آیه اخوت: تفاوت میان نسخهها
جز (جایگزینی متن - 'برادر ایمانی' به 'برادر ایمانی') |
|||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
*در اصطلاح و استعاره به معانی [[مشارکت]] در [[قوم]] و [[قبیله]] یا [[دین]] یا [[صنعت]] یا [[معامله]] و یا مناسبات دیگر به کار رفته است. مثلاً در [[آیه]] مورد بحث، [[اخوت]] به معنای [[مشارکت]] در [[دین]] و [[ایمان]] است و نقطه مقابل آن در [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ}}<ref>«ای مؤمنان! مانند کسانی مباشید که کفر پیشه کردند و در مورد همگنان خویش گفتند» سوره آل عمران، آیه ۱۵۶.</ref> به معنای [[مشارکت]] در [[کفر]] و نیز [[آیه]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ}}<ref>«آیا به کسانی ننگریستهای که دورویی میکنند، به برادران کافر خود از اهل کتاب میگویند» سوره حشر، آیه ۱۱.</ref> به معنای [[مشارکت]] در [[نفاق]] است. همچنین در چند [[آیه]] به معنای [[مشارکت]] در [[قوم]] و [[قبیله]] آمده است {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان نوح بدیشان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۰۶.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان هود به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۲۴.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه (را) که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۴۲.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان لوط به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۶۱.</ref>. | *در اصطلاح و استعاره به معانی [[مشارکت]] در [[قوم]] و [[قبیله]] یا [[دین]] یا [[صنعت]] یا [[معامله]] و یا مناسبات دیگر به کار رفته است. مثلاً در [[آیه]] مورد بحث، [[اخوت]] به معنای [[مشارکت]] در [[دین]] و [[ایمان]] است و نقطه مقابل آن در [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ}}<ref>«ای مؤمنان! مانند کسانی مباشید که کفر پیشه کردند و در مورد همگنان خویش گفتند» سوره آل عمران، آیه ۱۵۶.</ref> به معنای [[مشارکت]] در [[کفر]] و نیز [[آیه]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ}}<ref>«آیا به کسانی ننگریستهای که دورویی میکنند، به برادران کافر خود از اهل کتاب میگویند» سوره حشر، آیه ۱۱.</ref> به معنای [[مشارکت]] در [[نفاق]] است. همچنین در چند [[آیه]] به معنای [[مشارکت]] در [[قوم]] و [[قبیله]] آمده است {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان نوح بدیشان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۰۶.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان هود به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۲۴.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه (را) که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۴۲.</ref>، {{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که برادرشان لوط به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۶۱.</ref>. | ||
*از [[عبدالله بن عباس]] گزارش شده است: "هنگامی که آیه اخوت نازل گشت، [[رسول خدا]]{{صل}} در میان [[مسلمانان]] پیوند [[برادری]] [[استوار]] ساخت؛ [[ابوبکر]] را با [[عمر]]، [[عثمان]] را با [[عبدالرحمن]] و... تا آنکه همه [[مسلمانان]] را، برابر پایه و [[منزلت]] ایشان با یکدیگر [[برادر]] ساخت". سپس به [[علی]]{{ع}} فرمود: "تو [[برادر]] [[منی]] و من [[برادر]] تو هستم". آوردهاند که درباره این [[آیه]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[پرسش]] نمودند، فرمود: "مزد آن کس که در برقراری [[آشتی]] میان [[مردمان]] بکوشد، برابر مزد کسی است که در [[راه خدا]] [[جهاد]] کند". | *از [[عبدالله بن عباس]] گزارش شده است: "هنگامی که آیه اخوت نازل گشت، [[رسول