از امامتپدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
فهرست کامل ۱. درآمد: مختصات و روح حاکم بر عصر هدف مدخل و تفاوت آن با «سرگذشت»، «سیره»، «اصحاب»
محدوده زمانی و جغرافیایی
مفهوم کلیدی عصر: دوره گذار، آشوب سیاسی، تلاطم فکری، تحرک اجتماعی
مهمترین ویژگیهای کلان عصر (اجمالی)
نیازهای اساسی دوره (چارچوب تحلیلی کل مدخل): جامعه اسلامی این دوره با چه خلأهایی روبرو بود؟
مسئله اصلی مدخل: این دوره چه فضایی برای کنشگری امام پدید آورد؟ ۲. کالبدشکافی سیاسی عصر ویژگیهای کلان سیاست در پایان اموی و آغاز عباسی
شمهای از حاکمان و جهتگیری کلان سیاسی آنها
رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت)
قیامها، شورشها و پیامدهای آنها (علوی و غیرعلوی)
مشکلات و بحرانهای سیاسی عصر (ناکارآمدی، ظلم کارگزاران، بیثباتی)
سیاست دولتها در قبال علویان و اهلبیت(ع)
ربطدهنده: ضرورتهای سیاسی تحمیلشده بر امام ۳. جامعهشناسی و اوضاع اجتماعی عصر بافت جمعیتی و تعاملات قومی (موالی، مهاجرتها، تقابل اعراب و غیراعراب)
طبقات اجتماعی و سبک زندگی (اشراف، عامه، شهرنشینی، تغییر رسوم)
نقش قبایل و تضعیف پیوندهای سنتی
مشکلات و ناهنجاریهای اجتماعی (فاصله طبقاتی، تبعیض نژادی)
تعاملات فرهنگی و آمیختگی اقوام
ربطدهنده: فضای اجتماعیای که امام در آن فعالیت کرد ۴. اوضاع اقتصادی و مشکلات معیشتی نظام مالی حاکمیت (خراج، جزیه، مالیاتها)
منابع ثروت، تجارت، کشاورزی و مشاغل
فقر، شکاف طبقاتی، فساد مالی
فشارهای اقتصادی هدفمند بر گروههای خاص (از جمله شیعیان)
بحرانهای اقتصادی تأثیرگذار (قحطی، احتکار، تورم)
ربطدهنده: پیامدهای معیشتی بر مخاطبان امام ۵. فضای علمی، فکری و فرهنگی مراکز علمی و جریانهای آموزشی فعال
نهضت ترجمه و ورود افکار بیگانه
تنوع فقهی، حدیثی، فلسفی (پیدایش مکاتب فقهی، تقابل اهل رأی و اهل حدیث)
سطح سواد عمومی و نهادهای آموزشی (مسجد، مکتبخانه، حلقههای درس)
ربطدهنده: فرصتها و چالشهای علمی پیشروی امام ۶. جریانهای اعتقادی و مشکلات فکری دوره مهمترین مکاتب کلامی فعال (معتزله، مرجئه، خوارج، جبریه)
مباحثات اعتقادی داغ و مسائل اصلی روز
پدیده الحاد و زندقه (موج اسلامستیزی علمی)
بحران جبرگرایی و قیاس در فقه
بحرانهای فکری و هویتی
ربطدهنده: فضای طرح شبهاتی که امام باید به آنها پاسخ میداد ۷. جلوههای انحراف در عصر الف. انحرافات فکری* و اعتقادی
جریان غلو (تعریف، گروهها، زمینهها، پیامدها)
قرائتهای منحرف از امامت
نفوذ افکار بیگانه بدون نقد و پالایش
ب. انحرافات اخلاقی و اجتماعی
رفاهزدگی، اشرافیت و لهو در دربار و سرایت به جامعه
فساد اداری و سوءاستفاده از قدرت
زهدگرایی افراطی به عنوان واکنش انحرافی
ج. انحرافات سیاسی
بهرهبرداری ابزاری از دین در خدمت قدرت
جعل روایت و تحریف تاریخ
سرکوب مخالفان به نام دین
ربطدهنده: نیاز جامعه به بازسازی فکری، اخلاقی و دینی ۸. دینداری عمومی و تربیت اجتماعی کیفیت دینداری مردم و نسبت آنها با شریعت
جریانهای زهد، وعظ، قصّاص و صوفیه آغازین
مناسک و شعائر دینی
نسبت میان دین رسمی و دین مردمی
ربطدهنده: نیاز جامعه به آموزش دینی صحیح و الگوی عملی ۹. وضعیت شیعیان در عصر امام پراکندگی جغرافیایی و کانونهای اصلی
فشارها و محدودیتهای امنیتی و اجتماعی
وضعیت هویت شیعی و سردرگمیهای مقطعی
انشعابها و جریانهای داخلی تشیع
شبکههای ارتباطی موجود و ضعفهای آن
ربطدهنده: وظیفه امام در یک جامعه شیعی پراکنده و بحرانی ۱۰. نیازهای اصلی این دوره (جمعبندی تحلیلی) این بند برآیند تحلیلی بندهای ۲ تا ۹ است و نیازها را دستهبندی میکند:
نیاز به مرجعیت علمی معتبر در برابر تکثر آرا
نیاز به تثبیت عقاید اصیل و پاسخ به شبهات
نیاز به مقابله با انحرافات فکری و اخلاقی
نیاز به تربیت اخلاقی و ارائه الگوی عملی
نیاز به ساماندهی اجتماعی و هویتی شیعیان
نیاز به استقلال اقتصادی نسبی از حاکمیت ۱۱. پاسخ امام به نیازها و انحرافات عصر (اجمالی و دستهبندیشده) این بند پل ارتباطی میان مدخل «عصر» و مدخلهای «سیره» است. فقط خطوط کلی؛ بدون ورود به مثال و تفصیل.
اصلاحات فکری و دینی
چگونگی مواجهه با انحرافات، غلات، زنادقه و تأسیس مکتب علمی منسجم
اصلاحات اخلاقی و تربیتی
کنشگری در برابر رفاهزدگی، زهدگرایی افراطی و ارائه الگوی اخلاقی
راهبردهای سیاسی و اجتماعی
مدیریت شبکه وکالت، نحوه تعامل با قیامها، حفظ جامعه شیعی از طریق تقیه
اصلاحات اقتصادی
نظامسازی مالی نسبتاً مستقل برای شیعیان (خمس، زکات درونشبکهای) برای جبران فشارهای اقتصادی حاکمیت
نکته مهم: برای جزئیات هر یک از این محورها، به مدخلهای «سیره علمی»، «سیره سیاسی»، «اصحاب» و «فقه امام صادق» مراجعه شود. ۱۲. جمعبندی: چهره عصر و منطق کنشگری امام برآیند سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فکری عصر
فرصتها و تهدیدهای ویژه این دوره
چرایی اینکه این عصر بستر شکلگیری نوع خاصی از رهبری علمی/تربیتی شد
