ضرورت حکومت اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

| پرسش مرتبط  =  

}}

در [[حقیقت]] [[اثبات]] ضرورت برپایی نظام سیاسی اسلام، پاسخ به دو دسته تردید است. دسته اول، شامل تردیدهایی که متوجه اصل [[حکومت]] می‌شود و دسته دوم از [[تردیدها]]، ناظر به [[حکومت دینی]] و به خصوص [[نظام اسلامی]] است.

هرچند مسأله [[ضرورت وجود حکومت]] و برقراری [[نظام سیاسی]] در یک [[جامعه]] به [[استدلال]] و [[برهان]] نیازی ندارد؛ ولی برخی متفکرین و [[مکاتب فکری]] به شکلی، ضرورت وجودی حکومت را در جامعه ایده‌آل خود [[نفی]] می‌کنند؛ بنابراین نمی‌توان از کنار آن بی‌توجه گذشت. در نگاه اجمالی نفی [[ضرورت حکومت]] هیچ‌گونه تطابقی با نیازهای [[واقعی]] و طبیعی [[زندگی]] [[بشر]] ندارد؛ چون اولاً: خلاف [[فطرت]] است و سلیقه [[اجتماعی]] [[انسان]] از یک سو و [[لزوم]] کنترل زیاده‌خواهی‌ها و تعدّی عده‌ای به [[حقوق]] دیگران از سوی دیگر، نیاز به سازمان اجتماعی، [[قانون]]، مجری، داور و [[حاکم]] را می‌طلبد. ثانیاً: در عمل، همه [[جوامع]]، تشکیل [[حکومتی]] را برای خود فرض و [[واجب]] دانسته، در ضرورت آن هیچ‌گونه تردیدی به خود [[راه]] نمی‌دهند. ثالثاً: مکاتبی همچون [[مارکسیسم]] که جامعه را در مرحله [[کمونیسم]]، [[نیازمند]] به [[دولت]]، نمی‌داند، در برقراری حکومت، آن هم وسیع‌ترین و متمرکزترین نوع آن، یعنی “توتالیتر” و به تعبیر دیگر [[دیکتاتوری]] پرولتاریا، درنگ نمی‌کنند و آنارشیست‌ها نیز که اصولاً هیچ‌گونه نظمی را برنمی‌تابند و حکومت و [[قوانین]] الزام‌آور آن را محدود کننده [[آزادی]] بشر می‌دانند، وقتی می‌خواهند خود را در چارچوب یک [[مکتب فکری]] معرفی نمایند، به ناچار از نوعی [[نظم]] و هماهنگی برای دستیابی به نتیجه استفاده می‌کنند. یکی از صاحب‌نظران [[اسلامی]]، در تحلیل ایده آنارشیسم می‌نویسد: “این گروه، که در بین [[فلاسفه]] قدیم یونان طرفدارانی داشتند، [[معتقد]] بودند که اگر [[مردم]] قوانین را بشناسند و با [[تعهد]] [[اخلاقی]] به آن عمل کنند، نیازی به حکومت نخواهد بود... شکی نیست که [[تصور]] فوق، خام و [[خیال]] پردازانه است. کسانی که واقعیت‌های زندگی و واقعیت‌های [[جامعه انسانی]] را می‌شناسند و کسانی که از [[تاریخ]] [[بشریت]] و [[جوامع]] گذشته و حال آگاهند، هیچ‌گاه احتمال نمی‌دهند که لا اقل در [[آینده]] نزدیک، وضعیتی پیش می‌آید که بر اثر رواج و گسترش [[ارزش‌های اخلاقی]] در بین [[مردم]]، همه به صورت خودکار [[کار نیک]] انجام می‌دهند و گرد کار بد نمی‌گردند، هیچ‌کس [[دروغ]] نمی‌گوید، [[خیانت]] نمی‌کند، نظر [[سوء]] به [[مال]] و [[ناموس]] مردم نمی‌دوزد، [[تجاوز به حقوق مردم]] نمی‌کند و همین‌طور در [[ارتباط]] با مسائل بین‌المللی نیز، هیچ کشوری به [[همسایگان]] خود [[تجاوز]] نمی‌کند”<ref>مصباح یزدی، محمدتقی، نظریه سیاسی اسلام، ج۲، ص۲۸.</ref>.

