جمع قرآن در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = جمع قرآن

==مقدمه==

جمع در لغت یعنی گردآوردن قطعات پراکنده و افزودن چیزی بر چیزی <ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۴۷۹؛ لسان العرب، ج ۸، ص۵۳، «جمع».</ref> و جمع قرآن در اصطلاح [[علوم قرآنی]] دارای دو معنا است:

##نگارش قرآن به صورت پراکنده و بدون رعایت [[نظم]] و ترتیب بین [[آیات]] و سوره‌های آن؛

##نگارش قرآن با رعایت نظم و ترتیب بین آیاتِ سوره‌ها؛  

[[طبرسی]] به تبع [[سید مرتضی]] ترتیب سوره‌ها را از [[پیامبر]] می‌‌داند. <ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۴۲ - ۴۴. </ref> [[قرطبی]] نیز دیدگاه‌های مختلف را به تفصیل گزارش کرده است؛<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۴۹ - ۶۵. </ref> همچنین [[نیشابوری]]. ابوبکر را نخستین جامع قرآن و کار [[عثمان]] را جمع [[مردم]] بر یک [[مصحف]] و قرائت دانسته است؛ اما با وجود این، مدعی است ترتیب سوره‌ها توقیفی و به امر پیامبر{{صل}} بوده است. <ref>غرائب القرآن، ج ۱، ص۲۷ - ۲۸. </ref> [[آلوسی]] <ref>روح المعانی، ج ۱، ص۴۰ - ۴۸. </ref>، [[ابن عاشور]] <ref>التحریر و التنویر، ص۸۵ - ۹۲. </ref>، [[محمد عزت دروزه]]،<ref>التفسیر الحدیث، ج ۱، ص۶۷ - ۱۳۶</ref> [[آیة اللّه]] [[سید ابوالقاسم خویی]] و برخی دیگر از [[مفسران]] نیز در مقدمه تفسیرشان به تفصیل به مباحث جمع قرآن پرداخته‌اند. <ref>آلاء الرحمن، ج ۱، ص۱۷ - ۱۹؛ البیان، ج ۱، ص۲۴۰ - ۲۵۹؛ بیان المعانی، ج ۱، ص۲۸ - ۳۰. </ref>

جمعی از معاصران نیز کتاب‌هایی مستقل در این باره نگاشته‌اند؛ مانند:

پایان‌نامه‌های متعددی نیز در این موضوع تدوین شده‌اند؛ مانند:

کتاب‌های [[علوم قرآن]] مانند [[البرهان فی علوم القرآن (کتاب)|البرهان فی علوم القرآن]] [[زرکشی]]، [[المرشد الوجیز الی علوم تتعلق بالکتاب العزیز (کتاب)|المرشد الوجیز الی علوم تتعلق بالکتاب العزیز]] [[ابوشامه المقدسی]]، [[الاتقان (کتاب)|الاتقان]] [[سیوطی]]، [[مناهل العرفان (کتاب)|مناهل العرفان]] [[زرقانی]]، [[مباحث فی علوم القرآن (کتاب)|مباحث فی علوم القرآن]] [[صبحی صالح]]، [[التمهید فی علوم القرآن (کتاب)|التمهید فی علوم القرآن]] استاد [[محمد هادی معرفت]]، [[علوم القرآن (کتاب)|علوم القرآن]] [[حکیم]]، [[بحوث فی علوم القرآن (کتاب)|بحوث فی علوم القرآن]] [[میرمحمدی]] و نیز کتاب‌های [[تاریخ قرآن]] به تفصیل این بحث را مطرح کرده‌اند؛ مانند [[تاریخ القرآن (کتاب)|تاریخ القرآن]] [[ابو عبدالله زنجانی]]، [[تاریخ قرآن (کتاب)|تاریخ قرآن]] [[محمود رامیار]]، [[تاریخ قرآن (کتاب)|تاریخ قرآن]] [[محمد هادی معرفت]]، [[تاریخ القرآن (کتاب)|تاریخ القرآن]] [[محمد حسین صغیر]]، حجتی و جز این‌ها.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم، ج۹.]]</ref>

#روایاتی که دلالت دارند [[رسول خدا]]{{صل}} آیاتی را به عنوان اولین یا آخرین [[آیات]] برخی [[سوره‌ها]] ذکر می‌‌کنند،<ref>مسند احمد، ج ۵، ص۱۹۶؛ السنن الکبری، ج ۱، ص۲۲۳؛ ج ۳، ص۲۰؛ الاتقان، ج ۱، ص۱۶۲؛ بحوث فی تاریخ القرآن، ص۱۰۳. </ref> مگر اینکه ادعا شود ممکن است آیات وسط برخلاف چینش کنونی بوده است که بسیار بعید است و کسی چنین ادعایی نکرده است.

