یزید بن قیس بن تمام ارحبی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[یزید بن قیس بن تمام ارحبی در تاریخ اسلامی]] - [[یزید بن قیس بن تمام ارحبی در تراجم و رجال]]| پرسش مرتبط  = }}

== مقدمه ==

یزید بن قیس بن تمام ارحبی<ref>در تنقیح المقال، ج۳، ص۳۲۸ آمده: یزید برادر سعید بن قیس، و ارحبی طایفه‌ای است منسوب به قبیله همدان.</ref> مردی [[عاقل]] و از نیروهای [[دلاور]] [[سپاه]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} بود و در میان [[مردم کوفه]] و قومش از [[احترام]] خاصی برخوردار بود. وی از جانب [[حضرت علی]] {{ع}} [[والی]] [[مدائن]] شد و سپس به [[ولایت]] [[ری]]، [[همدان]] و [[اصفهان]] [[منصوب]] گردید<ref>رجال طوسی، ص۶۲، ش۶.</ref>. به [[نقل]] [[طبری]]، یزید بن قیس بن تمام ارحبی در [[عزل]] [[سعید بن عاص]] [[حاکم]] [[عثمان]] در [[کوفه]] و نیز [[قیام]] بر ضد خود [[عثمان]] و برکناری او از [[خلافت]]، با [[مالک اشتر]]، [[زیاد بن نضر]] و [[زید بن صوحان]] نقش مؤثری داشت و در [[خلافت امیرالمؤمنین]] {{ع}} [[حضرت]] را در [[جنگ جمل]]، [[صفین]] و [[نهروان]] [[یاری]] کرد<ref>ر. ک: تاریخ طبری، ج۴، ص۳۳۱ و ۳۳۶.</ref>.<ref>[[سید اصغر ناظم‌زاده|ناظم‌زاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام علی ج۲ (کتاب)|اصحاب امام علی]]، ج۲، ص۱۴۴۲-۱۴۴۳.</ref>

== یزید بن قیس بن تمام ارحبی در [[جنگ جمل]] ==

یزید بن قیس بن تمام ارحبی از جمله سران گروه نفّار در [[کوفه]] بود و در پاسخ [[نمایندگان]] اعزامی [[امام]] {{ع}} به [[کوفه]] برای دفع [[فتنه]] [[ناکثین]] اعلام [[وفاداری]] کرد و به همراه [[عدی بن حاتم]] و [[مسیب بن نجبه]] با نیروهای [[وفادار]] حرکت کرد و در [[ذی قار]] [[خدمت]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} رسید و از آنجا تحت [[فرماندهی]] [[حضرت علی]] {{ع}} وارد [[بصره]] شد و در [[جنگ جمل]] در رکاب آن [[حضرت]] مردانه جنگید و از [[ولایت]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} به خوبی [[دفاع]] کرد. وی در [[جنگ جمل]] وقتی دید، زیر [[پرچم]] [[سپاه امام]] {{ع}} ده نفر از [[اهل کوفه]] (پنج نفر از همدانی‌ها و پنج نفر از یمنی‌ها) به [[شهادت]] رسیدند، خود [[پرچم]] را به دست گرفت و [[رجز]] خواند و [[پرچم]] [[سپاه امام]] {{ع}} را برافراشت<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۵۱۵.</ref>.<ref>[[سید اصغر ناظم‌زاده|ناظم‌زاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام علی ج۲ (کتاب)|اصحاب امام علی]]، ج۲، ص۱۴۴۳.</ref>

== نقش یزید بن قیس بن تمام ارحبی در [[جنگ صفین]] ==

یزید بن قیس بن تمام ارحبی در [[جنگ صفین]] در موارد مختلف و در شرایط گوناگون از [[ولایت]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} [[حمایت]] کرد و برای [[جنگ]] با [[معاویه]] از هیچ تلاشی خودداری ننمود که در ادامه به مواردی از نقش آفرینی او را یادآور می‌شویم:

'''۱. [[مشورت]] دادن به [[امام]]:''' هنگامی که [[حضرت علی]] {{ع}} آهنگ رفتن به [[شام]] کرد، [[مهاجرین]] و [[انصار]] را نزد خود فراخواند و در [[مقام]] [[مشورت]] و جلب نظر آنان، [[حمد]] و [[سپاس]] [[خدا]] را به جا آورد و چنین فرمود:اما بعد، [[رأی]] شما محترم، [[خرد]] و دانایی‌تان افزون، گفتارتان [[حق]]، کار و نظرتان [[مبارک]] است، اینک ما آهنگ رفتن به سوی [[دشمن]] خود و [[دشمن]] شما داریم، پس [[رأی]] و نظرتات را بگویید.<ref>{{متن حدیث| أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكُمْ مَيَامِينُ اَلرَّأْيِ مَرَاجِيحُ اَلْحِلْمِ [اَلْحُكْمِ] مُبَارِكُو اَلْأَمْرِ مَقَاوِيلُ بِالْحَقِّ وَ قَدْ عَزَمْنَا عَلَى اَلْمَسِيرِ إِلَى عَدُوِّنَا وَ عَدُوِّكُمْ فَأَشِيرُوا عَلَيْنَا بِرَأْيِكُمْ }}</ref>