از این‌رو، [[ضرورت]] برپایی [[نظام سیاسی اسلام]]، تحت دو عنوان؛ “ضرورت اصل حکومت” و “ضرورت [[حکومت]] اسلامی”، مورد بررسی قرار می‌گیرد.<ref>[[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|نظام سیاسی اسلام]]، ص ۱۲۹.</ref>

علاوه بر آن‌که [[ادله]] ضرورت اصل [[حکومت]] به [[حکومت دینی]] و [[اسلامی]] نیز هست، سه دلیل اختصاصی دیگر بر [[اثبات]] ضرورت حکومت اسلامی عبارتند از:

حکومت و [[سرپرستی]] اجتماعی، بر دو گونه است، و از این دو نوع بیرون نیست؛ یا سرپرستی و حکومت، [[الهی]] و زمینه‌ساز [[بندگی]] [[خداوند]] است یا غیرالهی که در آن صورت، زمینه‌ساز [[گرایش]] به [[دنیاپرستی]] و ایجادکننده و رشد‌دهنده تعلقات مادی خواهد بود.

این [[گمان]] که کسی می‌تواند، هیچ [[حکومتی]] را نپذیرد و در عین حال در مسیر الهی قدم بر دارد، ساده‌اندیشی است؛ چون هر فرد، جزئی از مجموعه و جامعه‌ای است که در آن [[زندگی]] می‌کند و محور [[نظام اجتماعی]] که سرپرستی همان جامعه را به عهده دارد، اختیارات او را محدود نموده، زمینه‌ساز حرکت فرد در یکی از دو جهت مادی یا الهی می‌شود؛ اگر [[ولایت]]، غیرالهی باشد، هر [[روز]] دامنه اختیارات فرد حتی برای [[خداپرستی]] فردی محدود شده و در فعالیت‌های اجتماعی نیز، تابع جهت‌گیری [[نظام]] قرار می‌گیرد.

از [[روایات]] نیز این معنا استفاده می‌شود که دو نوع [[حکومت]] بیشتر نیست:

براساس بیان روشن و صریح [[پیامبر اسلام]] در [[روایت]] فوق، [[نیکوکاری]]، [[اهل]] مواظبت و تقوای فردی اگر با [[اطاعت از امام]] [[جائر]] باشد، برای [[نجات از عذاب الهی]] کافی نیست؛ زیرا ولی جائر، اصل و ریشه هر [[شرّ]] و [[بدی]] است و [[اطاعت]] از وی موجب اقامه، رواج و دوام بدی در تمامی [[شؤون]] [[جامعه]]، اعم از فردی و جمعی گردیده، رفته‌رفته، همه امور را فرا می‌گیرد.

این نکته بسیار مهمی است که [[غفلت]] از آن، بزرگانی را بازیچه و وسیله تحقق نیات و اعمال [[پلید]] [[حاکمان]] [[ستم‌پیشه]] ساخته است که نمونه‌های آن را در [[تاریخ اسلام]] و [[جوامع اسلامی]] به فراوانی می‌توان دید.<ref>[[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|نظام سیاسی اسلام]]، ص ۱۴۳.</ref>

بنابراین، [[اسلام]] به عنوان یک [[دین جامع]]، در مرحله [[قانون‌گذاری]]، ضوابط و [[قوانین]] فراوانی را برای [[کلیه]] [[روابط اجتماعی]] و فردی [[بشر]] آورده است. جریان و تحقق این ضوابط و مقررات بدون وجود [[حاکم]] دینی هیچ‌گونه تضمینی ندارد و اصولاً [[اجرای حدود الهی]] و تحقق [[احکام دینی]]؛ نظیر: [[احکام]] [[مالی]]، [[دفاعی]] و [[جهاد]]، جز با وجود [[حکومت دینی]]، قابل تحقق نیست؛ یعنی هرگز نمی‌توان [[تصور]] کرد که دولتی غیر [[دینی]]، خود را موظف به [[اجرای حدود]] و احکام [[اقتصادی]]، نظامی و [[قضایی]] [[اسلام]] بداند.

