تکلیف: تفاوت میان نسخه‌ها

یکی از شرایط تکلیف، زنده بودن مکلف است،<ref>اندیشه‌های کلامی شیخ طوسی، ص۲۲۴؛ جامع المدارک، ج ۲، ص۲۵۶؛ مسالک الافهام، ج ۷، ص۲۳۴.</ref> بر این اساس، شخص مرده مکلف نیست. به تصریح آیه ۳۱ [[مریم]] / ۱۹، [[حضرت عیسی]]{{ع}} مکلف شدن خود به [[نماز]] و [[زکات]] را از جانب خداوند، تا [[زمان]] [[حیات]] خود دانسته است: «و اَوصـنی بِالصَّلوةِ والزَّکوةِ ما دُمتُ حَیـًّا». این شرط، از آیاتی نیز که تکالیفی مانند [[انفاق در راه خدا]] یا [[زکات]] را تا [[زمان مرگ]] مقرر ساخته <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۲۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص۱۳۰؛ المیزان، ج ۱۹، ص۲۹۱.</ref> فی الجمله استفاده می‌‌شود: «و اَنفِقوا مِن ما رَزَقنـکُم مِن قَبلِ اَن یَأتِیَ اَحَدَکُمُ المَوت».(منافقون / ۶۳، ۱۰)

از شرایط مهم [[تکلیف]]، بلوغ است، از این رو نابالغان مشمول [[احکام تکلیفی]] نیستند.<ref>غنائم الایام، ج ۱، ص۶۵؛ مستند الشیعه، ج ۱۰، ص۳۳۶؛ الثمر الدانی، ص۱۴.</ref> در [[آیه]] ۵۹ [[نور]] / ۲۴ به شرط بودن بلوغ اشاره شده است: «و اِذا بَلَغَ الاَطفـلُ مِنکُمُ الحُلُمَ فَلیَستَـذِنوا»؛ همچنین [[فقها]] و [[مفسران]] <ref>تکملة حاشیة رد المختار، ج ۱، ص۲۳۷.</ref> از آیه ۶ [[نساء]] / ۴ اشتراط آن را در [[معاملات]] استفاده کرده اند: «وابتَلوا الیَتـمی حَتّی اِذا بَلَغوا النِّکاحَ فَاِن ءانَستُم مِنهُم رُشدًا فَادفَعوا اِلَیهِم اَمولَهُم». از آیه ۲۸۲ بقره / ۲ نیز که در آن [[اولیا]] به ثبت دیون و معاملات افراد [[ضعیف]] و [[ناتوان]] [[مکلف]] شده‌اند، برمی آید؛ زیرا به نظر بسیاری از فقها، از مصادیق افراد ضعیف در این آیه، [[کودکان]] نابالغ‌اند.<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص۷۳؛ مجمع الفائده، ج ۸، ص۱۵۲؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص۸۳.</ref> در [[روایات شیعه]] <ref>عوالی اللئالی، ج ۱، ص۲۰۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ص۲۰؛ مستدرک الوسائل، ج ۱، ص۸۴.</ref> و [[اهل سنت]] <ref>مسند احمد، ج ۱، ص۱۱۶، ۱۴۰؛ سنن النسائی، ج ۶، ص۱۵۶؛ المستدرک، ج ۱، ص۲۵۸.</ref> نیز تکلیف از نابالغان [[نفی]] شده است. برخی با استناد به [[ادله]] ای مانند آیه ۵۸ نور / ۲۴ که تکلیفی را برای کودکان مقرّر می‌‌دارد: «لِیَستَـذِنکُمُ الَّذینَ... لَم یَبلُغُوا الحُلُمَ»، نابالغان را مکلف دانسته‌اند؛<ref>التبیان، ج ۷، ص۴۶۰؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۲۶۹ ـ ۲۷۰؛ فقه القرآن، ج ۲، ص۱۳۱.</ref> ولی برخی گفته‌اند که در این آیه، [[ولیّ]] و [[سرپرست]] [[کودک]]، مخاطب [[حکم الهی]] است نه خود او.<ref>التبیان، ج ۷، ص۴۶۰؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۲۶۹ ـ ۲۷۰.</ref> عده ای دیگر نابالغان را [[مکلف]] به [[احکام]] غیر الزامی، یعنی [[مستحبات]] و مکروهات می‌‌دانند.<ref>مدارک الاحکام، ج ۶، ص۴۱ ـ ۴۲؛ عوائد الایام، ص۲۶۹؛ مواهب الجلیل، ج ۲، ص۵۵.</ref>  

