علم حضوری در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = علم معصوم

==دیدگاه [[علما]] دربارۀ [[علم فعلی]]==

برخی از علما هم به چنین تعریفی از علم فعلی و اشائی اشاره کرده‌اند. در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌‌کنیم:

#علامۀ طباطبایی [[معتقد]] است [[علم امام]] حضوری یا ارادی است: علم امام علمی است که از طرف [[خداوند سبحان]] اعطا می‌شود و از طریق [[الهام]] یا [[سخن گفتن]] از [[آسمان]] یا [[آموزش]] به [[رسول]]{{صل}} یا اسباب دیگر [[افاضه]] می‌شود. این [[علم]] مختص امام است و [[مخلوقات]] دیگر بهره‌ای از آن ندارند<ref>طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج ۱۸، ص۱۹۶ ـ ۱۹۷.</ref>.

#مؤلف کتاب نخبة الکلام می‌‌نویسد: "علم امام حضوری است به این معنی که همه چیز را می‌داند و پیش او حاضر است و محیط است به تمام [[عوالم]] وجود"<ref>نخبة الاکلام فی معرفه الامام، ص۳۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید علی هاشمی|هاشمی، سیدعلی]]، [[ویژگی‌های علوم ائمه از دیدگاه علمای امامیه (کتاب)|ویژگی‌های علوم ائمه از دیدگاه علمای امامیه]]؛ [[سید امین موسوی|موسوی، سید امین]]، [[گستره علم غیب از دیدگاه ادیان ابراهیمی (کتاب)|گستره علم غیب از دیدگاه ادیان ابراهیمی]]، ص۲۴۸؛ [[جواد رنجبر|رنجبر، جواد]]، [[کنکاشی در کیفیت و سرچشمه‌های علم امام (مقاله)|کنکاشی در کیفیت و سرچشمه‌های علم امام]]؛ [[مصطفی سلطانی|سلطانی، مصطفی]]، [[امامت از دیدگاه امامیه و زیدیه (کتاب)|امامت از دیدگاه امامیه و زیدیه]]، ص۶۹؛ [[علی کرباسی‌زاده|کرباسی‌زاده، علی]]، [[محمد جعفر رضایی|رضایی، محمد جعفر]]، [[علم امام در اندیشه علمای معاصر حوزه اصفهان (مقاله)|علم امام در اندیشه علمای معاصر حوزه اصفهان]]، فصلنامه نقد و نظر، ش ۶۹، ص۱۳۲ و ۱۳۳؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص۲۱۸.</ref>

==ادلۀ فعلی بودن [[علم امام]]==

چندین [[دلیل]] برای اینکه علم امام{{ع}} حضوری است نه شأنی بیان شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

#نافع‌تر بودن علم حضوری برای [[امت]]: [[جانشین پیامبر]] باید کسی باشد که صفات ایشان را داشته باشد. امام باید [[علم]] سرشار و جوشیدۀ از [[علم الهی]] داشته باشد تا بتواند [[مردم]] را از [[انحراف]] نگه دارد. متصف بودن به علم حضوری برای امام لازم است تا اگر کسی سؤالی داشت بتواند به آن [[پاسخ]] دهد<ref>ر.ک: [[محمد حسین مظفر|مظفر، محمد حسین]]، [[پژوهشی در باب علم امام (کتاب)|پژوهشی در باب علم امام]]، ص۴۷ ـ ۵۷؛ [[گل‌افشان پارسانسب|پارسانسب، گل‌افشان]]، [[پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا (پایان‌نامه)|پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا]]، ص۴۴ ـ ۴۶.</ref>.

#کامل‌تر بودن [[لطف]] در علم حضوری: [[فرستادن پیامبران]] و قرار دادن [[حجت‌ها]] و اقامۀ [[معجزات]]، همگی لطفی است از جانب [[خداوند سبحان]]. حال آیا کامل‌تر بودن لطف به آن نیست که این امور بر [[زیباترین]] شکل و [[برترین]] نحوه و [[کامل‌ترین]] ترکیب صورت گیرد؟ یا آنکه اگر بر این [[وجه]] اعلی و [[برتر]] هم نباشد محذوری ندارد؟ [[عقل]] تردیدی ندارد در اینکه [[خداوند]] که لطفش بر [[بندگان]] فراوان است، [[نعمت‌ها]] و [[الطاف]] و [[حجت‌ها]] و آیاتش را بر تمام‌ترین و بالاترین و [[زیباترین]] [[وجه]] جاری می‌گرداند و [[علم حضوری]] از همین باب است.

#امام باید افضل [[اهل]] زمانش باشد؛ در صورتی که اگر از همه اشیا در تمام زمان‌ها باخبر نباشد، لازم می‌آید که مساوی یا [[پایین‌تر]] از برخی افرادی باشد که چیزی را بالفعل می‌داند، ولی امام از آن بی‌خبر است و این خلاف فرض و [[نقض غرض]] است و [[دلایل]] دیگر<ref>ر.ک: [[محمد حسین مظفر|مظفر، محمد حسین]]، [[پژوهشی در باب علم امام (کتاب)|پژوهشی در باب علم امام]]، ص۴۷ ـ ۵۷؛ [[حسین واعظی|واعظی، حسین]]، [[گستره و چگونگی علم امام از منظر كتاب سنت و عقل (مقاله)|گستره و چگونگی علم امام از منظر كتاب سنت و عقل]]، ص۱۹۰ ـ ۱۹۱؛ [[گل‌افشان پارسانسب|پارسانسب، گل‌افشان]]، [[پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا (پایان‌نامه)|پژوهشی در مقام علمی و مقام تحدیث حضرت فاطمه زهرا]]، ص۴۴ ـ ۴۶.</ref>.

