ابراهیم بن فضل

آشنایی اجمالی

ابراهیم بن فضل هاشمی مدنی^[۱] از اصحاب امام صادق(ع)^[۲] است و از آن حضرت روایت کرده است^[۳]. نام وی در اسناد روایاتی همچون تفسیر کنز الدقائق و تهذیب الأحکام به چشم می‌خورد^[۴] و در منابع رجالی از ابراهیم بن فضل مدنی ابواسحاق که از راویان عامه می‌باشد، کاملاً متمایز است^[۵]. وی که در طبقه پنجم راویان قرار دارد^[۶]، افزون بر امام معصوم، از محدثانی همچون ابان بن تغلب^[۷]، جعفر بن یحیی^[۸] و عمر بن یزید^[۹] حدیث آموخته و روایت کرده است^[۱۰]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان عمرو بن عثمان^[۱۱]، علی بن حکم^[۱۲]، ابن ابی عمیر^[۱۳] و جعفر بن بشیر^[۱۴] می‌باشند.

نام این راوی در کتب رجالی قدما ذکر نشده و هیچ جرح و تعدیلی درباره وی نرسیده است؛ از این رو تنها به راه‌های غیرمستقیم شناخت او استناد شده است. شیخ طوسی وی را با تعبیر «أسند عنه» یاد کرده^[۱۵] که به باور پژوهشگران، با توجه به شیعی بودن وی، بر جلالت و فضل او دلالت دارد^[۱۶]. همچنین روایت مشایخ ثقات نظیر ابن ابی عمیر^[۱۷] و جعفر بن بشیر^[۱۸] از وی، از دیگر شواهد غیرمستقیم بر وثاقت یا دست‌کم مدح او به شمار می‌رود. با این وجود، به دلیل فقدان توثیق صریح، برخی از فقها مانند آیت‌الله خویی^[۱۹] و آیت‌الله گلپایگانی^[۲۰] روایات او را ضعیف دانسته‌اند، در حالی که بزرگانی چون مجلسی اول^[۲۱]، مجلسی دوم^[۲۲]، وحید بهبهانی^[۲۳] و خوانساری^[۲۴] با استناد به قرائن یادشده، بر اعتبار و وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۲۵].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۷۸، ش۱۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۲۹؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۴؛ منتهی المقال، ج۱، ص۱۸۹، ش۶۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۳۹۸، ش۳۱۴۶؛ تنقیح المقال، ج۴، ص۲۴۸، ش۴۵۱؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۹۸، ش۳۱۳؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵۸، ش۱۶۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۸۴، ش۳۹۰؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۴، ش۲۳۳ و ۲۳۵؛ رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱-۱۷۲۲.
↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱.
↑ «... عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: إِذَا سَبَّبَ اللَّهُ لِلْعَبْدِ الرِّزْقَ فِی أَرْضٍ جَعَلَ لَهُ فِیهَا حَاجَةً»؛ المحاسن، ج۲، ص۳۴۵، ح۳.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲ به گزارش از تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۱۹، ح۵۶.
↑ إبراهیم بن الفضل المدنی یکنی أبا إسحاق المخزومی؛... ضعیف الحدیث لا یکتب حدیثه...؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۲۳۰، ش۶۴؛ ثم رأیت فی ترجمة إبراهیم بن الفضل المدنی أحد الضعفاء من مناکیره.... فتح الباری، ج۱۰، ص۴۸۶؛ نیز ر.ک: عمدة القاری، ج۲۰، ص۲۵۹؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۱۶۵، ش۲۲۴؛ ر.ک: جامع الرواة، ج۱، ص۲۹؛ تنقیح المقال، ج۴، ص۲۴۸-۲۴۹، ش۴۵۰ - ۴۵۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵۸، ش۱۶۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۴-۲۴۵، ش۲۳۳ -۲۳۵.
↑ ر.ک: الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال الکافی، ص۳۱.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲.
↑ المحاسن، ج۲، ص۵۲۶، ح۷۵۷.
↑ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳۹، ح۱۴.
↑ الکافی، ج۵، ص۴۵۸، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۷، ص۲۶۸، ح۱۱۵۳.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲.
↑ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳۹، ح۱۴.
↑ مختصر البصائر، ص۲۱۹، ح۲۳۱.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۶۵، ح۲۳۸۸.
↑ إبراهیم بن الفضل الهاشمی المدنی أسند عنه؛ رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱؛ ر.ک: معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۹۹ - ۱۰۱؛ ج۱۵، ص۵۲؛ إکلیل المنهج، ص۵۴، ش۱۱؛ الفوائد الحائریه، ص۲۲۵؛ الفوائد الرجالیه (بهبهانی)، ص۳۱؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۱۸۹؛ الفوائد الرجالیه (بحر العلوم)، ج۳، ص۲۸۴ - ۲۸۵؛ منتهی المقال، ج۱، ص۷۱ - ۷۲؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۹۶؛ و...
↑ مجله تراثنا، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۱۴۲، مقاله المصطلح الرجالی: أسند عنه، سید محمدرضا حسینی.
↑ طوسی؛ الفهرست، ص۴۰۴، ش۶۱۸؛ عدة الأصول، ج۱، ص۱۵۴.
↑ ر.ک: من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۲۶۵، ح۲۳۸۸؛ رجال النجاشی، ص۱۱۹، ش۳۰۴؛ درباره ضبط این جمله چند قول است: أ. فقحة العلم، بالفاء و القاف و الحاء بمعنی زهر العلم. ب. نفحة العلم، بالنون و الحاء المهملة بمعنی أن العلم ینفح من فیه؛ من نفح الطین إذا فاح. ج. ققة العلم، بالقاف المضمومة و الفاء المشددة المفتوحة بمعنی الوعاء و کونه وعاء للعلم بکثرة العلم. (ر.ک: تنقیح المقال، ج۱، ص۲۱۴، طبع حجری (تقریرات ثلاثه)، پانوشت ص۱۰۶).
↑ و لکن الروایة ضعیفة، فإن فی سندها إبراهیم بن الفضل، و لم یرد فیه توثیق و لا مدح؛ مبانی تکملة المنهاج، ج۱، ص۱۷۱.
↑ و فیه مضافاً إلی ضعف الروایة (لأن فی سلسلة السند إبراهیم بن الفضل)؛ (الدر المنضود فی أحکام الحدود، ج۱، ص۸۹).
↑ روی جعفر بن بشیر فی الصحیح عن إبراهیم بن الفضل الهاشمی الذی أسند عنه و روی عنه الفضلاء و اعتمدوا علیه و إن لم یصرحوا بتوثیقه؛ (روضة المتقین، ج۴، ص۱۸۹).
↑ مجلسی دوم بعد از گزارش حدیثی که در سند آن ابراهیم بن الفضل قرار گرفته می‌نویسد: و یمکن أن یعد حسناً، إذ قیل فی إبراهیم بن الفضل أسند عنه؛ (ملاذ الأخیار، ج۱۲، ص۶۶).
↑ قوله فی إبراهیم بن الفضل: أسند عنه؛ و مع ذلک یروی عنه جعفر بن بشیر کما قیل ففیه اشعار بوثاقته؛ (تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۴).
↑ مرحوم خوانساری بعد از نقل روایتی که در سند آن ابراهیم بن الفضل قرار گرفته می‌نویسد: واستشکل بضعف الروایة من جهة أن فی سندها إبراهیم بن الفضل ولم یرد فیه توثیق ولا مدح و یمکن أن یقال - کما قدمنا - تضعیف الروایة مشکل من جهة أن الراوی إبراهیم بن الفضل الهاشمی کما یظهر من جامع الرواة و قیل: هو حسن و استشعر المحقق الوحید البهبهانی قدس سره فی التعلیقة وثاقته من جهة روایة جعفر بن بشیر عنه؛ جامع المدارک، ج۷، ص۷).
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۴۳۴-۴۴۱.