شرط دیگر [[تکالیف شرعی]]، عقل است، از این رو [[مجنون]] مکلف نیست.<ref>منتهی المطلب، ج ۲، ص۶۴۸؛ مدارک الاحکام، ج ۶، ص۱۳۸؛ حاشیة رد المختار، ج ۱، ص۹۴.</ref> این شرط را از [[آیه]] ۲۸۲ بقره / ۲ استفاده کرده‌اند، با این [[استدلال]] که از مصادیق «ضعیفاً» و «اَو لایَستَطیعُ اَن یُمِلَّ» در این آیه، دیوانگان <ref>زبدة البیان، ص۴۴۴؛ المبسوط، ج ۲۴، ص۱۶۱؛ المجموع، ج ۱۳، ص۳۴۵.</ref> یا کسانی‌اند که دچار [[ناتوانی]] عقلی‌اند. به نظر برخی این شرط از آیه ۶ [[نساء]] / ۴: «فَاِن ءانَستُم مِنهُم رُشدًا فَادفَعوا اِلَیهِم اَمولَهُم»<ref>الحدائق، ج ۱۸، ص۳۶۸؛ مغنی المحتاج، ج ۲، ص۱۶۵؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص۸۳.</ref> نیز استفاده می‌‌شود.<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۱۶؛ الینابیع الفقهیه، ج ۱۲، ص۱۶۴؛ المجموع، ج ۱۳، ص۳۶۷.</ref> بر شرط بودن عقل برای [[تکلیف]]، [[ادله]] دیگر، مانند عقل <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص۲۶۶؛ ریاض المسائل، ج ۱، ص۳۱۶؛ جامع المدارک، ج ۲، ص۱۸۹.</ref> و [[احادیث]] <ref>وسائل الشیعه، ج ۲۸، ص۲۳؛ مستدرک الوسائل، ج ۱، ص۸۴؛ سنن النسائی، ج ۶، ص۱۵۶.</ref> نیز دلالت دارند.

از دیگر [[شرایط تکلیف]]، [[توانایی]] مکلف بر انجام دادن آن است.<ref>ریاض المسائل، ج ۸، ص۱۰۸؛ الفوائد العلیه، ج ۲، ص۳۱۴.</ref> [[آیات]] پرشماری به این شرط اشاره دارند؛ مانند ۲۸۶ بقره / ۲: «لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفسًا اِلاّ وُسعَها» (نیز بقره / ۲، ۲۳۳؛ انعام / ۶، ۱۵۲؛ [[اعراف]] / ۷، ۴۲؛ مؤمنون / ۲۳، ۶۲؛ [[طلاق]] / ۶۵، ۷)؛ همچنین آیات ناظر به [[نفی حرج]] و [[دشواری]] در [[دین]] (مانند [[حجّ]] / ۲۲، ۷۸؛ [[مائده]] / ۵، ۶؛ بقره / ۲، ۱۸۵؛ نساء / ۴، ۲۸) را نیز می‌‌توان مشعر به این شرط دانست.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص۱۴؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۱۶.</ref> از نظر عقل نیز قدرت شرط تکلیف به شمار می‌‌رود و [[مکلف]] ساختن افراد به بیش از توان آنان [[قبیح]] است.<ref>الاقتصاد، ص۶۱؛ التبیان، ج ۶، ص۴۸۴؛ احکام القرآن، جصاص، ج ۱، ص۶۵۲.</ref> در [[روایات اسلامی]] نیز [[تکلیف]] به بیشتر از توان [[نفی]] شده است؛<ref>الکافی، کلینی، ج ۱، ص۱۶۱ ـ ۱۶۳.</ref> ولی برخی نحله‌ها، مانند [[اشاعره]]، [[قدرت]] را شرط تکلیف ندانسته و تکلیف افراد به بیش از حد توان آنان را بر [[خداوند]] جایز شمرده‌اند.<ref>نور البراهین، ج ۲، ص۲۶۱؛ مفاهیم القرآن، ص۳۲.</ref> یکی از مستندات آنان [[آیه]] ۲۸۶ بقره / ۲ است که در آن [[پیامبراکرم]]{{صل}} از خداوند خواستار مکلّف نشدن خود به بیش از حد توان است: «و لا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ»؛ با این بیان که اگر چنان تکالیفی بر خداوند روا نبود چنین درخواستی معنا نداشت.