#روایاتی که می‌‌گویند: آیه‌ای فرود می‌‌آمد و رسول خدا{{صل}} می‌‌فرمود: [[جبرئیل]] دستور داده است که این آیه را در فلان [[سوره]] قرار دهم؛<ref>البرهان، ج ۱، ص۲۴۱. </ref> مانند:

###این روایت در نقل یاد شده مرسل است و در برخی نقل‌ها موقوف و منقول از [[ابن عباس]] و برخی دیگر از [[صحابه]] است <ref>نک: تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۵۵۸. </ref> و چه بسا [[اجتهاد]] خود آنها باشد.  

###با [[روایات]] دیگری که آیات دیگر را آخرین آیه نازل شده دانسته‌اند، [[تعارض]] دارد و [[اختلاف]] درباره آخرین آیه نازل شده به قدری است که [[باقلانی]] احتمال داده است این روایات اجتهادات [[راویان]] باشند. <ref>برای دیدن آرای مختلف، نک: البرهان، ج ۱، ص۲۱۰. </ref> برخی نیز درصدد جمع بین این روایات برآمده‌اند. <ref>الاتقان، ج ۱، ص۸۰ - ۸۱. </ref>

#جمعی که از آنها به «[[کاتبان وحی]]» یاد شده است <ref>البدایة والنهایه، ج ۵، ص۳۶۱؛ تاریخ القرآن، زنجانی، ص۹۱ - ۹۶؛ تاریخ قرآن، حجتی، ص۲۰۲. </ref> به [[فرمان]] رسول خدا{{صل}}، قرآن را بر روی نوشت ابزارهای مختلف می‌‌نوشتند و یک نسخه از آن نیز نزد رسول خدا{{صل}} بوده <ref>ر. ک: مسند احمد، ج ۵، ص۱۸۵؛ المعجم الکبیر، ج ۵، ص۱۴۲؛ تاریخ القرآن، زنجانی، ص۹۷ - ۹۹. </ref> و روایت شده است آن [[حضرت]] هنگام [[وفات]] به علی{{ع}} فرمودند: قرآن در کنار بستر من در جزوه‌ها، حریرها و کاغذهاست. آنها را جمع کن و نگذار ضایع شود، چنان که [[یهود]] [[تورات]] را ضایع کردند. علی{{ع}} به [[وصیت]] آن [[حضرت]] عمل کرد. <ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص۴۵۱؛ نورالثقلین، ج ۵، ص۷۲۶. </ref> گفته شده: [[روایات]] یاد شده، [[ظهور]] دارند که کاتبان [[رسول خدا]]{{صل}} به امر آن حضرت [[قرآن]] را به ترتیب کنونی جمع‌آوری کرده بودند؛<ref>متی جمع القرآن، ص۱۶ - ۱۷. </ref> ولی ادعای چنین ظهوری مشکل است و جمع قرآن در [[زمان پیامبر]]{{صل}} بر همسان بودن آن با ترتیب [[مصحف]] کنونی دلالتی ندارد.

#در روایات نام عده‌ای (۴ یا ۶ نفر یا بیشتر) <ref>نک: حقائق هامه، ص۹۰ - ۱۰۰. </ref> از [[صحابه]] آمده که قرآن را در [[زمان رسول خدا]]{{صل}} جمع کرده‌اند. <ref>المحبر، ص۲۸۶؛ صحیح البخاری، ج ۶، ص۱۰۳؛ مجمع الزوائد، ج ۱۰، ص۴۱ - ۴۲. </ref> ادعا شده این کار زیر نظر آن حضرت بوده است <ref>لباب التأویل، ج ۱، ص۹؛ ر. ک: حقائق هامه، ص۹۰ - ۱۰۰. </ref> و حمل جمع در این روایات بر [[حفظ]]،<ref>نک: التمهید، ج ۱، ص۲۸۵. </ref> بعید به نظر می‌‌رسد؛ زیرا دلیلی بر آن نیست،<ref>البیان، ص۲۵۱؛ دراسات قرآنیه، ص۷۵ - ۷۶، ۸۲. </ref> بلکه دلیل برخلاف آن است؛ به ویژه که می‌‌دانیم [[حافظان قرآن]] در [[عصر رسالت]] به مراتب بیش از این تعداد بوده‌اند. <ref> دراسات قرآنیه، ص۷۵؛ مباحث فی علوم القرآن، ص۶۵ - ۶۸. </ref> برخی روایات که از رسول خدا{{صل}} نقل شده و [[تلاوت قرآن]] را از روی مصحف [[تشویق]] می‌‌کند <ref> نک: وسائل الشیعه، ج ۶، ص۲۰۴؛ حقائق هامه، ص۸۲ - ۸۶. </ref> تأییدی بر این مطلب است؛<ref>دراسات قرآنیه، ص۸۴. </ref> ولی بر فرض مراد از «جمّاع القرآن» نگارندگان آن باشد، [[نگارش]] و نیز تشویق به تلاوت قرآن از روی مصحف در زمان پیامبر{{صل}} هیچ دلالتی بر یکسان بودن ترتیب سور آن با ترتیب کنونی ندارد.