[1] ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۷۸، ش۱۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۲۹؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۴؛ منتهی المقال، ج۱، ص۱۸۹، ش۶۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۳۹۸، ش۳۱۴۶؛ تنقیح المقال، ج۴، ص۲۴۸، ش۴۵۱؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۹۸، ش۳۱۳؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵۸، ش۱۶۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۸۴، ش۳۹۰؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۴، ش۲۳۳ و ۲۳۵؛ رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱-۱۷۲۲.

[2] ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱.

[3] «... عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: إِذَا سَبَّبَ اللَّهُ لِلْعَبْدِ الرِّزْقَ فِی أَرْضٍ جَعَلَ لَهُ فِیهَا حَاجَةً»؛ المحاسن، ج۲، ص۳۴۵، ح۳.

[4] تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲ به گزارش از تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۱۹، ح۵۶.

[5] إبراهیم بن الفضل المدنی یکنی أبا إسحاق المخزومی؛... ضعیف الحدیث لا یکتب حدیثه...؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۲۳۰، ش۶۴؛ ثم رأیت فی ترجمة إبراهیم بن الفضل المدنی أحد الضعفاء من مناکیره.... فتح الباری، ج۱۰، ص۴۸۶؛ نیز ر.ک: عمدة القاری، ج۲۰، ص۲۵۹؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۱۶۵، ش۲۲۴؛ ر.ک: جامع الرواة، ج۱، ص۲۹؛ تنقیح المقال، ج۴، ص۲۴۸-۲۴۹، ش۴۵۰ - ۴۵۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵۸، ش۱۶۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۴-۲۴۵، ش۲۳۳ -۲۳۵.

