ابان بن ابی‌عیاش عبدی بصری

آشنایی اجمالی

ابو اسماعیل ابان بن ابی‌عیاش مولی عبدالقیس^[۱]، از اصحاب امامان حسن، حسین، سجاد، باقر و صادق(ع) بوده^[۲] و بیشترین معروفیت او به جهت نقل کتاب سلیم بن قیس هلالی است^[۳]. وی از سلیم بن قیس، انس بن مالک، سلیمان قصری، ابوالطفیل و جعفر بن ایاس روایت نقل کرده است^[۴]. ابان دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان عمر بن اذینه، ابراهیم بن عمر یمانی، نصر بن مزاحم، محمد بن مروان، ابوالحسن ازدی، عمرو بن ازهر، حسن بن محمد هاشمی، محمد بن فضیل، ثوری، معمر، ابن جریج، اسرائیل و حماد بن سلمه می‌باشند^[۵].

درباره شخصیت ابان بن ابی‌عیاش، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است. برخی چون ابن غضائری و شیخ طوسی وی را محدثی ضعیف دانسته و ابن غضائری مدعی شده که اصحاب شیعه وضع کتاب سلیم بن قیس را به او نسبت می‌دهند^[۶]. در مقابل، بزرگانی چون محقق استرآبادی، علامه مامقانی، محدث نوری و محقق زنجانی بر وثاقت یا دست‌کم حسن حال وی تأکید کرده‌اند^[۷]. محقق استرآبادی نوشته است که اصل تضعیف ابان از مخالفان برخاسته که او را از جهت تشیع متهم کردند^[۸]. علامه مامقانی معتقد است که با توجه به تسلیم کتاب از سوی سلیم بن قیس به ابان و خطاب او به «ابن الأخ»، جزم به ضعف وی مشکل است و کسی که حال سلیم را ملاحظه کند به تشیع و مدح ابان مایل می‌شود^[۹]. محقق زنجانی نیز با اعتماد به ثقات محدثین چون صفار، ابن بابویه و ابن ولید و همچنین استقامت اخبار و جودت متن روایات ابان، قبول روایات وی را نزدیک‌تر به صواب دانسته است^[۱۰]. گفتنی است که رجالیان اهل سنت نیز ابان را تضعیف کردند، ولی برخی او را فردی زاهد، عابد و درستکار معرفی نمودند؛ ابن حبان نوشته که ابان از عبادی بود که شب را به قیام و روز را به صیام می‌گذراند^[۱۱]. بر پایه قرائن، منشأ اصلی تضعیف ابان در کتب رجالی اهل سنت، تشیع و نقل روایات فضائل اهل بیت(ع) بوده است^[۱۲].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی به تصریح ابن حجر عسقلانی وی در اول رجب سال ۱۳۸ هجری قمری درگذشته است^[۱۳]. او دارای تألیفاتی نبوده و تنها نقل‌کننده کتاب سلیم بن قیس هلالی است که از اصول شیعه شمرده می‌شود^[۱۴].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ ر. ک: أ. منابع شیعی: رجال البرقی، ص۹؛ رجال الطوسی، ص۱۰۹ (۱۰۶۷)، ۱۲۶ (ش ۱۲۶۴) و۱۶۴ (ش ۱۸۸۵)، الرجال(ابن الغضائری)، ص۳۶، ش۱؛ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۶، ش۳، الرجال (ابن داوود)، ص۴۱۴ (ش۲) و۵۵۰؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۹، ش۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۹؛ إکلیل المنهج، ص۵۳، ش۱۰؛ منتهی المقال، ج۱، ص۱۳۲، ش۹؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷، ش۶۵۵۶؛ تنقیح المقال، ج۳، ص۶۴، ش۲۴؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۰۲؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۸۳، ش۲۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۲۹، ش۲۲؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۹۳، ش۱۳. ب. منابع سنی: الضعفاء و المتروکین، ص۱۴۸، ش۲۱؛ ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۳۸، ش۲۲؛ الجرح و التعدیل، ج۱، ص۱۳۴، ش۷، ج۲، ص۲۹۵، ش۱۰۸۷؛ المجروحین، ج۱، ص۲۰ و ۹۶ – ۹۷؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۸۱، ش۲۰۳؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۱۹، ش۱۴۲؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۰، ش۱۵؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۵۱، ش۱۴۲؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۸۵، ش۱۷۴.
↑ ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۱۲۷؛ ج۸، ص۴۸۲؛ ج۱۱، ص۱۷۶؛ ج۱۲، ص۵۰؛ و....
↑ «خویشاوند» سوره بقره، آیه ۸۳.
↑ «آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۶۴ به گزارش از الکافی، ج۱، ص۵۳۹، ح۱.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۸۷-۸۸.
↑ ر. ک: مناقب الإمام أمیرالمؤمنین(ع) (محمد بن سلیمان الکوفی)، ج۱، ص۱۵۲؛ عمدة عیون صحاح الأخبار، ص۳۶۹.
↑ ر. ک: خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۶، ش۳.
↑ الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۷۵.
↑ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۸۱، ش۲۰۳.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۸۸-۸۹.
↑ ر. ک: رجال البرقی، ص۹.
↑ «أبان بن أبی عیاش فیروز» (رجال الطوسی، ص۱۰۹، ش۱۰۶۷)؛ «أبان بن أبی عیاش فیروز تابعی، ضعیف» (رجال الطوسی، ص۱۲۶، ش۱۲۶۴)؛ «أبان بن أبی عیاش فیروز البصری، تابعی». (رجال الطوسی، ص۱۶۴، ش۱۸۸۵).
↑ ر. ک: الرجال (ابن الغضائری)، ص۳۶، ش۱.