آنچه برشمردیم جزو بدیهی‌ترین نیازهای مسلمانان است و از [[حکمت]] به دور است که [[خالق]] مدبّر و [[حکیم]]، آن نیازها را به کلی نادیده گرفته، از ارائه [[راه]] حلی جهت رفع آنها [[غفلت]] کرده باشد”<ref>شئون و اختیارات ولی فقیه، ص۲۳.</ref>.

دیگر [[احکام]] و [[قوانین اسلامی]]، همچون حدود، [[قصاص]]، دیات، [[حجر]]، [[وصیت]]، [[ارث]]، [[قضاء]] [[شهادت]]. [[امر به معروف و نهی از منکر]]، [[تجارت]]، دَیْن، رهن، شرکت، [[ودیعه]]، [[وکالت]]، [[ازدواج]] و [[طلاق]]، [[احیاء]] زمین‌های موات و لقطه (گمشده‌ها) همگی در مرحله [[اجرا]]، متکی به حکومت و [[رأی]] نهایی [[والی]] [[عادل]] و [[حاکم اسلامی]] هستند که هر کدام، برای دلالت بر گریرناپذیری [[تشکل]] [[حکومت دینی]]، کافی به نظر می‌رسند.<ref>[[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|نظام سیاسی اسلام]]، ص ۱۴۶.</ref>

در [[زمان غیبت]]، نقش علمای بیدار [[اسلام]] را می‌توان در دنبال نمودن [[هدف]] بزرگ پیامبر و ائمه، یعنی ایجاد نظامی [[الهی]]، به وضوح [[مشاهده]] کرد؛ چه در [[عقیده]]، که قائل به [[ضرورت حکومت]] [[دین]] بوده‌اند و چه در عمل که اگر فرصتی می‌یافتند، [[اقدام]] به [[تأسیس حکومت]] [[دینی]] می‌نمودند.

مرحوم [[آیت‌الله]] [[بروجردی]] نیز، در [[اقامه دلیل]] بر [[ضرورت]] وجود [[حاکم اسلامی]]<ref>اثبات ضرورت امامت به طور طبیعی به اثبات نظام سیاسی می‌انجامد زیرا معمولاً به جای حکومت از حاکم، که در محور نظام سیاسی قرار دارد، سخن به میان می‌آید.</ref> می‌فرماید:

در [[نقل]] [[کلام]] [[علمای اسلامی]]، در [[اثبات]] ضروری بودن [[حکومت دینی]]، به همین اکتفا نموده، خوب است به شکل اجمالی، برخی گزاره‌های داخلی [[علوم اسلامی]]؛ مانند: [[عرفان]]، کلام، [[فقه]] و [[فلسفه]] را مورد اشاره قرار دهیم تا روشن شود که حتی اگر در بین [[علماء]] کسی [[ضرورت حکومت]] را [[انکار]] نمود، با توجه به قضایای آن [[علم]]؛ بتوان گریزناپذیری از [[حکومت دینی]] را [[اثبات]] نمود؛ مثلاً: از منظر [[عرفان]]، نمی‌توان [[تهذیب]] و [[سرپرستی]] [[اجتماعی]] که در جهت [[تقرب به خداوند]] است را به ولی غیر [[الهی]] و [[حکومت]] غیر [[دینی]] سپرد. یا از نگاه [[فقها]] نیز [[احکام]] [[وجوب دفاع]] و [[حرمت]] [[یاری رساندن]] بر [[ظالم]]، در معنای وسیع و عمیق آن، از جمله قوی‌ترین استدلالات بر [[لزوم]] [[اقامه حکومت]] دینی است؛ همچنین از دیدگاه [[علم کلام]]، با [[عنایت]] به مقولات [[حُسن عدل]] و [[قُبح ظلم]]، [[ضرورت]] تحقق [[احکام الهی]] و نیز با استناد به [[قاعده لطف]]، ضرورت حکومت دینی به اثبات می‌رسد؛ همچنان که بر مبنای [[حکما]] و [[فلاسفه]] [[اسلامی]]، با مقدماتی که [[نبوت]] و [[امامت]] اثبات می‌شود، [[ضرورت امامت]] ظاهری و [[ولایت]] دینی را می‌توان اثبات نمود<ref>پیروزمند، علی‌رضا، نظام معقول، صفحات ۱۰۵-۱۶۰.</ref>.<ref>[[علی اصغر نصرتی|نصرتی، علی اصغر]]، [[نظام سیاسی اسلام (کتاب)|نظام سیاسی اسلام]]، ص ۱۵۰.</ref>

اثبات ضرورت برپایی [[نظام سیاسی]] و حکومت در [[اسلام]]، با دو محور، یکی اثبات اصل حکومت و دیگری اثبات [[حکومت اسلامی]]، صورت می‌پذیرد.

پیش از پرداختن به [[دلایل]] ضرورت، لازم است به این نکته اشاره شود که بحث درباره اثبات مسأله‌ای که از بدیهیات و ضروریات [[حیات]] بشری تلقی می‌شود، این است که برخی متفکرین و [[مکاتب فکری]] به نوعی [[ضرورت وجود حکومت]] را در [[جامعه مطلوب]] خود [[نفی]] کرده و همچنین لزوم [[تشکیل حکومت اسلامی]] نیز از سوی بعضی [[اندیشمندان مسلمان]] یا غیرمسلمان، مورد تشکیک واقع شده است؛ بنابراین نتایج حاصله از [[استدلال]] بر دو مقوله فوق به تفکیک جمع‌بندی می‌شود:

# حکومت، زمینه‌ساز [[رشد]] و توسعه است؛ چون اولاً، توسعه و کمال با [[فطرت]] فرد و به تبع آن [[روح جمعی]] آمیخته شده است. ثانیاً، افراد و گروه‌ها در [[راه]] [[حفظ]] و توسعه [[منافع]] خود، با توجه به [[محدودیت]] منابع، در برخوردی جدی با یکدیگر قرار می‌گیرند. ثالثاً، حکومت می‌تواند با [[برنامه‌ریزی]] و [[سازماندهی]] کلان، مانع بروز برخوردها و زمینه‌ساز رشد و کمال فردی باشد.

* [[ضرورت]] برقراری [[حکومت اسلامی]] را نیز می‌توان از سه راه [[اثبات]] نمود

# [[اسلام]] [[دین]] جامعی برای [[سعادت بشر]]، در همه ابعاد [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] هر عصر و [[نسل]] است و تا زمانی که [[حیات]] بشری در [[دنیا]] برقرار باشد، برای او برنامه دارد. [[احکام]] و برنامه‌های [[اسلامی]] از [[قوانین]] کلان [[اقتصادی]]، [[سیاسی]]، [[حقوقی]] و [[اخلاقی]] گرفته تا [[احکام جزئی]]، نشان می‌دهد که حکومت، لازمه [[اجرا]] و اقامه آنهاست و بدون آن زمینه اجرای بسیاری از احکام محدود شده و برخی نیز تعطیل خواهند شد؛ بنابراین برقراری حکومت شرط تحقق دین و جریان احکام و حدود آن است.