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص۱۵۹ ـ ۱۵۸؛ زادالمسیر، ج ۱، ص۲۹۶.</ref> در پاسخ گفته شده اوّلا، مراد آیه درخواست [[مبتلا]] نشدن به [[عذاب]] <ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص۱۵۸؛ کنزالدقایق، ج ۱، ص۶۹۵.</ref> یا تکالیفی است که به عنوان عذاب برای [[بنده]] مقرر می‌‌شود.<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۴۵.</ref> ثانیاً، بر فرض اینکه مراد تکلیف به بیش از حد توان باشد درخواست نفی آن، دلیل بر جواز مکلف کردن [[انسان]] به چنین تکالیفی از سوی خداوند نیست.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص۱۵۸.</ref> برخی با استناد به آیه ۲۸۴ بقره / ۲ که از [[محاسبه]] [[الهی]] از هرآنچه بر [[قلب]] انسان می‌‌گذرد خبر می‌‌دهد: «اِن تُبدوا ما فی اَنفُسِکُم اَو تُخفوهُ یُحاسِبکُم بِهِ [[اللّه]]»، گفته‌اند: برخی از اموری که بر قلب انسان می‌‌گذرد اختیاری نیست، پس محاسبه[[انسان]] بر آنها تکلیف به بیش از حد توان انسان است.<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۳۷.</ref> در پاسخ گفته شده است که مراد آیه اموری است که در نفس [[رسوخ]] کرده و منشأ [[اطاعت]] یا [[معصیت]] می‌‌گردد نه هرآنچه بر قلب انسان خطور می‌‌کند <ref>المیزان، ج ۲، ص۴۳۶.</ref> یا اموری است که پس از ورود به قلب، فرد [[تصمیم]] به تحقق و عملی ساختن آنها می‌‌گیرد؛<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص۱۳۴.</ref> همچنین به [[آیات]] ۳۰ ـ ۳۲ بقره / ۲ استناد شده، با این [[استدلال]] که [[خداوند]] در آنها [[فرشتگان]] را به خبر دادن از [[اسمای الهی]] [[مکلف]] فرموده است، در حالی که آنان به این [[اسما]] [[دانا]] نبودند.<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۳۷.</ref> در جواب باید گفت امر در [[آیه]] [[حقیقی]] و تکلیفی نیست، بلکه [[هدف]] از آن، [[آشکار کردن]] [[عجز]] [[ملائکه]] <ref>مفاهیم القرآن، ص۳۳؛ شرح المقاصد، ج ۲، ص۱۵۵.</ref> و خاموش ساختن [[اعتراض]] آنان نسبت به [[خلافت]] [[آدم]] بوده است.<ref>ر. ک: التفسیر الکبیر، ج ۲، ص۱۷۷.</ref> دراین باره به آیاتی دیگر نیز استناد شده است؛ مانند آیات ۶ ـ ۷ بقره / ۲؛ ۱۹ ـ ۲۰ [[هود]] / ۱۱؛ ۱۰۸ نحل / ۱۶؛ ۱۰ [[یس]] / ۳۶؛ ۱ ـ ۳ مسد / ۱۱۱؛ زیرا در این آیات [[کافران]] به [[ایمان آوردن]] مکلف شده‌اند، با اینکه خداوند از [[ایمان]] نیاوردن آنان [[آگاه]] است.<ref>المحصول، ج ۲، ص۲۲۴ ـ ۲۲۵؛ ج ۴، ص۳۸؛ کنزالدقائق، ج ۱، ص۱۰۶؛ مفاهیم القرآن، ص۳۲.</ref> در پاسخ این استدلال نیز گفته شده است که مکلف شدن [[کفار]] به ایمان با وجود [[آگاهی]] خداوند از این امر به جهت اهدافی دیگر از جمله [[اتمام حجت]] بر کافران، دستیابی [[پیامبر]]{{صل}} به [[پاداش]] [[ابلاغ]] <ref>کنزالدقایق، ج ۱، ص۱۰۶.</ref> و اموری دیگر بوده است.

