پرش به محتوا

حواریون: تفاوت میان نسخه‌ها

۱۳٬۴۴۴ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۹ مارس ۲۰۲۴
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[حواریون در قرآن]] - [[حواریون در تاریخ اسلامی]]| پرسش مرتبط  = }}
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[حواریون در قرآن]]| پرسش مرتبط  = }}


== مقدمه ==
== مقدمه ==
خط ۶: خط ۶:
برخی این واژه را برگرفته از "ح ـ و ـ ر" به معنای بازگشتن دانسته و سبب نامگذاری یاران عیسی {{ع}} به این نام را رفت و آمدهای پی در پی آنان نزد وی،<ref>المتوکلی، ص ۱۳۱؛ Encyclopedia of the Quran, V۱, P۱۲۳.</ref> مراجعه [[مردم]] به آنان <ref>عرائس المجالس، ص ۳۵۲؛ واژه‌های دخیل، ص ۱۸۶، «حواریون».</ref> و خارج شدن آنها از [[دین]] رایج و بازگشت به حالتی غیر از حالت نخست ([[انتخاب]] [[دین]] نو) می‌دانند.<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۳۰۹.</ref> در مقابل، شماری از واژه‌پژوهان، [[حواری]] را از واژگان دخیل دانسته‌اند: برخی مانند [[سیوطی]] آن را واژه‌ای نبطی به معنی شویندگان [[لباس]] <ref>المتوکلی، ص ۱۳۱ ـ ۱۳۲؛ الاتقان، ج ۱، ص ۲۹۹.</ref> و بعضی واژه‌ای [[حبشی]] می‌دانند.<ref>واژه‌های دخیل، ص ۱۸۷؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۸، ص ۱۳۷.</ref> آرتور جفری، با [[اعتقاد]] به حبشی بودن آن و در مقابل نظر دوراک (مستشرق) که [[زمان]] ورود آن به [[زبان عربی]] را پس از [[اسلام]] دانسته، با استناد به یک [[بیت]] از اشعار [[جاهلی]] احتمال می‌دهد که این واژه پیش از اسلام در میان [[عرب‌ها]] رواج داشته است.<ref>واژه‌های دخیل، ص ۱۸۷، «حواریون».</ref> شماری از [[پژوهشگران]] غربی نیز آن را برگرفته از واژه حبشی حواریا Hawareya به معنای [[رسولان]] دانسته‌اند.<ref>. Encyclopedia of the quran, V۱, P۱۲۳ "Apostle"</ref>
برخی این واژه را برگرفته از "ح ـ و ـ ر" به معنای بازگشتن دانسته و سبب نامگذاری یاران عیسی {{ع}} به این نام را رفت و آمدهای پی در پی آنان نزد وی،<ref>المتوکلی، ص ۱۳۱؛ Encyclopedia of the Quran, V۱, P۱۲۳.</ref> مراجعه [[مردم]] به آنان <ref>عرائس المجالس، ص ۳۵۲؛ واژه‌های دخیل، ص ۱۸۶، «حواریون».</ref> و خارج شدن آنها از [[دین]] رایج و بازگشت به حالتی غیر از حالت نخست ([[انتخاب]] [[دین]] نو) می‌دانند.<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۳۰۹.</ref> در مقابل، شماری از واژه‌پژوهان، [[حواری]] را از واژگان دخیل دانسته‌اند: برخی مانند [[سیوطی]] آن را واژه‌ای نبطی به معنی شویندگان [[لباس]] <ref>المتوکلی، ص ۱۳۱ ـ ۱۳۲؛ الاتقان، ج ۱، ص ۲۹۹.</ref> و بعضی واژه‌ای [[حبشی]] می‌دانند.<ref>واژه‌های دخیل، ص ۱۸۷؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۸، ص ۱۳۷.</ref> آرتور جفری، با [[اعتقاد]] به حبشی بودن آن و در مقابل نظر دوراک (مستشرق) که [[زمان]] ورود آن به [[زبان عربی]] را پس از [[اسلام]] دانسته، با استناد به یک [[بیت]] از اشعار [[جاهلی]] احتمال می‌دهد که این واژه پیش از اسلام در میان [[عرب‌ها]] رواج داشته است.<ref>واژه‌های دخیل، ص ۱۸۷، «حواریون».</ref> شماری از [[پژوهشگران]] غربی نیز آن را برگرفته از واژه حبشی حواریا Hawareya به معنای [[رسولان]] دانسته‌اند.<ref>. Encyclopedia of the quran, V۱, P۱۲۳ "Apostle"</ref>


==[[حواریون]]==
==حواریون==
در این که سبب نام‌گذاری آنان به حواریون چه بوده، [[اختلاف]] است: برخی گفته‌اند: این لغت از حور که به معنای سفیدی [[خالص]] است گرفته شده و سبب نام‌گذاریشان آن بود که شغلشان تمیز کردن لباس‌ها بوده است و سبب [[انتخاب]] این [[شغل]] هم آن بود که آنها هر وقت گرسنه می‌شدند، به [[عیسی]] می‌گفتند و آن حضرت برای ایشان از [[زمین]] و [[کوه]] و سنگ نان بیرون می‌آورد و به آنها می‌داد و هر وقت [[تشنه]] می‌شدند، دست خود را به زمین می‌زد و آب بیرون می‌آمد و آنها می‌آشامیدند تا آن‌که به عیسی{{ع}} عرض کردند: یا [[روح]] [[اللّه]]! کیست که از ما [[برتر]] باشد؟ هر گاه نان بخواهیم ما را [[سیر]] می‌کنی و هرگاه آب بخواهیم [[سیراب]] می‌شویم و [[نعمت]] [[ایمان]] و [[معرفت]] به تو نیز به ما عطا شده است؟ عیسی فرمود: برتر از شما آن کسی است که از دست‌رنج خود نان می‌خورد و از کسب خود روزی می‌گیرد. آنها که این سخن را شنیدند، دست به کار شست و شوی جامه‌های [[مردم]] شده و از دست‌مزد آن نان می‌خوردند.