حاکم گمراه، مروّج و رهبر گمراهی است. حکومتی که خود بر هدایت و صواب قرار ندارد، طبعاً زمینه‌ساز فساد در جامعه خواهد بود. قاعده بر آن است که معمولاً فساد در جامعه از فرمانروایان و وابستگان به آن‌ها آغاز می‌شود و سپس به سایر اقشار جامعه سرایت می‌کند: {{متن قرآن|وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا}}<ref>«و چون بر آن شویم که (مردم) شهری را نابود گردانیم به کامروایان آن فرمان می‌دهیم و در آن نافرمانی می‌ورزند پس (آن شهر) سزاوار عذاب می‌گردد، آنگاه یکسره نابودش می‌گردانیم» سوره اسراء، آیه ۱۶.</ref>. تأثیر اراده حاکمان بر سرنوشت جامعه تا به آن جاست که به تعبیر قرآن، ضعفای امّت درجهنّم از پروردگار درخواست عذاب مضاعف برای رهبران ستمگر جوامع خود می‌کنند؛ زیرا آنان را عامل فساد و جهنّمی شدن خود می‌دانند: {{متن قرآن|يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا}}<ref>«روزی که چهره‌های آنان در آتش گردانده شود می‌گویند: ای کاش از خداوند و پیامبر فرمان برده بودیم * و می‌گویند: پروردگارا! ما از سرکردگان و بزرگانمان فرمان بردیم و آنان ما را از راه به در بردند * پروردگارا! به آنان دو چندان عذاب ده! و آنها را به لعنتی بزرگ لعنت فرما!» سوره احزاب، آیه ۶۶-۶۸.</ref>.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۲ ص ۵۷.</ref>

بر اساس مطالب قبل، روشن می‌شود که چگونه حکومت نقشی اساسی در هدایت و ضلالت افراد جامعه دارد و صلاح و فساد آنان، خواسته و ناخواسته در هم تنیده است.

در جهان‌بینی توحیدی، انسان نه تنها حیوان عاقلی است که با درایت عقلانی خود، موظّف به طیّ مراتب معرفت به توحید و کشف جایگاه آن در عالم است، بلکه از بدو تولّد، بر فطرت توحید آفریده شده و معرفت به خداوند و لوازم آن، در ذات همه انسان‌ها به ودیعه نهاده شده است. معرفت، میل به کمالات توحیدی را در آدمیان می‌پرورد و از این‌رو، اصول اخلاق و فضایل اخلاقی در همه انسان‌ها یکسان است. به همین دلیل، در تاریخ احدی را سراغ نداریم که ظلم را حسن و عدل را قبیح بداند و یا دزدی و تعرّض به حریم دیگران را کاری پسندیده بشمارد و اگر در این باره اختلافی وجود داشته، بر سر مصداق بوده است که اگر کسی مرتکب ظلمی می‌شده، آن را مصداق عدل می‌دانسته.

اکنون می‌گوییم: در نگاه توحیدی، جامعه انسانی، در هر مقیاسی که باشد - خواه کوچک‌ترین واحد اجتماعی مانند خانواده، یا جوامع انسانی در روستاها و شهرها، با مردم یک کشور و حتی جامعه جهانی به معنای جمع شدن تعدادی انسان‌های صاحب فطرت‌های الهی در کنار یکدیگر است. در نتیجه، همه گرایش‌های فطری که در آحاد انسان‌ها وجود دارد، در مقیاس بزرگ‌تر، برای جوامع بشری نیز متصوّر است. پس با همان سیاق برهان لطف می‌توان گفت: اگر برای هدایت آحاد انسانی، بر خداوند لازم است که اسباب هدایت را فراهم کند، برای جامعه انسان‌ها که همگی واجد فطرت‌های پاک الهی و گرایش‌های ذاتی به کمالات توحیدی هستند، به طریق اولی وجود هادی در همه زمان‌ها ضروری‌تر است.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل]]، ج۲ ص ۵۹.</ref>

== جستارهای وابسته ==