خدا]]{{صل}} در میان [[مسلمانان]] پیوند [[برادری]] [[استوار]] ساخت؛ [[ابوبکر]] را با [[عمر]]، [[عثمان]] را با [[عبدالرحمن]] و... تا آنکه همه [[مسلمانان]] را، برابر پایه و [[منزلت]] ایشان با یکدیگر [[برادر]] ساخت". سپس به [[علی]]{{ع}} فرمود: "تو [[برادر]] [[منی]] و من [[برادر]] تو هستم". آوردهاند که درباره این [[آیه]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[پرسش]] نمودند، فرمود: "مزد آن کس که در برقراری [[آشتی]] میان [[مردمان]] بکوشد، برابر مزد کسی است که در [[راه خدا]] [[جهاد]] کند". | ||
*تناسب معنایی چشمگیری میان این [[آیه]] و [[آیات]] قبل و بعد آن هست، چرا که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و اگر دو دسته از مؤمنان جنگ کنند، میان آنان را آشتی دهید پس اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کرد با آن کس که ستم میکند جنگ کنید تا به فرمان خداوند باز گردد و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره حجرات، آیه ۹.</ref> سخن از [[اختلاف]] و درگیری احتمالی دو گروه از [[مؤمنان]] به میان آمده و از [[مسلمانان]] خواسته است تا میان آن دو، [[صلح]] و [[آشتی]] برقرار سازند و در این [[آیه]] هم اعلام داشته که [[مؤمنان]] با یکدیگر برادرند و از آنان خواسته است تا در صورت بروز [[اختلاف]] بین دو [[برادر | *تناسب معنایی چشمگیری میان این [[آیه]] و [[آیات]] قبل و بعد آن هست، چرا که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و اگر دو دسته از مؤمنان جنگ کنند، میان آنان را آشتی دهید پس اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کرد با آن کس که ستم میکند جنگ کنید تا به فرمان خداوند باز گردد و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره حجرات، آیه ۹.</ref> سخن از [[اختلاف]] و درگیری احتمالی دو گروه از [[مؤمنان]] به میان آمده و از [[مسلمانان]] خواسته است تا میان آن دو، [[صلح]] و [[آشتی]] برقرار سازند و در این [[آیه]] هم اعلام داشته که [[مؤمنان]] با یکدیگر برادرند و از آنان خواسته است تا در صورت بروز [[اختلاف]] بین دو [[برادر ایمانی]]، میان آن دو را [[اصلاح]] و رفع کدورت نمایند. نیز در [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند؛ و نه زنانی زنانی دیگر را، بسا آنان از اینان بهتر باشند و از یکدیگر عیبجویی مکنید و (همدیگر را) با لقبهای ناپسند مخوانید! پس از ایمان، بزهکاری نامگذاری ناپسندی است و آنان ک» سوره حجرات، آیه ۱۱.</ref>، {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای مؤمنان! از بسیاری از گمانها دوری کنید که برخی از گمانها گناه است و (در کار مردم) کاوش نکنید و از یکدیگر غیبت نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست میدارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناپسند میدارید و از خداوند پروا کنید که خداوند توبهپذیری» سوره حجرات، آیه ۱۲.</ref> [[مؤمنان]] را از [[ارتکاب گناهان]] و [[اعمال زشت]] [[اخلاقی]]، چون [[مسخره کردن]] یکدیگر، دادن لقبهای [[ناپسند]] به یکدیگر، [[جاسوسی]] در امور شخصی و [[غیبت]] کردن دیگران، [[نهی]] فرموده است، زیرا ارتکاب این [[اعمال]] و مشابه آنها مایه کدورت و [[قهر]] و جدایی [[برادران ایمانی]] میگردد؛ لذا در [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> اعلام داشته که [[مؤمنان]] با هم برادرند و [[برادران ایمانی]] نباید مرتکب آن خطاهای [[اخلاقی]] شوند و چنانچه در اثر ارتکاب آن [[اعمال]]، کدورت و قهری میان ایشان پدید آمد، [[وظیفه]] [[دینی]] برادارن [[مؤمن]]، برقراری [[آشتی]] و [[اصلاح ذات البین]] و رفع کدورت میان آنهاست که به [[دلیل]] [[حدیث]] سابق الذکر، این کار مانند [[جهاد]] در راه خداست. | ||