برخی [[فقها]] یکی از [[شرایط تکلیف]] را اسلام ([[مسلمان]] بودن) دانسته‌اند،<ref>حاشیة رد المختار، ج ۱، ص۹۴؛ فقه السنه، ج ۱، ص۶۲۹؛ الموسوعة الفقهیة، ج ۳، ص۲۷۰.</ref> بر این اساس، کافران، به [[احکام شرعی]] فرعی مکلف نیستند.<ref>تحریرات فی الاصول، ج ۵، ص۳۱۸؛ المجموع، ج ۳، ص۴؛ البحر الرائق، ج ۲، ص۳۵۴. </ref> از مستندات این دیدگاه، یکی آیاتی است که بیان [[تکالیف]] در آنها خطاب به [[مؤمنان]] است؛ مانند آیه ۱ [[مائده]] / ۵: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اَوفوا بِالعُقود» (نیز بقره / ۲، ۱۷۸، ۲۳۴، ۲۵۴، ۲۶۴، ۲۶۷، ۲۷۸، ۲۸۲ و...). دیگری [[آیه]] ۲۳۲ بقره / ۲ است که پس از ذکر برخی [[تکالیف شرعی]]، آن را مایه [[پند]] [[مؤمنان]] به [[خدا]] و [[روز جزا]] می‌‌داند: «ذلِکَ یوعَظُ بِهِ مَن کانَ مِنکُم یُؤمِنُ بِاللّهِ والیَومِ [[الأخِر]]».<ref>التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۱۲۳.</ref> در شماری از [[احادیث]] نیز [[اسلام]] شرط برخی [[تکالیف]] شمرده شده است.<ref>مصباح الفقیه، ج ۱، ص۲۲۸؛ جامع المدارک، ج ۱، ص۶۳.</ref> برخی در [[تأیید]] این نظر گفته‌اند: اگر [[کافران]]، در حال [[کفر]]، [[مکلف]] به تکالیف شرعی باشند لازمه‌اش جمع بین اسلام و کفر است، و اگر پس از [[پذیرش اسلام]] به این تکالیف مکلف باشند لازمه‌اش [[وجوب]] قضای تکالیف گذشته بر آنان است، در حالی که کسی بر این نظر نیست.<ref>المحصول، ج ۲، ص۲۴۵.</ref> در برابر، بیشتر [[فقهای امامیه]] <ref> مستند الشیعه، ج ۹، ص۳۸۵؛ مختلف الشیعه، ج ۳، ص۲۵۱؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۳، ص۲۶۹.</ref> و [[اهل سنت]] <ref>المجموع، ج ۳، ص۴؛ حاشیة ردالمختار، ج ۴، ص۵؛ زادالمسیر، ج ۱، ص۶۲.</ref> برآن‌اند که اسلام شرط [[تکلیف]] نیست و کافران در اصول و [[فروع دین]] به انجام دادن [[تکالیف الهی]] موظف‌اند. صاحبان این نظر، به آیاتی [[استدلال]] می‌‌کنند که همه [[انسان‌ها]] را مخاطب برخی تکالیف قرار داده است؛ مانند آیه ۲۱ بقره / ۲: «یـاَیُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّکُم» و آیه ۹۷ [[آل عمران]] / ۳: «لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیت»؛ نیز آیاتی که کارهای همه انسان‌ها از جمله کافران را در [[قیامت]] بازخواست پذیر دانسته است، مانند [[آیات]] ۴۰ ـ ۴۴ مدثّر / ۷۴؛ ۸ زلزال / ۹۹ و ۷ فصّلت / ۴۱.