#دورتر بودن [[علم حضوری]] از [[نافرمانی]] [[مردم]]: اگر مردم بدانند که [[امام]]، [[نهان]] و آشکار آنان و گناهانی که مرتکب می‌شوند و طاعاتی که انجام می‌دهند را می‌داند و چون می‌داند به آنان گزارش می‌دهد و هنگام انجام [[گناه]] آنان را منع و [[نهی]] می‌کند و گاهِ [[طاعات]] تشویق‌شان می‌نماید، این موجب می‌گردد مردم از [[مصیبت]] دورتر و به طاعات نزدیک‌تر شوند.

#اصل در [[علم فعلی]] بودن است و [[آیات]] و روایاتی که علم را برای [[اهل بیت]]{{ع}} [[اثبات]] می‌‌کنند مطلق هستند و قید ارادی بودن را ندارند، همچنین روایاتی داریم که حضوری و فعلی بودن علم ایشان را اثبات می‌‌کند مانند: [[امام صادق]]{{ع}} فرمودند: "[[دنیا]] برای امام [[تمثل]] پیدا می‌کند مثل نصف یک گردو (گردوی شکافته) که چیزی از آن، از او پنهان نیست"<ref>مفید، محمد بن محمد، اختصاص، ص۲۱۷</ref>. یعنی امام به کل دنیا احاطه دارد و [[دلایل]] دیگر. البته برخی از این دلایل مورد مناقشه قرار گرفته که در جای خود به آن اشاره شده است<ref>ر.ک: [[محمد حسین مظفر|مظفر، محمد حسین]]، [[پژوهشی در باب علم امام (کتاب)|پژوهشی در باب علم امام]]، ص۴۷ ـ ۵۷؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص۲۱۸</ref>.

#روایاتی وجود دارد که بیانگر احاطۀ [[امام]] بر دنیاست و این با فعلی بودن [[علم]] آنان [[سازگاری]] دارد، مانند [[روایت]] سماعة بن مهران از [[امام صادق]]{{ع}} که فرمودند: "[[دنیا]] برای امام [[تمثل]] پیدا می‌کند مثل نصف یک گردو (گردوی شکافته) که چیزی از آن، از او پنهان نیست"<ref>مفید، محمد بن محمد، اختصاص، ص۲۱۷</ref>. یعنی امام به کل دنیا احاطه دارد و یا اینکه از امام صادق{{ع}} روایت شده است: "[[رسول خدا]]{{صل}} مرا متولد کرد (من [[فرزند]] او هستم) در حالی که به [[کتاب خدا]] [[عالم]] هستم که در آن ابتداء [[آفرینش]] و آنچه موجود می‌شود تا [[روز قیامت]]، در آن هست، و [[خبر آسمان]] و [[خبر زمین]] و [[خبر بهشت]] و [[خبر]] [[جهنم]] و خبر آنچه بود و هست، در آن می‌باشد، این امور را آن چنان که به کف دستم نگاه می‌کنم، می‌دانم؛ زیرا [[خداوند]] می‌فرماید: در [[قرآن]] بیان هر چیزی وجود دارد<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۱، ص۶۱، ح ۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد باقر تحریری|تحریری، محمد باقر]]، [[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ج ۱، ص۲۵۶؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص۲۱۸.</ref>

==حصولی یا [[حضوری بودن علم]] [[معصوم]]==

آیا علوم [[معصومین]]{{ع}} حضوری است یا حصولی؟ در [[پاسخ]] باید گفت، [[معصوم]] هم مانند همۀ انسان‌های دیگر علومی دارد که از طریق به‌کارگیری [[حواس ظاهری]] به دست می‌آید<ref>ر.ک. باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی، ص۵ و ۶.</ref>، منتها راه‌های کسب علوم معصومین را می‌توان در چند طریق بیان کرد:

#الهام؛

#دریافت [[علوم]] از [[فرشتگان]]؛ مانند [[نزول]] [[حضرت جبرئیل]]{{ع}} بر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و آوردن [[آیات قرآن]]<ref>{{متن قرآن|قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ}} «بگو: هر که دشمن جبرئیل است (آگاه باشد که) بی‌گمان او، آن (قرآن) را بر دلت با اذن خداوند فرو فرستاده است در حالی که آنچه را پیش از آن بوده است راست می‌شمارد و رهنمود و نویدی برای مؤمنان است» سوره بقره، آیه ۹۷.</ref>.

#دریافت با واسطه غیر فرشتگان، مانند [[دریافت وحی]] از طریق شنیدن صدا از یک درخت؛ آن گونه که در جریان [[بعثت]] [[حضرت موسی]]{{ع}} در [[زمین]] [[مقدس]] طوی محقق شد<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}} «چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref>؛

#دریافت از [[روح القدس]]؛

#بهره‌گیری از حواس.

==[[:رده:آثار علم معصوم|منبع‌شناسی جامع علم معصوم]]==

* [[:رده:کتاب‌شناسی کتاب‌های علم معصوم|کتاب‌شناسی علم معصوم]]؛

* [[:رده:مقاله‌شناسی مقاله‌های علم معصوم|مقاله‌شناسی علم معصوم]]؛

# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[جواد رنجبر|رنجبر، جواد]]، [[کنکاشی در کیفیت و سرچشمه‌های علم امام (مقاله)|'''کنکاشی در کیفیت و سرچشمه‌های علم امام''']]

# [[پرونده:1368251.jpg|22px]] [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|'''ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی''']]

{{پایان منابع}}

{{پانویس}}

[[رده:علم حضوری]]

[[رده:مدخل برگرفته از پرسمان]]

[[رده:مدخل برگرفته از پرسمان علم معصوم]]

[[رده:مفاهیم در کلام اسلامی]]