*[[مفسران]] درباره اینکه چرا در آغاز [[آیه]] فرموده: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ}}، اما به دنبال آن فرموده: {{متن قرآن|فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} گفتهاند: {{متن قرآن|أَخَوَيْكُمْ}} در این [[آیه]] مثّنی است و [[ابوعبیده]] استعمال مثنی به جای جمع را مجاز دانسته است. | *[[مفسران]] درباره اینکه چرا در آغاز [[آیه]] فرموده: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ}}، اما به دنبال آن فرموده: {{متن قرآن|فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} گفتهاند: {{متن قرآن|أَخَوَيْكُمْ}} در این [[آیه]] مثّنی است و [[ابوعبیده]] استعمال مثنی به جای جمع را مجاز دانسته است. | ||
*[[زمخشری]] میگوید: بازگو کردن دو نفر و نه بیش از دو نفر به این لحاظ است که [[اختلاف]] و جدایی، بین کمتر از دو نفر ممکن نیست و آن گاه که [[آشتی]] دادن بین افراد کمتر (حداقل دو نفر) ضروری باشد، بین تعداد بیشتر یا دو گروه بزرگ ضروریتر است. نیز گفتهاند که منظور از {{متن قرآن|أَخَوَيْكُمْ}} در این [[آیه]]، دو [[قبیله اوس]] و [[خزرج]] است. | *[[زمخشری]] میگوید: بازگو کردن دو نفر و نه بیش از دو نفر به این لحاظ است که [[اختلاف]] و جدایی، بین کمتر از دو نفر ممکن نیست و آن گاه که [[آشتی]] دادن بین افراد کمتر (حداقل دو نفر) ضروری باشد، بین تعداد بیشتر یا دو گروه بزرگ ضروریتر است. نیز گفتهاند که منظور از {{متن قرآن|أَخَوَيْكُمْ}} در این [[آیه]]، دو [[قبیله اوس]] و [[خزرج]] است. | ||
*[[علامه طباطبایی]] نیز به نکته لطیفی اشاره کرده و میگوید: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} استئناف مؤکد است و به خاطر آنچه که در [[آیه]] پیشین درباره [[اصلاح]] دو [[طایفه]] [[مؤمن]] که با هم در [[جنگ]] هستند، مطرح شده و نسبت [[مؤمنین]] را در نسبت [[برادران]] خلاصه نموده تا مقدمهای باشد برای تعلیل [[حکم]] [[صلح]] در عبارت: {{متن قرآن|فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} و از آن چنین استفاده میشود که دو [[طایفه]] در [[جنگ]] به سبب وجود [[برادری]] میانشان، [[واجب]] است که [[صلح]] در میانشان برقرار گردد و چون آشتیدهندگان، [[برادران]] دو گروه متخاصم هستند، لازم است که در [[اصلاح]] میان ایشان بکوشند. | *[[علامه طباطبایی]] نیز به نکته لطیفی اشاره کرده و میگوید: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} استئناف مؤکد است و به خاطر آنچه که در [[آیه]] پیشین درباره [[اصلاح]] دو [[طایفه]] [[مؤمن]] که با هم در [[جنگ]] هستند، مطرح شده و نسبت [[مؤمنین]] را در نسبت [[برادران]] خلاصه نموده تا مقدمهای باشد برای تعلیل [[حکم]] [[صلح]] در عبارت: {{متن قرآن|فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}} و از آن چنین استفاده میشود که دو [[طایفه]] در [[جنگ]] به سبب وجود [[برادری]] میانشان، [[واجب]] است که [[صلح]] در میانشان برقرار گردد و چون آشتیدهندگان، [[برادران]] دو گروه متخاصم هستند، لازم است که در [[اصلاح]] میان ایشان بکوشند. | ||
*[[ابن عربی]] نیز با نگاهی [[عرفانی]] به [[آیه]] در [[تفسیر]] آن میگوید: اینکه [[خداوند]] فرموده {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره مائده، آیه ۴۲.</ref> یعنی [[محبت الهی]] مترتب بر [[عدالت]] است. سپس [[خداوند]] به دنبال آن بیان میدارد [[ایمانی]] که کمترین مرتبهاش، [[توحید]] و عمل است، [[اخوت]] [[حقیقی]] میان [[مؤمنین]] را میطلبد؛ اخوّتی که بر پایه [[محبت]] [[قلبی]] و [[باطنی]] است نه [[محبت]] صوری که به سبب همجنسی و ولادت حاصل میگردد. لذا بر [[اهل]] [[صفا]] [[واجب]] است به مقتضای [[رحمت]] و [[رأفت]] و [[شفقت]] لازم برای [[اخوت]] [[حقیقی]]، میان دو گروه / دو [[برادر | *[[ابن عربی]] نیز با نگاهی [[عرفانی]] به [[آیه]] در [[تفسیر]] آن میگوید: اینکه [[خداوند]] فرموده {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره مائده، آیه ۴۲.