#روایتی از [[رسول خدا]]{{صل}} که [[قرآن]] را با ترتیب کنونی به ۴ قسمت (سبع طُوَل، مئین، [[مثانی]] و مُفصّلات) قسمت کرده است <ref>الکافی، ج ۲، ص۶۰۱؛ مسند احمد، ج ۴، ص۱۰۷؛ برای دیدن منابع این حدیث نک: البرهان، ص۲۴۴. </ref> و از [[نظم]] قرآن در مجموعه‌ای منسجم با ترتیب کنونی حکایت می‌‌کند؛ ولی [[اضطراب]] متن [[روایت]] در نقل‌های مختلف، [[اجمال]] و قابلیت انطباق آن با مصحف [[عثمانی]] و [[مصحف]] [[ابن مسعود]] <ref> برای دیدن ترتیب مصحف ابن مسعود نک: التمهید، ج ۱، ص۳۱۲ - ۳۱۴، ۳۲۶ - ۳۳۱. </ref> و [[اُبیّ بن کعب]] <ref>برای دیدن ترتیب مصحف ابی نک: التمهید، ج ۱، ص۳۲۳ - ۳۲۴، ۳۲۶ - ۳۳۱. </ref> از اشکالاتی‌اند که بر روایت مذکور، وارد شده‌اند. <ref>برای تفصیل بحث نک: پژوهشی در مصحف علی{{ع}}، ص۱۷۶ - ۱۷۸. </ref>

#بنا به [[نقلی]] [[پیامبر]]{{صل}} ۷ [[سوره]] طولانی قرآن <ref>المصنف، ابن ابی شیبه، ج ۱، ص۴۰۴؛ المصنف، عبدالرزاق، ج ۲، ص۱۴۷ - ۱۴۸. </ref> را در یک رکعت خواند. این نقل، ۷ سوره را با ترتیب کنونی یاد می‌‌کند. مشابه این روایت در سوره‌های مفصل نیز آمده است <ref>المصنف، ابن ابی شیبه، ج ۱، ص۴۰۴. </ref> که موارد یاد شده بر شناخته شدن ترتیب کنونی در آن [[زمان]] دلالت دارند؛ نیز روایتی که دلالت دارد قرآن در [[زمان رسول خدا]]{{صل}} به ۷ جزء تقسیم شده بود <ref>نک: مسند احمد، ج ۴، ص۳۴۳؛ البرهان، ج ۱، ص۲۴۷، ۲۵۰؛ مناهل العرفان، ج ۱، ص۳۵۵. </ref> و [[ابن حجر]] بعد از نقل آن، آن را دلیل توقیفی بودن ترتیب [[سوره‌ها]] می‌‌داند. <ref>فتح الباری، ج ۹، ص۳۶ - ۳۷. </ref> به نظر می‌‌رسد نقل‌های یاد شده، بر فرض [[صحت]]، توقیفی بودن همه [[سوره‌های قرآن]] را به گونه موجبه کلیه ثابت نمی‌کنند، چنان که [[زرقانی]] ذیل [[حدیث]] تقسیم قرآن به ۷ جزء به این مطلب تصریح کرده است،<ref>مناهل العرفان، ج ۱، ص۳۶۰ - ۳۶۱. </ref> افزون بر اینکه خواندن [[رسول خدا]] ۷ [[سوره]] طولانی (بیش از ۱۰ جزء) را در یک رکعت بعید به نظر می‌‌رسد.