در این که سبب نام‌گذاری آنان به حواریون چه بوده، [[اختلاف]] است: برخی گفته‌اند: این لغت از حور که به معنای سفیدی [[خالص]] است گرفته شده و سبب نام‌گذاریشان آن بود که شغلشان تمیز کردن لباس‌ها بوده است و سبب [[انتخاب]] این [[شغل]] هم آن بود که آنها هر وقت گرسنه می‌شدند، به [[عیسی]] می‌گفتند و آن حضرت برای ایشان از [[زمین]] و [[کوه]] و سنگ نان بیرون می‌آورد و به آنها می‌داد و هر وقت [[تشنه]] می‌شدند، دست خود را به زمین می‌زد و آب بیرون می‌آمد و آنها می‌آشامیدند تا آن‌که به عیسی{{ع}} عرض کردند: یا [[روح]] [[اللّه]]! کیست که از ما [[برتر]] باشد؟ هر گاه نان بخواهیم ما را [[سیر]] می‌کنی و هرگاه آب بخواهیم [[سیراب]] می‌شویم و [[نعمت]] [[ایمان]] و [[معرفت]] به تو نیز به ما عطا شده است؟ عیسی فرمود: برتر از شما آن کسی است که از دست‌رنج خود نان می‌خورد و از کسب خود روزی می‌گیرد. آنها که این سخن را شنیدند، دست به کار شست و شوی جامه‌های [[مردم]] شده و از دست‌مزد آن نان می‌خوردند.
برخی این لفظ را کنایه از [[پاکی]] و [[صفای قلب]] و [[دل]] یا [[جامه]] آنها دانسته‌اند. قول دیگر آن است که این نام کنایه از شست و شو دادن آنها از [[دل‌ها]] ونفوس مردم بود که با بیان [[معارف الهی]] و [[احکام]] و توجه دادن مردم به سوی [[خدای یکتا]]، دل‌ها را از [[آلودگی]] [[شرک]] و [[بت‌پرستی]] شست و شو می‌دادند.
برخی این لفظ را کنایه از [[پاکی]] و [[صفای قلب]] و [[دل]] یا [[جامه]] آنها دانسته‌اند. قول دیگر آن است که این نام کنایه از شست و شو دادن آنها از [[دل‌ها]] ونفوس مردم بود که با بیان [[معارف الهی]] و [[احکام]] و توجه دادن مردم به سوی [[خدای یکتا]]، دل‌ها را از [[آلودگی]] [[شرک]] و [[بت‌پرستی]] شست و شو می‌دادند.
خط ۱۲: خط ۱۲:
معنای دیگری که برای [[حواری]] در لغت آمده، [[یاور]] و [[ناصر]] است که آنها چون [[دعوت]] [[حضرت عیسی]]{{ع}} را [[اجابت]] کرده و [[یاری]] و [[نصرت]] او را عهده‌دار شدند، از این رو به [[حواریون عیسی]] موسوم گشتند.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۱.</ref>
معنای دیگری که برای [[حواری]] در لغت آمده، [[یاور]] و [[ناصر]] است که آنها چون [[دعوت]] [[حضرت عیسی]]{{ع}} را [[اجابت]] کرده و [[یاری]] و [[نصرت]] او را عهده‌دار شدند، از این رو به [[حواریون عیسی]] موسوم گشتند.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۱.</ref>


==تعداد [[حواریون]] و نام آنها==
==[[حواریون]] چه کسانی بودند؟==
حواریون جمع «[[حواری]]» از ماده «حور» به معنی شستن و سفید کردن است و گاهی به هر چیز سفید نیز اطلاق می‌شود و لذا غذاهای سفید را [[عرب]] «حواری» می‌گوید و حوریان [[بهشتی]] را نیز به همین جهت «حوریه» می‌گویند که سفید پوستند.