</ref> یعنی [[محبت الهی]] مترتب بر [[عدالت]] است. سپس [[خداوند]] به دنبال آن بیان میدارد [[ایمانی]] که کمترین مرتبهاش، [[توحید]] و عمل است، [[اخوت]] [[حقیقی]] میان [[مؤمنین]] را میطلبد؛ اخوّتی که بر پایه [[محبت]] [[قلبی]] و [[باطنی]] است نه [[محبت]] صوری که به سبب همجنسی و ولادت حاصل میگردد. لذا بر [[اهل]] [[صفا]] [[واجب]] است به مقتضای [[رحمت]] و [[رأفت]] و [[شفقت]] لازم برای [[اخوت]] [[حقیقی]]، میان دو گروه / دو [[برادر ایمانی]]، [[آشتی]] برقرار سازند. | ||
*گزارش کردهاند که مطلب قابل توجه درباره آیه اخوت و تأکید بر [[برادری]] [[مؤمنان]] با یکدیگر، تأثیر [[حکم]] این [[آیه]] در گروههایی از [[صوفیه]] و عرفای [[اهل فتوّت]] (فتیان) است که در دوره [[عثمانی]] در [[آناتولی]] نیز تشکیلاتی منسجم داشتند و اعضای ایشان، رؤسای خود را "أخی" میخواندند که مأخوذ از [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> است و بر نوعی رابطه برادرانه میان افراد گروه دلالت میکرد<ref>الأدب و المروه، ص۲۴۰؛ آرنا کیس، ص۲۳۳.</ref>.[[لقب]] "أخی" نزد [[صوفیه]] این منطقه هم مرسوم بود و این واژه را در ترکیب [[اسامی]] آنها نیز میتوان یافت. مناسبات میان اخیان و صوفیان در این منطقه چندان نزدیک بود که [[مشایخ]] مولویه در حلقههای فتیان و اخیان خلفایی خاص داشتند<ref>فتوت در کشورهای اسلامی، ص۷۶-۸۴؛ آرنا کیس، ص۲۳۵.</ref>. | *گزارش کردهاند که مطلب قابل توجه درباره آیه اخوت و تأکید بر [[برادری]] [[مؤمنان]] با یکدیگر، تأثیر [[حکم]] این [[آیه]] در گروههایی از [[صوفیه]] و عرفای [[اهل فتوّت]] (فتیان) است که در دوره [[عثمانی]] در [[آناتولی]] نیز تشکیلاتی منسجم داشتند و اعضای ایشان، رؤسای خود را "أخی" میخواندند که مأخوذ از [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> است و بر نوعی رابطه برادرانه میان افراد گروه دلالت میکرد<ref>الأدب و المروه، ص۲۴۰؛ آرنا کیس، ص۲۳۳.</ref>.[[لقب]] "أخی" نزد [[صوفیه]] این منطقه هم مرسوم بود و این واژه را در ترکیب [[اسامی]] آنها نیز میتوان یافت. مناسبات میان اخیان و صوفیان در این منطقه چندان نزدیک بود که [[مشایخ]] مولویه در حلقههای فتیان و اخیان خلفایی خاص داشتند<ref>فتوت در کشورهای اسلامی، ص۷۶-۸۴؛ آرنا کیس، ص۲۳۵.</ref>. | ||
*آیه اخوت، نقش مهمی در جریان نهادهای [[اجتماعی]] و جریان [[فتوت]] در [[جهان اسلام]] داشته است. بر اساس این [[آیه]]، [[اسلام]] همه [[مسلمانان]] را یک [[خانواده]] دانسته است. این [[آیه]] در [[فلسفه سیاسی اسلام]]، منبع و اصل بسیار مهم [[وحدت]] [[امت اسلامی]] است.<ref>[[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه اذن (مقاله)|مقاله «آیه اخوت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۶۳-۶۴.</ref> | *آیه اخوت، نقش مهمی در جریان نهادهای [[اجتماعی]] و جریان [[فتوت]] در [[جهان اسلام]] داشته است. بر اساس این [[آیه]]، [[اسلام]] همه [[مسلمانان]] را یک [[خانواده]] دانسته است. این [[آیه]] در [[فلسفه سیاسی اسلام]]، منبع و اصل بسیار مهم [[وحدت]] [[امت اسلامی]] است.<ref>[[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه اذن (مقاله)|مقاله «آیه اخوت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۶۳-۶۴.</ref> | ||
نسخهٔ ۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۱۰
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه اخوت از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه اخوت در قرآن - آیه اخوت در حدیث - آیه اخوت در کلام اسلامی - آیه اخوت در گفتگوهای بینالمذاهب - پرسش مرتبط ندارد- متن آیه: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾[۱].