====[[دلیل عقلی]] و [[کلامی]]====

قرآن [[قانون اساسی]] [[اسلام]] و [[معجزه]] [[ابدی]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است، از این‌رو و با توجه به اهتمام فراوان رسول خدا{{صل}} و [[مسلمانان]] به قرآن و وجود نوشت ابزار کافی برای [[نوشتن]] قرآن، عقلاً نمی‌توان پذیرفت که آن [[حضرت]] قرآن را جمع نکرده، از [[دنیا]] برود و آن را در معرض ضایع شدن قرار دهد. <ref>سعد السعود، ص۱۹۲؛ البیان، ص۲۵۲؛ حقائق هامه، ص۸۱ - ۸۲؛ الاجتهاد والتقلید، ص۳ - ۴. </ref> ادامه داشتن [[نزول قرآن]] در [[زمان حیات پیامبر]]{{صل}} نیز نمی‌تواند دلیل بر ترک این مهم باشد،<ref>التمهید، ج ۱، ص۲۸۶؛ مناهل العرفان، ج ۱، ص۲۴۸ - ۲۴۹. </ref> همان‌گونه که این امر در چینش [[آیات]] در [[زمان]] آن حضرت خللی ایجاد نمی‌کرد؛ افزون بر اینکه [[ائمه اهل بیت]]{{عم}} [[مصحف]] [[عثمانی]] را [[تأیید]] و ترتیب کنونی قرآن را پذیرفته‌اند. <ref>الکافی، ج ۲، ص۶۱۹؛ سعد السعود، ص۲۷۸؛ التبیان، ج ۹، ص۴۹۵؛ ر. ک: تذکرة الفقهاء، ج ۳، ص۱۴۱. </ref> اگر این تدوین و ترتیب در [[زمان رسول خدا]]{{صل}} و زیر نظر آن حضرت انجام نگرفته بود، [[امامان]]{{عم}} آن را بازگو می‌‌کردند. <ref>تاریخ قرآن، حجتی، ص۸۹ - ۹۰. </ref> به هر روی اظهار نظر [[قطعی]] در این مسئله، دشوار است، از این رو زرکشی گاهی به توقیفی بودن <ref>البرهان، ج ۱، ص۲۳۷، ۲۵۹ - ۲۶۱. </ref> و گاهی برخلاف آن <ref> البرهان، ج ۱، ص۲۶۰. </ref> نظر می‌‌دهد؛ ولی بدون تردید [[تأیید]] [[ائمه اهل بیت]]{{عم}} از [[مصحف]] [[عثمانی]] و [[دلیل عقلی]] یاد شده [[گواه]] توقیفی بودن چینش [[سوره]] هایند و دلالت دارند که همه [[آیات]] و [[سوره‌های قرآن]] در [[زمان رسول خدا]] با دقت تمام [[نگارش]] شده‌اند <ref>تاریخ قرآن، حجتی، ص۲۰۱ - ۲۱۸، ۲۲۰. </ref> و [[ادله]] و قراین [[نقلی]] زیادی که به بخشی از آنها اشاره شد تأییدی بر این دیدگاه‌اند<ref>برای دیدن دیگر ادله نک: حقائق هامه، ص۶۴ - ۱۰۴. </ref>.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم، ج۹.]]</ref>

مهم‌ترین ادله این گروه عبارت‌اند از:

##با وجود پرشمار بودن روایات جمع قرآن بعد از پیامبر{{صل}}،<ref> نک: کنز العمال، ج ۲، ص۵۷۱ - ۵۹۰. </ref> وجود تناقض بین این [[روایات]] و [[اضطراب]] متن سبب تردید در [[درستی]] آنها می‌‌شود. <ref>برای دیدن این تناقضات ر.ک: البیان، ص۲۴۷ - ۲۵۲؛ تاریخ القرآن، نولدکه، ص۲۵۲ - ۲۵۶. </ref> برخی نخستین جمع قرآن را مربوط به [[زمان ابوبکر]] و بعضی مربوط به [[زمان عمر]] و برخی به [[زمان عثمان]] می‌‌دانند. از برخی از این روایات برداشت می‌‌شود که بعضی از [[آیات قرآن]] تا زمان عثمان فقط در سینه افراد نگهداری شده و تدوین نشده بوده است؛ همچنین تناقضات دیگری نیز در این روایات دیده می‌‌شوند. <ref>نک: الایضاح، ص۲۲۲ - ۲۲۳؛ البیان، ص۲۴۵ - ۳۵۲. </ref> گفتنی است هرچند برخی محققان درصدد پاسخ از بعضی از این اشکالات برآمده‌اند؛<ref>نک: التمهید، ج ۱، ص۲۸۵. </ref> ولی [[تأمل]] در مجموعه این روایات تردیدهایی باقی می‌‌گذارد. برخی از این روایات که زید یا فرزندش [[خارجه]] آنها را نقل کرده‌اند سعی دارند با بزرگنمایی کار و بازگویی [[دشواری]] آن، برای زید فضیلت‌سازی کنند؛ به گونه‌ای که حتی در برخی از آنها [[همراهی]] و کمک دیگران نادیده گرفته شده است یا اوراق اصلی و منبع اساسی زید را دست کم و ناچیز جلوه می‌‌دهد تا بزرگی کار خود را نمایان سازد، [[غافل]] از آنکه نوشته‌های [[قرآن]] که در حضور شخص [[پیامبر]]{{صل}} تدوین شده بود در [[اختیار]] [[زید]] و دیگر همکارانش بود و چنین نبود که زید آن را از میان شاخه‌های خرما و استخوان پاره‌ها و سینه‌های افراد گرد آورده باشد،<ref>المقنع، ص۳؛ الاتقان، ج ۱، ص۱۵۶. </ref> زیرا هرچند از شاخه‌های خرما، استخوان‌ها، تکه‌های چوب و سنگ‌های نازک به عنوان نوشت ابزارهای قرآن در برخی روایات یاد شده است، در آن روزها نوشت ابزار نرم مانند کاغذ و چرم در [[مکه]] و [[مدینه]] فراوان بوده است و بسیاری از نامه‌های [[رسول خدا]]{{صل}}، بر روی چرم‌های آماده نوشته می‌‌شد و چنان که برخی محققان [[شیعه]] <ref>تاریخ قرآن، رامیار، ص۳۰۸؛ حقائق هامه، ص۱۲۷. </ref> و [[سنی]] <ref>نک: جمع القرآن، ص۳۴ - ۳۵؛ دفاع از قرآن، ص۱۷۸. </ref> بیان کرده‌اند نوعاً از آنها استفاده می‌‌شده است. دقت در روایتی که [[پیامبر]]{{صل}} در آن به [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[وصیت]] می‌‌کند تا [[قرآن]] را که در پشت بستر آن [[حضرت]] است جمع کند، این مطلب را به خوبی [[تأیید]] می‌‌کند. <ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص۴۵۱؛ الصافی، ج ۱، ص۴۰. </ref> اگر قرار بود همه قرآن در نوشت ابزارهای سخت نوشته شده باشد طبیعتاً می‌‌بایست حجم زیادی را اشغال کند، در حالی که طبق [[روایت]] یاد شده همه آن در یک پارچه وجود داشته است. <ref>نک: تفسیر قمی، ج ۲، ص۴۵۱؛ بحارالانوار، ج ۸۹، ص۴۸. </ref> مشکل دیگر تردیدی است که برپایه برخی از این [[روایات]]، از [[ابوبکر]] یا زید برای انجام این کار به سبب [[بدعت]] بودن آن دیده می‌‌شود، با اینکه قبلاً در [[زمان پیامبر]]{{صل}} قرآن بارها مقابله و [[حفظ]] و نوشته شده بود و تمامی [[آیات]] و دست کم بسیاری از [[سوره‌ها]] مشخص شده بود، بنابراین، [[نوشتن]] و جمع قرآن کار تازه‌ای نبود تا بدعت باشد؛ زیرا قبلاً نسخه‌هایی از قرآن تهیه شده بود و نسخه اصلی آن نزد پیامبر{{صل}} نگهداری می‌‌شد و به گفته [[زرقانی]]، جمع قرآن کاری نو و بدعتی در [[اسلام]] نبود، بلکه [[تشریع]] آن براساس قواعدی بود که [[رسول خدا]]{{صل}} با نوشتن قرآن و [[برگزیدن]] نویسندگان [[وحی]] پایه گذاشت؛<ref>نک: مناهل العرفان، ج ۱، ص۲۴۶ - ۲۵۰، ۲۵۴. </ref> همچنین [[هراس]] از نابودی قرآن آن گونه که عمر گفته نمی‌تواند [[انگیزه]] اصلی جمع قرآن باشد؛ به ویژه که می‌‌دانیم نسخه ای که ابوبکر آن را تهیه کرد هرگز در [[اختیار]] عموم قرار داده نشد. <ref>دراسات قرآنیه، ص۸۷. </ref> افزون بر اینکه بر فرض، جمع قرآن را در آن [[زمان]] کاری نو و بی‌سابقه بدانیم [[ضرورت]] آن بسیار روشن بود و آن گونه که این [[روایات]] حکایت می‌‌کنند پیچیده نبود. احتمالاً کسب فضیلتِ در [[اختیار]] داشتن نسخه ای از [[قرآن]] همانند دیگر [[صحابه]] برجسته و در اختیار داشتن قرآن، [[انگیزه]] دستگاه [[حاکم]] در این کار بوده است. <ref>تاریخ قرآن، رامیار، ص۳۰۸-۳۰۹، ۳۲۹ - ۳۳۲. </ref>