در مقابل پیشنهاد و [[مشورت]] خواستن [[امام]] {{ع}}، افراد زیادی نظر خود را ابراز نمودند و از [[حضرت]] خواستند که سریعاً حرکت کند و شتاب نماید. از جمله آنان یزید بن قیس بن تمام ارحبی بود که گفت: ای [[امیرمؤمنان]]، ما دارای وسایل [[جنگی]] و نیروی کافی هستیم و بیشتر نفرات، نیرومند و توانا هستند و در میان آنان افراد علیل و درمانده اندک است، پس منادی خود را [[دستور]] دهید تا همه [[مردم]] را به [[نخیله]] فراخواند؛ زیرا هرگاه وقت [[جنگ]] و [[نبرد]] فرا رسد، امروز و فردا کردن معنایی ندارد<ref>وقعة صفین، ص۱۰۱.</ref>.

او در پاسخ به [[مشورت]] [[امام]] {{ع}} [[راه]] و خواست [[حضرت]] را تقویت کرد و دیگران را به این [[اراده]] به [[حق]] فراخواند.

'''٢. [[مأموریت]] [[پیام]] [[صلح]] برای [[معاویه]]:''' در [[محرم]] ۳۷ [[هجری]] که به خاطر [[ماه حرام]] [[جنگ صفین]] فروکش کرد و در [[جنگ]] وقفه حاصل شد، [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} تنی چند از جمله: یزید بن قیس بن تمام ارحبی به همراه [[عدی بن حاتم]]، [[شبث بن ربعی]] و [[زیاد بن خّصفه]] را برای [[مذاکره]] [[صلح]] و [[آشتی]] ([[متارکه جنگ]]) نزد [[معاویه]] فرستاد تا او را [[دعوت]] به [[تسلیم]] نمایند، در این [[ملاقات]] هرکدام با [[معاویه]] سخنی گفتند. وقتی [[معاویه]] بر [[جنگ]] [[اصرار]] ورزید، یزید بن قیس بن تمام ارحبی، ضمن بیان [[هدف]] از [[مذاکره]] و [[اتمام حجت]] بر [[معاویه]] در ادامه چنین گفت: همانا [[امام]] و پیشوای ما ([[علی]] {{ع}}) را تو و همه [[مسلمانان]] [[فضیلت]] او را به خوبی می‌شناسید و [[گمان]] نمی‌کنم چیزی بر تو مخفی باشد، و همانا [[اهل دین]] و [[فضل]] او را بر تو ترجیح می‌دهند و هرگز تو را به او مثال نمی‌زنند، بنابراین ای [[معاویه]]، از [[خدا]] بترس و با [[علی]] [[مخالفت]] نکن و به [[خدا]] [[سوگند]]، ما کسی را تا به حال از وی پرهیزکارتر و بی‌رغبت‌تر به [[دنیا]] و صاحب کمال‌تر که تمام [[خوبی‌ها]] را جمع کرده باشد، ندیده‌ایم<ref>وقعة صفین، ص۱۹۸؛ تاریخ طبری، ج۵، ص۵.</ref>.

این سخنان، نشانِ عمق ارادت و علاقه او به [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} و [[اعتقاد]] و [[برتری]] او بر [[معاویه]] و امثال اوست. اما [[پیام]] [[امام]] {{ع}} و سخنان [[نمایندگان]] آن [[حضرت]] برای [[معاویه]] اثری نگذاشت و او هم چنان بر طبل [[جنگ]] و [[خونریزی]] کوبید تا سرانجام پس از یک سال و اندی با ده‌ها هزار کشته از هر دو [[جبهه]] [[عراق]] و [[شام]] با [[پیمان]] [[حکمیت]] تحمیلی پایان پذیرفت.