مقدمه
- از آنجا که در این آیه موضوع مهم اُخوّت برادری مؤمنان با عبارت ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ﴾[۲] مطرح گردیده، به آیه اخوّت مشهور شده است.
- اُخوّت، مصدر و از ریشه أخو / أخا به معنی برادری، برادر شدن از راه ولادت از مادر یا پدر مشترک با پدر و مادر و یا به واسطه شیرخوارگی و دوست شدن است. اسم آن اَخ که در اصل آخر بوده در قرآن در ساختارهای
- مفرد اَخ: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۳]؛
- مثنی اَخَوَیکُم: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾[۴]،
- جمع إخوان: ﴿وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ﴾[۵]
- جمع إخوه: ﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾[۶] و ﴿وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ﴾[۷] آمده است.
- در اصطلاح و استعاره به معانی مشارکت در قوم و قبیله یا دین یا صنعت یا معامله و یا مناسبات دیگر به کار رفته است. مثلاً در آیه مورد بحث، اخوت به معنای مشارکت در دین و ایمان است و نقطه مقابل آن در آیه ﴿لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ﴾[۸] به معنای مشارکت در کفر و نیز آیه ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ﴾[۹] به معنای مشارکت در نفاق است. همچنین در چند آیه به معنای مشارکت در قوم و قبیله آمده است ﴿إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ﴾[۱۰]، ﴿إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ﴾[۱۱]، ﴿إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ﴾[۱۲]، ﴿إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ﴾[۱۳].
- از عبدالله بن عباس گزارش شده است: "هنگامی که آیه اخوت نازل گشت، رسول خدا(ص) در میان مسلمانان پیوند برادری استوار ساخت؛ ابوبکر را با عمر، عثمان را با عبدالرحمن و... تا آنکه همه مسلمانان را، برابر پایه و منزلت ایشان با یکدیگر برادر ساخت". سپس به علی(ع) فرمود: "تو برادر منی و من برادر تو هستم". آوردهاند که درباره این آیه از پیامبر اکرم(ص) پرسش نمودند، فرمود: "مزد آن کس که در برقراری آشتی میان مردمان بکوشد، برابر مزد کسی است که در راه خدا جهاد کند".
- تناسب معنایی چشمگیری میان این آیه و آیات قبل و بعد آن هست، چرا که در آیه ﴿وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ﴾[۱۴] سخن از اختلاف و درگیری احتمالی دو گروه از مؤمنان به میان آمده و از مسلمانان خواسته است تا میان آن دو، صلح و آشتی برقرار سازند و در این آیه هم اعلام داشته که مؤمنان با یکدیگر برادرند و از آنان خواسته است تا در صورت بروز اختلاف بین دو برادر ایمانی، میان آن دو را اصلاح و رفع کدورت نمایند. نیز در آیه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾[۱۵]، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ﴾[۱۶] مؤمنان را از ارتکاب گناهان و اعمال زشت اخلاقی، چون مسخره کردن یکدیگر، دادن لقبهای ناپسند به یکدیگر، جاسوسی در امور شخصی و غیبت کردن دیگران، نهی فرموده است، زیرا ارتکاب این اعمال و مشابه آنها مایه کدورت و قهر و جدایی برادران ایمانی میگردد؛ لذا در آیه ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾[۱۷] اعلام داشته که مؤمنان با هم برادرند و برادران ایمانی نباید مرتکب آن خطاهای اخلاقی شوند و چنانچه در اثر ارتکاب آن اعمال، کدورت و قهری میان ایشان پدید آمد، وظیفه دینی برادارن مؤمن، برقراری آشتی و اصلاح ذات البین و رفع کدورت میان آنهاست که به دلیل حدیث سابق الذکر، این کار مانند جهاد در راه خداست.