اما دربارۀ علت نام‌گذاری [[شاگردان]] [[مسیح]] به این نام احتمالات متعددی داده شده ولی آنچه نزدیک‌تر به [[ذهن]] می‌رسد و در [[احادیث]] [[پیشوایان]] بزرگ [[دینی]] آمده است این است که آنها علاوه بر اینکه [[قلبی]] [[پاک]] و [[روحی]] با [[صفا]] داشتند در [[پاکیزه]] ساختن و روشن نمودن [[افکار]] دیگران، و شستشوی [[مردم]] از [[آلودگی]] و [[گناه]] [[کوشش]] فراوان داشتند.
از [[امام]] [[علی بن موسی]]{{ع}} نقل شده که از آن حضرت سؤال کردند: «چرا حواریون به این نام نامیده شدند؟» فرمود: «جمعی از مردم چنین [[تصور]] می‌کنند که آنها [[شغل]] لباسشویی داشتند ولی در نزد ما علت آن این بوده که آنها هم خود را از آلودگی به گناه پاک کرده بودند و هم برای پاک کردن دیگران کوشش داشتند».<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[قصه‌های قرآن (کتاب)|قصه‌های قرآن]] ص ۴۴۱.</ref>
 
==حواریون از نظر [[قرآن]] و [[انجیل]]==
قرآن درباره «حواریون» سخن گفته و [[ایمان]] آنان را متذکر شده است<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ}} «ای مؤمنان! یاوران (دین) خدا باشید چنان که عیسی پسر مریم به حواریان گفت: چه کسانی در راه خداوند یاوران من خواهند بود؟ حواریان گفتند: ما یاوران (دین) خداوندیم و دسته‌ای از بنی اسرائیل ایمان آوردند و دسته‌ای کافر شدند و ما مؤمنان را در برابر دشمنانشان نیرومند کردیم  و پیروز شدند» سوره صف، آیه ۱۴.</ref> ولی از جمله‌هایی که انجیل دربارۀ حواریون دارد استفاده می‌شود که آنان دربارۀ مسیح همگی لغزش‌هایی داشته‌اند.
و در [[انجیل متی]] و [[لوقا]] باب ۶ اسامی حواریون چنین آمده است:
#[[پطرس]]
#[[اندریاس]]
#[[یعقوب]]
#[[یوحنا]]
#فیلوپس
#برتولولما
#ثوما
#[[متّی]]
#یعقوب ابن حلفا
#[[شمعون]] ملقب به «غیور»
#[[یهودا]] [[برادر]] یعقوب
#[[یهودای اسخریوطی]] که [[خیانت]] به مسیح کرد.
[[مفسر]] معروف مرحوم [[طبرسی]] در [[مجمع البیان]] نقل می‌کند که «حواریون» به همراه [[عیسی]] در سفرها به راه می‌افتادند، و هرگاه [[تشنه]] یا گرسنه می‌شدند به [[فرمان خداوند]] [[غذا]] و آب برای آنها آماده می‌شد آنها این جریان را [[افتخار]] بزرگی برای خود دانستند و از مسیح پرسیدند آیا کسی بالاتر از ما پیدا می‌شود؟ او گفت: آری.
«از شما بالاتر کسی است که [[زحمت]] بکشد و از دست [[رنج]] خود نان بخورد!»... و به دنبال این جریان آنها به شستشوی [[لباس]] و گرفتن [[اجرت]] در برابر آن مشغول شدند. (و عملاً به همه [[مردم]] درس دادند که کار و [[کوشش]] [[ننگ و عار]] نیست).
«[[حواریون]]» پس از قبول [[دعوت]] [[مسیح]] به [[همکاری]] و کمک و [[گواه]] گرفتن او بر [[ایمان]] خود، متوجه درگاه [[خداوند]] شدند و ایمان خویش را به پیشگاه او عرضه داشتند و گفتند: «پروردگارا ما به آنچه تو فرستاده‌ای ایمان آورده‌ایم»<ref>سوره آل عمران، آیه ۵۳.</ref>.
ولی از آنجا که دعوی ایمان به [[تنهایی]] کافی نبود، به دنبال آن [[عمل به دستورات]] آسمانی و [[پیروی از پیامبر]] [[خدا]] «مسیح» را پیش کشیدند و گفتند: «ما از فرستاده تو مسیح [[پیروی]] کردیم»<ref>{{متن قرآن|رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}} «پروردگارا! بدانچه فرو فرستاده‌ای، ایمان آوردیم و از این پیامبر پیروی کردیم پس ما را در شمار گواهان بنگار» سوره آل عمران، آیه ۵۳.</ref> و این گواه زندۀ [[ایمان راسخ]] ما است.
سپس تقاضا کردند که خداوند نام آنها را در زمرۀ [[شاهدان]] و [[گواهان]] قرار دهد این گواهان همان کسانی هستند که در این [[جهان]] سمت [[رهبری]] [[امت‌ها]] را دارند و در [[رستاخیز]] [[شاهد]] بر [[اعمال نیک]] و بد مردم خواهند بود.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[قصه‌های قرآن (کتاب)|قصه‌های قرآن]] ص ۴۴۱.</ref>
 
==تعداد حواریون و نام آنها==
تعداد ایشان مطابق [[روایات]]، [[دوازده نفر]] است، ولی از نام آنها در [[روایات اسلامی]] ذکری نشده، فقط در [[حدیث]] [[احتجاج]] [[حضرت رضا]]{{ع}} با [[جاثلیق]] این جمله هست که حضرت بدو فرمود: حواریون دوازده نفر بودند که دانشمندتر و [[برتر]] از همه آنها [[لوقا]] بود.