'''۳. سخنی در تحریض نیروهای عراقی:''' یزید بن قیس بن تمام ارحبی در یکی از روزهای [[جنگ صفین]] در [[تحریم]] [[سپاه]] [[امیرمؤمنان]] {{ع}} [[خطبة]] مفصلی ایراد کرد و گفت: [[مسلمان]] کسی است که [[دین]] و اندیشه‌ای سالم داشته باشد، به [[خدا]] قسم، این گروه نه برای محکم کردن پایه‌های [[دینی]] و نه برای احیای [[عدالت]] و [[حق]] با ما می‌جنگند، بلکه به خاطر دستیابی به [[دنیا]] با ما در نبردند تا سرانجام به [[حکومت]] برسند، و اگر [[پیروز]] شوند - که [[خدا]] آنها را [[پیروز]] و خوشحال نگرداند - ما را به [[پیروی]] از حکّامی مانند [[سعید بن عاص]]، [[ولید بن عقبه]] و [[عبدالله بن عامر]] وا می‌دارند. تا آنجا که گفت: پس ای [[بندگان خدا]]، به [[جنگ]] [[قوم]] [[ستمکار]] بشتابید، قومی که به غیر [[حکم خدا]]، [[حکم]] می‌رانند و [[پیکار]] می‌نمایند، مبادا در [[جهاد]] با این گروه از ملامتِ سرزنش‌کنندگان [[سست]] شوید و دست از [[نبرد]] بردارید؛ زیرا اینها اگر بر شما [[غلبه]] کنند، [[دین]] و دنیای شما را تباه و [[فاسد]] می‌کنند و شما آنها را خوب شناخته و آزموده‌اید، به [[خدا]] [[سوگند]]، اینها قصدی جز [[شر]] و [[بدی]] برای روزگار شما نمی‌خواهند<ref>ر. ک: تاریخ طبری، ج۵، ص۱۷؛ وقعة صفین، ص۲۴۷؛ شرح ابن ابی الحدید، ج۴، ص۱۹۴.</ref>.

آری، یزید بن قیس بن تمام ارحبی این [[مرد]] [[دلاور]] با سخنان دلگرم‌کننده و [[رفتار]] امیدوار کننده‌اش [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} را در [[جنگ صفین]] به خوبی [[یاری]] رساند.<ref>[[سید اصغر ناظم‌زاده|ناظم‌زاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام علی ج۲ (کتاب)|اصحاب امام علی]]، ج۲، ص۱۴۴۳-۱۴۴۶.</ref>

== [[انتصاب]] به [[حکومت ری]] و [[اصفهان]] ==

از برخی کتاب‌های [[تاریخی]] استفاده می‌شود که یزید بن قیس بن تمام ارحبی در جریان قبول [[حکمیت]] از جانب [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} به [[شک و تردید]] افتاد و به صورت [[اعتراض]] پس از پایان [[جنگ صفین]] به همراه [[خوارج]] از [[حضرت علی]] {{ع}} [[کناره‌گیری]] نمود؛ اما [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} پس از بازگشت از [[صفین]] به [[کوفه]] و اطلاع از [[کناره‌گیری]] [[خوارج]] به [[خیمه]] یزید بن قیس بن تمام ارحبی تشریف برد، ابتدا [[وضو]] گرفت و دو رکعت [[نماز]] خواند و با او [[مذاکره]] کرد و او را به [[حق]] [[دعوت]] نمود. در این [[ملاقات]] یزید بن قیس بن تمام ارحبی از [[شک و تردید]] بیرون آمد و در [[حقانیت]] و صحت [[راه]] [[امام]] {{ع}} مجاب شد و دست از [[خوارج]] برداشت و به اردوی [[امام]] {{ع}} ملحق شد و [[حضرت]] پس از پایان [[جنگ نهروان]]، به خاطر [[کاردانی]] و لیاقتی که در او می‌دانست، او را به [[امارت ری]] و [[اصفهان]] [[منصوب]] کرد<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص۶۵.</ref>.

بعد [[حضرت]] قبل از آغاز [[جنگ نهروان]] به سراغ دیگر [[خوارج]] رفت و با آنها سخن گفت و آنها را [[ارشاد]] نمود و مکرراً [[نماینده]] نزد آنها فرستاد و سرانجام جمعی به [[امام]] {{ع}} پیوستند و عده‌ای دست از [[مخالفت]] برنداشتند و به [[حرورا]] رفتند و برای [[جنگ]] با [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} مهیا شدند.

یزید بن قیس بن تمام ارحبی وقتی از سوی [[امام]] {{ع}} به [[حکومت ری]] و [[اصفهان]] [[منصوب]] شد، مورد [[لعن]] و ملامت [[خوارج]] قرار گرفت<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص۶۵.</ref>.<ref>[[سید اصغر ناظم‌زاده|ناظم‌زاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام علی ج۲ (کتاب)|اصحاب امام علی]]، ج۲، ص۱۴۴۶-۱۴۴۷.</ref>