[1] ر. ک: أ. منابع شیعی: رجال البرقی، ص۹؛ رجال الطوسی، ص۱۰۹ (۱۰۶۷)، ۱۲۶ (ش ۱۲۶۴) و۱۶۴ (ش ۱۸۸۵)، الرجال(ابن الغضائری)، ص۳۶، ش۱؛ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۶، ش۳، الرجال (ابن داوود)، ص۴۱۴ (ش۲) و۵۵۰؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۹، ش۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۹؛ إکلیل المنهج، ص۵۳، ش۱۰؛ منتهی المقال، ج۱، ص۱۳۲، ش۹؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷، ش۶۵۵۶؛ تنقیح المقال، ج۳، ص۶۴، ش۲۴؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۰۲؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۸۳، ش۲۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۲۹، ش۲۲؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۹۳، ش۱۳. ب. منابع سنی: الضعفاء و المتروکین، ص۱۴۸، ش۲۱؛ ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۳۸، ش۲۲؛ الجرح و التعدیل، ج۱، ص۱۳۴، ش۷، ج۲، ص۲۹۵، ش۱۰۸۷؛ المجروحین، ج۱، ص۲۰ و ۹۶ – ۹۷؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۸۱، ش۲۰۳؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۱۹، ش۱۴۲؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۰، ش۱۵؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۵۱، ش۱۴۲؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۸۵، ش۱۷۴.

[2] ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۱۲۷؛ ج۸، ص۴۸۲؛ ج۱۱، ص۱۷۶؛ ج۱۲، ص۵۰؛ و....

[3] «خویشاوند» سوره بقره، آیه ۸۳.

[4] «آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.

[5] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۶۴ به گزارش از الکافی، ج۱، ص۵۳۹، ح۱.

[6] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۸۷-۸۸.

[7] ر. ک: مناقب الإمام أمیرالمؤمنین(ع) (محمد بن سلیمان الکوفی)، ج۱، ص۱۵۲؛ عمدة عیون صحاح الأخبار، ص۳۶۹.

[8] ر. ک: خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۶، ش۳.

[9] الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۷۵.

[10] الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۸۱، ش۲۰۳.

[11] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۸۸-۸۹.

[12] ر. ک: رجال البرقی، ص۹.

[13] «أبان بن أبی عیاش فیروز» (رجال الطوسی، ص۱۰۹، ش۱۰۶۷)؛ «أبان بن أبی عیاش فیروز تابعی، ضعیف» (رجال الطوسی، ص۱۲۶، ش۱۲۶۴)؛ «أبان بن أبی عیاش فیروز البصری، تابعی». (رجال الطوسی، ص۱۶۴، ش۱۸۸۵).

[14] ر. ک: الرجال (ابن الغضائری)، ص۳۶، ش۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]