تعداد ایشان مطابق [[روایات]]، [[دوازده نفر]] است، ولی از نام آنها در [[روایات اسلامی]] ذکری نشده، فقط در [[حدیث]] [[احتجاج]] [[حضرت رضا]]{{ع}} با [[جاثلیق]] این جمله هست که حضرت بدو فرمود: حواریون دوازده نفر بودند که دانشمندتر و [[برتر]] از همه آنها [[لوقا]] بود.
در [[انجیل متی]] (باب دهم) نام آنها را به عنوان [[شاگردان]] [[عیسی]] چنین ذکر کرده اند:
در [[انجیل متی]] (باب دهم) نام آنها را به عنوان [[شاگردان]] [[عیسی]] چنین ذکر کرده اند:
خط ۴۱: خط ۶۷:
چنان که ملاحظه می‌کنید، نام «لوقا» در هیچ یک از این دو نقل نیست و این یکی از موارد [[اختلاف]] بین روایات اسلامی و انجیل‌هایی است که اگر حدیث مزبور از نظر [[سند معتبر]] باشد، برای ما [[سندیت]] دارد و مقدم بر انجیل‌هایی است که دست‌خوش [[تحریف]] گردیده است.
چنان که ملاحظه می‌کنید، نام «لوقا» در هیچ یک از این دو نقل نیست و این یکی از موارد [[اختلاف]] بین روایات اسلامی و انجیل‌هایی است که اگر حدیث مزبور از نظر [[سند معتبر]] باشد، برای ما [[سندیت]] دارد و مقدم بر انجیل‌هایی است که دست‌خوش [[تحریف]] گردیده است.
به هر صورت، بیش از آن‌چه در بالا گفته شد، از [[تاریخ]] و [[سرنوشت]] حواریون در روایات اسلامی چیزی به ما نرسیده، تنها در پاره‌ای از روایات گفت‌و‌گوهایی از حضرت عیسی{{ع}} با حواریون در برخی از مسافرت‌هایی که می‌کرده است نقل شده و در دستورهای [[اخلاقی]] و [[پند]] و اندرزهایی نیز که از آن بزرگوار به جای مانده است و گاهی نامی از آنها برده شده و نصیحت‌هایی به آنها فرموده که چون خالی از فایده نیست، قسمتی از آنها را در زیر برای شما ذکر می‌کنیم:
به هر صورت، بیش از آن‌چه در بالا گفته شد، از [[تاریخ]] و [[سرنوشت]] حواریون در روایات اسلامی چیزی به ما نرسیده، تنها در پاره‌ای از روایات گفت‌و‌گوهایی از حضرت عیسی{{ع}} با حواریون در برخی از مسافرت‌هایی که می‌کرده است نقل شده و در دستورهای [[اخلاقی]] و [[پند]] و اندرزهایی نیز که از آن بزرگوار به جای مانده است و گاهی نامی از آنها برده شده و نصیحت‌هایی به آنها فرموده که چون خالی از فایده نیست، قسمتی از آنها را در زیر برای شما ذکر می‌کنیم:
# [[کلینی]] در [[حدیث]] مرفوعی [[روایت]] کرده که [[عیسی]]{{ع}} به [[حواریون]] فرمود: مرا به شما حاجتی است که می‌خواهم آن را برایم برآورید. گفتند: حاجتت برآورده است. عیسی برخاست و قدم‌های آنها را شست، حواریون گفتند: ما به این کار سزاوارتر بودیم ای [[روح خدا]]! عیسی{{ع}} فرمود: سزاوارترین [[مردم]] به [[خدمت‌گزاری]]، [[مرد]] عالم و دانشمند است و من [[فروتنی]] و [[تواضع]] کردم تا شما نیز مانند من پس از رفتنم در مردم فروتنی و تواضع پیشه سازید. سپس عیسی{{ع}} فرمود: [[حکمت]] با تواضع و فروتنی آباد گردد، نه با [[تکبر]]، چنان که [[زراعت]] در [[زمین]] هموار می‌روید نه در [[کوه]].
# [[کلینی]] در [[حدیث]] مرفوعی [[روایت]] کرده که [[عیسی]]{{ع}} به حواریون فرمود: مرا به شما حاجتی است که می‌خواهم آن را برایم برآورید. گفتند: حاجتت برآورده است. عیسی برخاست و قدم‌های آنها را شست، حواریون گفتند: ما به این کار سزاوارتر بودیم ای [[روح خدا]]! عیسی{{ع}} فرمود: سزاوارترین [[مردم]] به [[خدمت‌گزاری]]، [[مرد]] عالم و دانشمند است و من [[فروتنی]] و [[تواضع]] کردم تا شما نیز مانند من پس از رفتنم در مردم فروتنی و تواضع پیشه سازید. سپس عیسی{{ع}} فرمود: [[حکمت]] با تواضع و فروتنی آباد گردد، نه با [[تکبر]]، چنان که [[زراعت]] در [[زمین]] هموار می‌روید نه در [[کوه]].