[6] ر.ک: الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال الکافی، ص۳۱.

[7] تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲.

[8] المحاسن، ج۲، ص۵۲۶، ح۷۵۷.

[9] بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳۹، ح۱۴.

[10] الکافی، ج۵، ص۴۵۸، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۷، ص۲۶۸، ح۱۱۵۳.

[11] تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۲.

[12] بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳۹، ح۱۴.

[13] مختصر البصائر، ص۲۱۹، ح۲۳۱.

[14] من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۶۵، ح۲۳۸۸.

[15] إبراهیم بن الفضل الهاشمی المدنی أسند عنه؛ رجال الطوسی، ص۱۵۶، ش۱۷۲۱؛ ر.ک: معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۹۹ - ۱۰۱؛ ج۱۵، ص۵۲؛ إکلیل المنهج، ص۵۴، ش۱۱؛ الفوائد الحائریه، ص۲۲۵؛ الفوائد الرجالیه (بهبهانی)، ص۳۱؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۱۸۹؛ الفوائد الرجالیه (بحر العلوم)، ج۳، ص۲۸۴ - ۲۸۵؛ منتهی المقال، ج۱، ص۷۱ - ۷۲؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۹۶؛ و...

[16] مجله تراثنا، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۱۴۲، مقاله المصطلح الرجالی: أسند عنه، سید محمدرضا حسینی.

[17] طوسی؛ الفهرست، ص۴۰۴، ش۶۱۸؛ عدة الأصول، ج۱، ص۱۵۴.

[18] ر.ک: من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۲۶۵، ح۲۳۸۸؛ رجال النجاشی، ص۱۱۹، ش۳۰۴؛ درباره ضبط این جمله چند قول است: أ. فقحة العلم، بالفاء و القاف و الحاء بمعنی زهر العلم. ب. نفحة العلم، بالنون و الحاء المهملة بمعنی أن العلم ینفح من فیه؛ من نفح الطین إذا فاح. ج. ققة العلم، بالقاف المضمومة و الفاء المشددة المفتوحة بمعنی الوعاء و کونه وعاء للعلم بکثرة العلم. (ر.ک: تنقیح المقال، ج۱، ص۲۱۴، طبع حجری (تقریرات ثلاثه)، پانوشت ص۱۰۶).

[19] و لکن الروایة ضعیفة، فإن فی سندها إبراهیم بن الفضل، و لم یرد فیه توثیق و لا مدح؛ مبانی تکملة المنهاج، ج۱، ص۱۷۱.

[20] و فیه مضافاً إلی ضعف الروایة (لأن فی سلسلة السند إبراهیم بن الفضل)؛ (الدر المنضود فی أحکام الحدود، ج۱، ص۸۹).

[21] روی جعفر بن بشیر فی الصحیح عن إبراهیم بن الفضل الهاشمی الذی أسند عنه و روی عنه الفضلاء و اعتمدوا علیه و إن لم یصرحوا بتوثیقه؛ (روضة المتقین، ج۴، ص۱۸۹).

[22] مجلسی دوم بعد از گزارش حدیثی که در سند آن ابراهیم بن الفضل قرار گرفته می‌نویسد: و یمکن أن یعد حسناً، إذ قیل فی إبراهیم بن الفضل أسند عنه؛ (ملاذ الأخیار، ج۱۲، ص۶۶).

[23] قوله فی إبراهیم بن الفضل: أسند عنه؛ و مع ذلک یروی عنه جعفر بن بشیر کما قیل ففیه اشعار بوثاقته؛ (تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۴).

[24] مرحوم خوانساری بعد از نقل روایتی که در سند آن ابراهیم بن الفضل قرار گرفته می‌نویسد: واستشکل بضعف الروایة من جهة أن فی سندها إبراهیم بن الفضل ولم یرد فیه توثیق ولا مدح و یمکن أن یقال - کما قدمنا - تضعیف الروایة مشکل من جهة أن الراوی إبراهیم بن الفضل الهاشمی کما یظهر من جامع الرواة و قیل: هو حسن و استشعر المحقق الوحید البهبهانی قدس سره فی التعلیقة وثاقته من جهة روایة جعفر بن بشیر عنه؛ جامع المدارک، ج۷، ص۷).

[25] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۴۳۴-۴۴۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]