- مفسران درباره اینکه چرا در آغاز آیه فرموده: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ﴾، اما به دنبال آن فرموده: ﴿فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ﴾ گفتهاند: ﴿أَخَوَيْكُمْ﴾ در این آیه مثّنی است و ابوعبیده استعمال مثنی به جای جمع را مجاز دانسته است.
- زمخشری میگوید: بازگو کردن دو نفر و نه بیش از دو نفر به این لحاظ است که اختلاف و جدایی، بین کمتر از دو نفر ممکن نیست و آن گاه که آشتی دادن بین افراد کمتر (حداقل دو نفر) ضروری باشد، بین تعداد بیشتر یا دو گروه بزرگ ضروریتر است. نیز گفتهاند که منظور از ﴿أَخَوَيْكُمْ﴾ در این آیه، دو قبیله اوس و خزرج است.
- علامه طباطبایی نیز به نکته لطیفی اشاره کرده و میگوید: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ﴾ استئناف مؤکد است و به خاطر آنچه که در آیه پیشین درباره اصلاح دو طایفه مؤمن که با هم در جنگ هستند، مطرح شده و نسبت مؤمنین را در نسبت برادران خلاصه نموده تا مقدمهای باشد برای تعلیل حکم صلح در عبارت: ﴿فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ﴾ و از آن چنین استفاده میشود که دو طایفه در جنگ به سبب وجود برادری میانشان، واجب است که صلح در میانشان برقرار گردد و چون آشتیدهندگان، برادران دو گروه متخاصم هستند، لازم است که در اصلاح میان ایشان بکوشند.
- ابن عربی نیز با نگاهی عرفانی به آیه در تفسیر آن میگوید: اینکه خداوند فرموده ﴿إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ﴾[۱۸] یعنی محبت الهی مترتب بر عدالت است. سپس خداوند به دنبال آن بیان میدارد ایمانی که کمترین مرتبهاش، توحید و عمل است، اخوت حقیقی میان مؤمنین را میطلبد؛ اخوّتی که بر پایه محبت قلبی و باطنی است نه محبت صوری که به سبب همجنسی و ولادت حاصل میگردد. لذا بر اهل صفا واجب است به مقتضای رحمت و رأفت و شفقت لازم برای اخوت حقیقی، میان دو گروه / دو برادر ایمانی، آشتی برقرار سازند.
- گزارش کردهاند که مطلب قابل توجه درباره آیه اخوت و تأکید بر برادری مؤمنان با یکدیگر، تأثیر حکم این آیه در گروههایی از صوفیه و عرفای اهل فتوّت (فتیان) است که در دوره عثمانی در آناتولی نیز تشکیلاتی منسجم داشتند و اعضای ایشان، رؤسای خود را "أخی" میخواندند که مأخوذ از آیه ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾[۱۹] است و بر نوعی رابطه برادرانه میان افراد گروه دلالت میکرد[۲۰].لقب "أخی" نزد صوفیه این منطقه هم مرسوم بود و این واژه را در ترکیب اسامی آنها نیز میتوان یافت. مناسبات میان اخیان و صوفیان در این منطقه چندان نزدیک بود که مشایخ مولویه در حلقههای فتیان و اخیان خلفایی خاص داشتند[۲۱].