# [[صدوق]] در [[خصال]] از [[امام صادق]]{{ع}} روایت کرده است که حواریون به عیسی عرض کردند: ای آموزنده هر خیر و [[نیکی]]! به ما بیاموز که چه چیزی سخت‌ترین همه چیزهاست؟ عیسی{{ع}} فرمود: سخت‌ترین چیزها [[خشم]] [[خدای عزوجل]] می‌باشد. پرسیدند: به چه وسیله‌ای می‌توان از [[خشم خداوند]] [[پرهیز]] کرد؟ فرمود: به این که خشم نکنید. گفتند: ابتدا و آغاز خشم از چیست؟ حضرت فرمود: از تکبر و [[سرکشی]] و کوچک شمردن مردم<ref>خصال، ج۱، ص۷. </ref>.
# [[صدوق]] در [[خصال]] از [[امام صادق]]{{ع}} روایت کرده است که حواریون به عیسی عرض کردند: ای آموزنده هر خیر و [[نیکی]]! به ما بیاموز که چه چیزی سخت‌ترین همه چیزهاست؟ عیسی{{ع}} فرمود: سخت‌ترین چیزها [[خشم]] [[خدای عزوجل]] می‌باشد. پرسیدند: به چه وسیله‌ای می‌توان از [[خشم خداوند]] [[پرهیز]] کرد؟ فرمود: به این که خشم نکنید. گفتند: ابتدا و آغاز خشم از چیست؟ حضرت فرمود: از تکبر و [[سرکشی]] و کوچک شمردن مردم<ref>خصال، ج۱، ص۷. </ref>.
#در کتاب [[امالی]] از [[امام هشتم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} روایت شده که فرمود: [[عیسی بن مریم]]{{ع}} به حواریون فرمود که ای [[بنی‌اسرائیل]]! هنگامی که [[دین]] شما سالم بود، بر دنیای از دست رفته خود [[تأسف]] نخورید. [[دنیا پرستان]] وقتی دنیای آنها سالم است، برای آن‌چه از دینشان رفته تأسف نمی‌خوردند<ref>امالی، ص۲۹۷.</ref>.
#در کتاب [[امالی]] از [[امام هشتم]] [[حضرت رضا]]{{ع}} روایت شده که فرمود: [[عیسی بن مریم]]{{ع}} به حواریون فرمود که ای [[بنی‌اسرائیل]]! هنگامی که [[دین]] شما سالم بود، بر دنیای از دست رفته خود [[تأسف]] نخورید. [[دنیا پرستان]] وقتی دنیای آنها سالم است، برای آن‌چه از دینشان رفته تأسف نمی‌خوردند<ref>امالی، ص۲۹۷.</ref>.
#در [[کتاب خصال]] از [[امام سجاد]]{{ع}} روایت شده است که [[حضرت مسیح]]{{ع}} به حواریون فرمود: جز این نیست که [[دنیا]] پلی است، پس از آن بگذرید و به [[آبادانی]] آن نپردازید<ref>خصال، ج۱، ص۳۴.</ref>.
#در [[کتاب خصال]] از [[امام سجاد]]{{ع}} روایت شده است که [[حضرت مسیح]]{{ع}} به حواریون فرمود: جز این نیست که [[دنیا]] پلی است، پس از آن بگذرید و به [[آبادانی]] آن نپردازید<ref>خصال، ج۱، ص۳۴.</ref>.
#در [[امالی طوسی]] از امام صادق{{ع}} روایت شده که عیسی بن مریم به [[اصحاب]] خود فرمود: برای دنیا کار می‌کنید، در صورتی که بدون کار و عمل در دنیا روزی می‌خورید و برای [[آخرت]] کار نمی‌کنید با این که در آنجا به جز از راه کار و عمل روزی ندارید. وای بر شما ای علمای [[سوء]] (و [[دانشمندان]] [[بدکار]]) مزد را می‌گیرید، ولی عملی انجام نمی‌دهید. نزدیک است که کارفرما کار خود را بخواهد و زود است که شما از این [[دنیا]] به [[تاریکی]] [[قبر]] بروید. چگونه از [[اهل علم]] و [[دانش]] است کسی که به سوی آخرت می‌رود، ولی به دنیا رو آورده است بدان چه زیانش می‌زند علاقه‌مندتر است از آن‌چه سودش دهد<ref>امالی، ص۱۲۹ و ۱۳۰.</ref>.