##این روایات با [[اجماع]] [[مسلمانان]] مبنی بر [[اثبات]] قرآن با [[تواتر]] [[مخالفت]] دارند؛ زیرا در آنها آمده است که با [[شهادت]] دو نفر و حتی در برخی موارد با شهادت یک نفر قرآن ثبت می‌‌شد. توجه به این اشکال سبب شده است که برخی به توجیه ثبت قرآن با شهادت دو [[شاهد]] بپردازند و دو شاهد را به [[حفظ]] و [[کتابت]] <ref>تاریخ قرآن، معرفت، ص۸۹. </ref> یا شهادت به اینکه [[نوشتن]] در حضور [[پیامبر]] انجام شده است <ref>جمال القراء، ج ۱، ص۲۶۱. </ref> یا شهادت بر اثبات یکی از وجوه [[قرائت]]<ref>فتح الباری، ج ۹، ص۱۲؛ تحفة الاحوذی، ج ۸، ص۴۰۸. </ref> یا شهادت به اینکه نوشته‌ها مطابق با آخرین عرضه بر پیامبر{{صل}} بوده است <ref>ر. ک: الاتقان، ج ۱، ص۱۵۷ - ۱۵۸. </ref> [[تفسیر]] کنند، از این رو نویسنده مقدمة المبانی بعد از توجیه این روایات می‌‌نویسد: مگر ممکن است آیه‌ای را با شهادت یک یا دو نفر نوشته باشند؟<ref>مقدمتان فی علوم القرآن، ص۳۸. </ref> [[محمد هادی معرفت]] در پاسخ به اشکال یاد شده تواتر را در اینجا تواتر مصطلح ندانسته، بلکه مقصود از تواتر را [[یقین]] به [[نص قرآن]] دانسته که به [[باور]] ایشان با [[شهادت]] گروهی و [[تأیید]] گروه دیگر به دست می‌‌آید؛ به ویژه که این گروه [[صحابه]] برجسته [[رسول خدا]]{{صل}} باشند. <ref>التمهید، ج ۱، ص۲۸۶. </ref> این سخن برخلاف آن چیزی است که از [[روایات]] جمعِ [[قرآن]] برداشت می‌‌شود؛ زیرا این روایات در شهادت دو [[عادل]] [[صراحت]] دارند نه چیزی بیش از آن. <ref>نک: کنزالعمال، ج ۲، ص۵۷۴ - ۵۷۹. </ref>

##در دلیلی که در این روایات برای جمع قرآن بیان شده است (کشته شدن بسیاری از [[حافظان قرآن]] در [[جنگ یمامه]]) مناقشه شده است؛ زیرا در فهرست شهدای این جنگ نام افراد معدودی ذکر شده است که احتمال [[حافظ]] بودن اغلب قرآن را داشته‌اند،<ref>نک: البدایة والنهایه، ج ۵، ص۳۶۹ - ۳۷۶. </ref> هرچند این ادعا که شهدای این جنگ غالباً تازه [[مسلمانان]] بوده‌اند <ref>تاریخ القرآن، نولدکه، ص۲۵۳؛ درآمدی بر تاریخ قرآن، ص۷۲. </ref> نیز پذیرفتنی نیست. <ref>نک. البدایة والنهایه، ج ۵، ص۳۶۹ - ۳۷۶. </ref>  

== منابع ==

{{منابع}}

[[پرونده:000060.jpg|22px]] [[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[جمع قرآن (مقاله)|مقاله «جمع قرآن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۹''']]

{{پایان منابع}}

{{قرآن کریم}}

[[رده:جمع قرآن]]