- آیه اخوت، نقش مهمی در جریان نهادهای اجتماعی و جریان فتوت در جهان اسلام داشته است. بر اساس این آیه، اسلام همه مسلمانان را یک خانواده دانسته است. این آیه در فلسفه سیاسی اسلام، منبع و اصل بسیار مهم وحدت امت اسلامی است.[۲۲]
شأن نزول
منابع
جستارهای وابسته
آیات امامت و ولایت
- آیات آغاز سوره براءت
- آیه ۲۵ سوره احزاب
- آیه ۲۳ سوره احزاب
- آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان (آیات سوره هل اتی)
- آیات شفاعت
- آیات صراط مستقیم
- آیات صله رحم
- آیات علم غیب امام علی
- آیات هدایت
- آیه فاذا فرغت فانصب
- آیه ابتلا
- آیه اتباع
- آیه اجتباء
- آیه أحسب الناس
- آیه اخوت
- آیه اذان
- آیه اذن واعیه
- آیه استرجاع
- آیه استقامت
- آیه استواء بر سوق (آیه یعجب الزراع)
- آیه اطاعت
- آیه اطعام
- آیه اعتصام (آیه حبل الله)
- آیه اعراف
- آیه أفمن شرح الله
- آیه أفمن کان مؤمناً
- آیه أفمن وعدناه وعدا حسنا
- آیه أفمن یعلم
- آیه اقامه وجه
- آیه اکمال
- آیه ام یحسدون
- آیه امت هادیه
- آیه امر به عدل
- آیه امر به معروف
- آیه ان الذین اجرموا
- آیه انتقام
- آیه انفاق
- آیه اولو الارحام
- آیه اولیالامر
- آیه اولئک کتب فی قلوبهم الایمان
- آیه اهل ذکر (آیه سؤال)
- آیه ایتای کتاب
- آیه ایذاء المؤمنین
- آیه بشارت در سوره حج
- آیه بشارت در سوره یونس
- آیه بصیرت
- آیه بیتالله الحرام
- آیه بینه و شاهد
- آیه تأذین
- آیه تأویل (آیه راسخون فی العلم)
- آیه تبلیغ
- آیه تراهم رکعاً سجداً
- آیه تزکیه
- آیه تشبیه علی به عیسی
- آیه تطهیر
- آیه تعلیم کتاب و حکمت
- آیه تکریم والدین
- آیه تنازع
- آیه تواصی به صبر
- آیه توبه آدم
- آیه توکل علی الله
- آیه ثم اورثنا الکتاب
- آیه حسن المأب
- آیه حفظ امانت
- آیه حکمت
- آیه خلافت
- آیه خیر البریة
- آیه دعوت بر ولایت
- آیه ذم من کذب النبی
- آیه راکعین
- آیه رب اشرح لی
- آیه ردالامور
- آیه رؤیت اعمال
- آیه سأل سائل
- آیه سفیران الهی
- آیه سقایة الحاج
- آیه سلام علی آل یاسین
- آیه سلام (آیه سلم)
- آیه سی و سه سوره آل عمران
- آیه شهادت
- آیه صاحب فضیلت
- آیه صادقین
- آیه صالح المؤمنین
- آیه صدق
- آیه صدیقون
- آیه صلوات بر نبی
- آیه علم الکتاب
- آیه عم یتسائلون
- آیه فتلقی آدم
- آیه فی مقعد صدق
- آیه کفایت
- آیه لحن القول
- آیه لسان صدق
- آیه مباهله
- آیه محبت
- آیه محسنین
- آیه مرج البحرین
- آیه مسابقه (آیه والسابقون السابقون)
- آیه مسئولون
- آیه مشاقه نبی
- آیه ملک عظیم
- آیه من اتبعک
- آیه من المؤمنین رجال
- آیه من جاء بالحسنة
- آیه من سبقت لهم الحسنی
- آیه من یشری نفسه
- آیه منافقان
- آیه منذر و هادی
- آیه مودت
- آیه مؤذن
- آیه میثاق
- آیه نجم
- آیه نجوی
- آیه نصر
- آیه نصرت
- آیه نعیم
- آیه نفر
- آیه نور
- آیه و اسأل من ارسلنا
- آیه و الشمس و ضحاها
- آیه و انذر عشیرتک الاقربین (آیه لیلة المبیت)
- آیه و انی لغفار
- آیه و لا تقتلوا
- آیه و لسوف یعطیک
- آیه وارثان کتاب
- آیه والسابقون الاولون
- آیه ود
- آیه وزارت
- آیه وعد الله الذین آمنوا
- آیه ولایت
- آیه هذان خصمان
- آیه هفتم سوره انشراح
- آیه هو الذی خلق
- آیه یسقی بماء واحد
- آیه یوم لا یخزی
پانویس
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان برادرند» سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ «بر شما حرام است (ازدواج با) مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمههایتان و خالههایتان و دختران برادر و دختران خواهر و مادران شیردهتان و خواهران شیرخوردهتان و مادرزنهایتان و ختران زنانتان (از شوهر پیشین) که (اینک) در سرپرستی شمایند، (اگر) از همسرانی (باشند) که با آنان همخوابگی کردهاید، که اگر با آنها همخوابگی نکردهاید بر شما گناهی نیست؛ و همسران آن پسرانتان که از پشت شمایند؛ و (نیز) جمع میان دو خواهر، مگر آنکه از پیش (در زمان جاهلیت) روی داده است، که خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۳.