#در [[امالی طوسی]] از امام صادق{{ع}} روایت شده که عیسی بن مریم به [[اصحاب]] خود فرمود: برای دنیا کار می‌کنید، در صورتی که بدون کار و عمل در دنیا روزی می‌خورید و برای [[آخرت]] کار نمی‌کنید با این که در آنجا به جز از راه کار و عمل روزی ندارید. وای بر شما ای علمای [[سوء]] (و [[دانشمندان]] [[بدکار]]) مزد را می‌گیرید، ولی عملی انجام نمی‌دهید. نزدیک است که کارفرما کار خود را بخواهد و زود است که شما از این [[دنیا]] به [[تاریکی]] [[قبر]] بروید. چگونه از [[اهل علم]] و [[دانش]] است کسی که به سوی آخرت می‌رود، ولی به دنیا رو آورده است بدان چه زیانش می‌زند علاقه‌مندتر است از آن‌چه سودش دهد<ref>امالی، ص۱۲۹ و ۱۳۰.</ref>.
#ورام بن ابی [[فراس]] [[روایت]] کرده که [[عیسی]]{{ع}} به [[حواریون]] فرمود: ای گروه حواریون! من دنیا را برای شما به رو بر [[زمین]] انداختم (و شما را از دنیا جدا کردم) پس چنان نباشد که پس از من دوباره او را از زمین بلند کنید (و بدان علاقه‌مند گردید) زیرا از [[پستی]] دنیاست که خدای را در آن [[نافرمانی]] کنند (و [[معصیت خداوند]] در آن انجام شود) و از پستی دنیاست که آخرت جز به [[ترک دنیا]] و واگذاردن آن به دست نیاید. پس دنیا را گذرگاه کنید و آبادش نکنید و بدانید که اصل و ریشه هر خطایی، [[محبت]] و [[دوستی]] دنیاست و چه بسا شهوتی که برای صاحبش اندوهی دراز و طولانی به بار آورد<ref>تنبیه الخواطر، ج۱، ص۱۲۹.</ref>.
#ورام بن ابی [[فراس]] [[روایت]] کرده که [[عیسی]]{{ع}} به حواریون فرمود: ای گروه حواریون! من دنیا را برای شما به رو بر [[زمین]] انداختم (و شما را از دنیا جدا کردم) پس چنان نباشد که پس از من دوباره او را از زمین بلند کنید (و بدان علاقه‌مند گردید) زیرا از [[پستی]] دنیاست که خدای را در آن [[نافرمانی]] کنند (و [[معصیت خداوند]] در آن انجام شود) و از پستی دنیاست که آخرت جز به [[ترک دنیا]] و واگذاردن آن به دست نیاید. پس دنیا را گذرگاه کنید و آبادش نکنید و بدانید که اصل و ریشه هر خطایی، [[محبت]] و [[دوستی]] دنیاست و چه بسا شهوتی که برای صاحبش اندوهی دراز و طولانی به بار آورد<ref>تنبیه الخواطر، ج۱، ص۱۲۹.</ref>.
#نیز فرمود: من دنیا را برای شما درافکندم و شما بر پشت آن نشسته‌اید. پس کسی درباره آن جز [[پادشاهان]] و [[زنان]] با شما [[ستیزه]] نخواهد کرد، اما پادشاهان تا وقتی دنیا را برای آنها واگذارید، به شما کاری ندارند واما به وسیله [[نماز]] و [[روزه]] از زنان [[پرهیز]] کنید (و بدین وسیله از [[فریب]] و علاقه [[گمراه کننده]] آنها خود را برحذر دارید)<ref>تنبیه الخواطر، ج۱، ص۱۲۹.</ref>.
#نیز فرمود: من دنیا را برای شما درافکندم و شما بر پشت آن نشسته‌اید. پس کسی درباره آن جز [[پادشاهان]] و [[زنان]] با شما [[ستیزه]] نخواهد کرد، اما پادشاهان تا وقتی دنیا را برای آنها واگذارید، به شما کاری ندارند واما به وسیله [[نماز]] و [[روزه]] از زنان [[پرهیز]] کنید (و بدین وسیله از [[فریب]] و علاقه [[گمراه کننده]] آنها خود را برحذر دارید)<ref>تنبیه الخواطر، ج۱، ص۱۲۹.</ref>.
#پیوسته به حواریون می‌فرمود: ای گروه حواریون! به وسیله [[بغض]] [[معصیت‌کاران]] و [[نافرمانان]] (و [[دشمنی]] آنان) به درگاه [[خداوند]] دوستی بجویید (و خود را [[محبوب]] [[حق تعالی]] گردانید) و با دوری و فاصله گرفتن از ایشان به پیش‌گاه [[خداوند]] [[تقرب]] جویید و [[رضایت]] و [[خشنودی خدا]] را در [[خشم]] و [[غضب]] ایشان بجویید<ref>تنبیه الخواطر، ج۲، ص۲۳۵.</ref>.
#پیوسته به حواریون می‌فرمود: ای گروه حواریون! به وسیله [[بغض]] [[معصیت‌کاران]] و [[نافرمانان]] (و [[دشمنی]] آنان) به درگاه [[خداوند]] دوستی بجویید (و خود را [[محبوب]] [[حق تعالی]] گردانید) و با دوری و فاصله گرفتن از ایشان به پیش‌گاه [[خداوند]] [[تقرب]] جویید و [[رضایت]] و [[خشنودی خدا]] را در [[خشم]] و [[غضب]] ایشان بجویید<ref>تنبیه الخواطر، ج۲، ص۲۳۵.</ref>.