<ref>کنزالعرفان، ج ۱، ص۷؛ العده، ج ۱، ص۱۹۲؛ المحصول، ج ۲، ص۲۳۷.</ref> به نظر [[پیروان]] این دیدگاه، اختصاص خطاب برخی آیات به مؤمنان یا بدان سبب است که تنها آنها به این تکالیف عمل می‌‌کنند یا از آن روست که تنها کارهای آنان قبول می‌‌شود. برخی نیز سبب این گونه خطاب را [[انعقاد پیمان]] [[عبودیت]] میان [[مؤمنان]] و [[خداوند]] دانسته‌اند.<ref>کنزالعرفان، ج ۱، ص۷؛ آیات الاحکام تطبیقی، ص۵۱.</ref> درباره قضای [[تکالیف]] فوت شده، به نظر برخی [[فقها]] [[کافر]] پس از [[پذیرش اسلام]] در پاره ای از تکالیف، همچون [[حج]] [[مکلف]] به [[قضا]] کردن است.<ref>العروة الوثقی، ج ۲، ص۴۶۴؛ معتمد العروه، ج ۱، ص۲۶۳، «حج».</ref> البته بنابر عدم [[وجوب]] قضا نیز علت آن، [[لطف خداوند]] بر [[کافران]] و [[ترغیب]] آنان به پذیرش اسلام است <ref>المحصول، ج ۲، ص۲۴۵ ـ ۲۴۶.</ref> نه مکلف نبودن آنان به [[فروع دین]].

به نظر برخی فقها علم داشتن به [[تکلیف]] از شرایط عام تکلیف است؛<ref>اصول فقه، ج ۱، ص۸۲؛ اندیشه‌های کلامی شیخ طوسی، ص۲۲۷؛ نیل الاوطار، ج ۵، ص۲۷۲.</ref> ولی بسیاری آن را از شرایط تنجز تکلیف دانسته‌اند،<ref>نهایة الافکار، ج ۱، ص۴۱۴؛ العروة الوثقی، ج ۴، ص۳۸۸؛ مستمسک العروه، ج ۱۰، ص۱۱۲.</ref> زیرا [[تکالیف شرعی]] میان عالم و [[جاهل]] مشترک است <ref>القواعد الفقهیه، ج ۱، ص۸۴؛ اجود التقریرات، ج ۱، ص۱۵۵؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۳، ص۳۰۹.</ref> و [[جهل]] به تکلیف آن را ساقط نمی‌کند، بلکه تنها [[عقاب]] و [[مؤاخذه]] را برمی دارد: «ما کُنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبعَثَ رَسولا». ([[اسراء]] / ۱۷، ۱۵) تعبیر [[آیه]] کنایه از وصول تکلیف به مکلف و بیان کردن آن است.<ref>فرائد الاصول، ج ۲، ص۲۲؛ نهایة الافکار، ج ۲، ص۲۰۵؛ زبدة الاصول، ج ۳، ص۱۹۳.</ref> برخی این شرط را از آیه ۲۷ [[انفال]] / ۸ که از [[خیانت]] آگاهانه در [[امانت]] برحذر داشته استفاده کرده‌اند: «لا تَخونُوا اللّهَ والرَّسولَ... واَنتُم تَعلَمون».<ref>المیزان، ج ۹، ص۵۴.</ref> در برخی [[احادیث]] نیز مؤاخذه فرد جاهلِ به یک امر مردود شمرده شده است.<ref>تحف العقول، ص۵۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص۳۶۹.</ref>