از [[امام رضا]]{{ع}} [[حدیثی]] در [[تفسیر عیاشی]] است: {{متن حدیث|عَنْ أَبَانٍ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا{{ع}} قَالَ: فَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}}<ref>ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید سوره نساء، آیه ۵۹.</ref> فَقَالَ ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} ثُمَّ سَكَتَ فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ الْحَسَنُ{{ع}} ثُمَّ سَكَتَ فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ الْحُسَيْنُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ سَكَتَ فَلَمْ يَزَلْ يَسْكُتُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ حَتَّى أُعِيدَ الْمَسْأَلَةَ فَيَقُولُ حَتَّى سَمَّاهُمْ إِلَى آخِرِهِمْ}}<ref>تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۵۱، ح۱۷۱.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص | بر این پایه، دو اشکال در سند روایت کافی و تهذیب هست: تصحیف ابیالحر (یا ابن الحر) به ابیالحسن؛ افتادگی عمر بن از سند. به هر روی، روایت ابان بن عثمان از [[امام کاظم]]{{ع}} با این [[حدیث]] [[اثبات]] پذیر نیست. | ||
دلیل روایت ابان بن عثمان از [[امام رضا]]{{ع}} [[حدیثی]] در [[تفسیر عیاشی]] است: {{متن حدیث|عَنْ أَبَانٍ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا{{ع}} قَالَ: فَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}}<ref>ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید سوره نساء، آیه ۵۹.</ref> فَقَالَ ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} ثُمَّ سَكَتَ فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ الْحَسَنُ{{ع}} ثُمَّ سَكَتَ فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ الْحُسَيْنُ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ سَكَتَ فَلَمْ يَزَلْ يَسْكُتُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ حَتَّى أُعِيدَ الْمَسْأَلَةَ فَيَقُولُ حَتَّى سَمَّاهُمْ إِلَى آخِرِهِمْ}}<ref>تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۵۱، ح۱۷۱.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص ۱۳۵-۱۳۹.</ref> | |||
==استادان و [[شاگردان]] [[راوی]]== | ==استادان و [[شاگردان]] [[راوی]]== | ||