# [[کلینی]] در [[کتاب شریف کافی]] از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] کرده که [[حواریون]] نزد [[عیسی]]{{ع}} گرد آمدند و گفتند: ای آموزنده هر [[کار خیر]]! ما را [[هدایت]] فرما. عیسی{{ع}} به ایشان فرمود: همانا [[موسی کلیم]] [[اللّه]] به شما دستور داد که [[سوگند دروغ]] به [[خدای تبارک و تعالی]] نخورید و من به شما دستور می‌دهم که به خداوند قسم نخورید نه [[قسم دروغ]] و نه راست. حواریون گفتند: ای [[روح]] اللّه! باز هم بیان فرما. عیسی{{ع}} گفت: همانا [[موسی]] [[پیغمبر]] [[خدا]] به شما دستور داد [[زنا]] نکنید و من شما را امر می‌کنم [[فکر]] زنا را نیز در خاطر نیاورید، چه رسد به این که عمل زنا را انجام دهید؛ زیرا کسی که فکر زنا کند، همانند کسی است که در بنای [[زیبا]] و رنگ‌آمیزی شده‌ای [[آتش]] روشن کند که همان [[دود]] آتش رنگ‌ها را تباه سازد، اگر چه [[خانه]] هم نسوزد<ref>اصول کافی، ج۲، ص۲۴۱.</ref>.
# [[کلینی]] در [[کتاب شریف کافی]] از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] کرده که حواریون نزد [[عیسی]]{{ع}} گرد آمدند و گفتند: ای آموزنده هر [[کار خیر]]! ما را [[هدایت]] فرما. عیسی{{ع}} به ایشان فرمود: همانا [[موسی کلیم]] [[اللّه]] به شما دستور داد که [[سوگند دروغ]] به [[خدای تبارک و تعالی]] نخورید و من به شما دستور می‌دهم که به خداوند قسم نخورید نه [[قسم دروغ]] و نه راست. حواریون گفتند: ای [[روح]] اللّه! باز هم بیان فرما. عیسی{{ع}} گفت: همانا [[موسی]] [[پیغمبر]] [[خدا]] به شما دستور داد [[زنا]] نکنید و من شما را امر می‌کنم [[فکر]] زنا را نیز در خاطر نیاورید، چه رسد به این که عمل زنا را انجام دهید؛ زیرا کسی که فکر زنا کند، همانند کسی است که در بنای [[زیبا]] و رنگ‌آمیزی شده‌ای [[آتش]] روشن کند که همان [[دود]] آتش رنگ‌ها را تباه سازد، اگر چه [[خانه]] هم نسوزد<ref>اصول کافی، ج۲، ص۲۴۱.</ref>.
#و از [[رسول خدا]]{{صل}} روایت کرده است که حواریون به عیسی{{ع}} عرض کردند: ای [[روح خدا]]! ما با چه کسی [[هم‌نشینی]] کنیم؟ فرمود: با کسی که [[دیدار]] او شما را به [[یاد خدا]] بیندازد و گفتار او بر [[علم]] و [[دانش]] شما بیفزاید و عمل و [[رفتار]] او شما را به [[آخرت]] راغب گرداند<ref>اصول کافی، ج۱، ص۳۹.</ref>.
#و از [[رسول خدا]]{{صل}} روایت کرده است که حواریون به عیسی{{ع}} عرض کردند: ای [[روح خدا]]! ما با چه کسی [[هم‌نشینی]] کنیم؟ فرمود: با کسی که [[دیدار]] او شما را به [[یاد خدا]] بیندازد و گفتار او بر [[علم]] و [[دانش]] شما بیفزاید و عمل و [[رفتار]] او شما را به [[آخرت]] راغب گرداند<ref>اصول کافی، ج۱، ص۳۹.</ref>.
# [[علامه مجلسی]] در [[بحارالانوار]] نقل می‌کند که در برخی از کتاب‌ها دیده‌ام که عیسی{{ع}} با بعضی از حواریون به مسافرتی رفتند و عبورشان به شهری افتاد. همین که نزدیک آن [[شهر]] شدند، گنجی را در نزدیکی جاده دیدند. همراهان عیسی گفتند: ای روح خدا، به ما [[اجازه]] بده در این جا توقف نماییم و از این [[گنج]] [[نگهبانی]] کنیم که از بین نرود. عیسی{{ع}} فرمود: شما در این جا بایستید و من داخل این [[شهر]] می‌شوم و گنجی را که در شهر دارم می‌جویم.
# [[علامه مجلسی]] در [[بحارالانوار]] نقل می‌کند که در برخی از کتاب‌ها دیده‌ام که عیسی{{ع}} با بعضی از حواریون به مسافرتی رفتند و عبورشان به شهری افتاد. همین که نزدیک آن [[شهر]] شدند، گنجی را در نزدیکی جاده دیدند. همراهان عیسی گفتند: ای روح خدا، به ما [[اجازه]] بده در این جا توقف نماییم و از این [[گنج]] [[نگهبانی]] کنیم که از بین نرود. عیسی{{ع}} فرمود: شما در این جا بایستید و من داخل این [[شهر]] می‌شوم و گنجی را که در شهر دارم می‌جویم.