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ «و همگان به ریسمان خداوند بیاویزید و مپرا کنید و نعمتهای خداوند را بر خود فرا یاد آورید که دشمنان (همدیگر) بودید و خداوند دلهای شما را الفت داد و به نعمت او با هم برادر شدید و در لبه پرتگاهی از آتش بودید که شما را از آن رهانید؛ بدینگونه خداوند آیات خود را برای شما روشن میگوید باشد که شما راهیاب گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.
- ↑ «خداوند درباره (ارث) فرزندانتان به شما سفارش میکند که بهره پسر برابر با بهره دو دختر است و اگر (همه وارثان)، دختر و بیش از دو تن باشند تنها دو سوم آنچه بر جای نهاده، از آن ایشان است و اگر (تنها) یک دختر باشد، نصف از آن اوست. و برای هر یک از پدر و مادر شخص در گذشته اگر فرزند داشته باشد، یک ششم از آنچه بر جای نهاده، خواهد بود و اگر فرزندی نداشته باشد و پدر و مادرش ارثبر اویند، مادرش یک سوم خواهد برد؛ اگر برادرانی (یا خواهرانی یا برادران و خواهرانی) داشته باشد، برای مادرش یک ششم است. (این تقسیمها) پس از (انجام) آن وصیّتی است که میکند یا (پرداختن) وامی (که دارد)؛ شما در نمییابید کدامیک از پدرانتان و فرزندانتان برای شما سودمندترند؛ (این احکام) فریضهای است از سوی خداوند بیگمان خداوند دانایی حکیم است» سوره نساء، آیه ۱۱.
- ↑ «و برادران یوسف (به مصر) آمدند و بر او وارد شدند و او آنان را شناخت در حالی که آنها او را نشناختند» سوره یوسف، آیه ۵۸.
- ↑ «ای مؤمنان! مانند کسانی مباشید که کفر پیشه کردند و در مورد همگنان خویش گفتند» سوره آل عمران، آیه ۱۵۶.
- ↑ «آیا به کسانی ننگریستهای که دورویی میکنند، به برادران کافر خود از اهل کتاب میگویند» سوره حشر، آیه ۱۱.
- ↑ «(یاد کن) آنگاه را که برادرشان نوح بدیشان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۰۶.
- ↑ «(یاد کن) آنگاه را که برادرشان هود به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۲۴.
- ↑ «(یاد کن) آنگاه (را) که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۴۲.
- ↑ «(یاد کن) آنگاه را که برادرشان لوط به آنان گفت: آیا پرهیزگاری نمیورزید؟» سوره شعراء، آیه ۱۶۱.
- ↑ «و اگر دو دسته از مؤمنان جنگ کنند، میان آنان را آشتی دهید پس اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کرد با آن کس که ستم میکند جنگ کنید تا به فرمان خداوند باز گردد و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره حجرات، آیه ۹.
- ↑ «ای مؤمنان! هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند؛ و نه زنانی زنانی دیگر را، بسا آنان از اینان بهتر باشند و از یکدیگر عیبجویی مکنید و (همدیگر را) با لقبهای ناپسند مخوانید! پس از ایمان، بزهکاری نامگذاری ناپسندی است و آنان ک» سوره حجرات، آیه ۱۱.
- ↑ «ای مؤمنان! از بسیاری از گمانها دوری کنید که برخی از گمانها گناه است و (در کار مردم) کاوش نکنید و از یکدیگر غیبت نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست میدارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناپسند میدارید و از خداوند پروا کنید که خداوند توبهپذیری» سوره حجرات، آیه ۱۲.
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ «خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره مائده، آیه ۴۲.
- ↑ «جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ الأدب و المروه، ص۲۴۰؛ آرنا کیس، ص۲۳۳.
- ↑ فتوت در کشورهای اسلامی، ص۷۶-۸۴؛ آرنا کیس، ص۲۳۵.
- ↑ سرمدی، محمود، مقاله «آیه اخوت»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص۶۳-۶۴.