خط ۷۶: خط ۱۰۲:
عیسی فرمود: من آن را برای تو انتخاب کردم تا [[ذکاوت]] و [[خرد]] تو را بیازمایم و ثواب تو در ترک این اموری که برای تو مقدور است بیشتر گردد و تو حجتی برای دیگران گردی.
عیسی فرمود: من آن را برای تو انتخاب کردم تا [[ذکاوت]] و [[خرد]] تو را بیازمایم و ثواب تو در ترک این اموری که برای تو مقدور است بیشتر گردد و تو حجتی برای دیگران گردی.


[[جوان]] که این سخن را شنید، دست از [[سلطنت]] کشید و همان جامه‌های کهنه خود را پوشید و ملازم [[خدمت]] [[عیسی]]{{ع}} گردید. هنگامی که عیسی{{ع}} به نزد [[حواریون]] بازگشت، بدان‌ها فرمود: این بود گنجی که من آن را در این [[شهر]] جست‌و‌جو می‌کردم و آن را یافتم، والحمدلله<ref>عرائس الفنون، ص۲۲۰ و ۲۲۹؛ بحارالانوار، ج۱۴، ص۲۸۲.</ref>.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۲.</ref>
[[جوان]] که این سخن را شنید، دست از [[سلطنت]] کشید و همان جامه‌های کهنه خود را پوشید و ملازم [[خدمت]] [[عیسی]]{{ع}} گردید. هنگامی که عیسی{{ع}} به نزد حواریون بازگشت، بدان‌ها فرمود: این بود گنجی که من آن را در این [[شهر]] جست‌و‌جو می‌کردم و آن را یافتم، والحمدلله<ref>عرائس الفنون، ص۲۲۰ و ۲۲۹؛ بحارالانوار، ج۱۴، ص۲۸۲.</ref>.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۲.</ref>


==سرانجام کار حواریون==
==سرانجام کار حواریون==
حواریون، پس از [[عروج حضرت عیسی]] به [[آسمان]] به میان [[مردم]] رفته و آنها را به [[شریعت]] آن حضرت [[دعوت]] می‌کردند و رساله‌ها به اطراف نوشتند و گروه بسیاری را به [[دین]] [[مسیح]] در آوردند تا سرانجام چنان که گفته‌اند هر کدام به نحوی به دست امپراتوران و [[سلاطین]] و سایر [[سرکشان]] [[بنی‌اسرائیل]] به [[قتل]] رسیدند. بعضی را در دیگ روغن داغ شده انداختند، برخی را سنگ‌سار نمودند، عده‌ای را از بناهای بلند به [[زمین]] انداختند و سر و دستشان را شکستند و خلاصه هر یک به نوعی به [[شهادت]] رسیدند. تنها میان ایشان [[یهودای اسخریوطی]] بود که [[خیانت]] کرد و عیسی را در برابر بهای اندکی که از [[یهود]] دریافت کرده بود، [[تسلیم]] نمود.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۹.</ref>
حواریون، پس از [[عروج حضرت عیسی]] به [[آسمان]] به میان [[مردم]] رفته و آنها را به [[شریعت]] آن حضرت [[دعوت]] می‌کردند و رساله‌ها به اطراف نوشتند و گروه بسیاری را به [[دین]] [[مسیح]] در آوردند تا سرانجام چنان که گفته‌اند هر کدام به نحوی به دست امپراتوران و [[سلاطین]] و سایر [[سرکشان]] [[بنی‌اسرائیل]] به [[قتل]] رسیدند. بعضی را در دیگ روغن داغ شده انداختند، برخی را سنگ‌سار نمودند، عده‌ای را از بناهای بلند به [[زمین]] انداختند و سر و دستشان را شکستند و خلاصه هر یک به نوعی به [[شهادت]] رسیدند. تنها میان ایشان [[یهودای اسخریوطی]] بود که [[خیانت]] کرد و عیسی را در برابر بهای اندکی که از [[یهود]] دریافت کرده بود، [[تسلیم]] نمود.<ref>[[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|تاریخ انبیاء]] ص ۶۰۹.</ref>
==داستان [[نزول]] [[مائده]] بر حواریون==
[[قرآن]] با اشاره به جریان معروف نزول مائدۀ آسمانی بر حواریون یعنی [[یاران]] نزدیک مسیح{{ع}} می‌گوید: «[[یاران خاص]] مسیح به [[عیسی]]{{ع}} گفتند: آیا [[پروردگار]] تو می‌تواند غذایی از [[آسمان]] برای ما بفرستد؟»<ref>{{متن قرآن|إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}} «هنگامی که حواریان گفتند: ای عیسی پسر مریم! آیا پروردگار تو یارایی دارد که برای ما از آسمان خوانی فرو فرستد؟ (عیسی) گفت: اگر مؤمنید از خداوند پروا کنید» سوره مائده، آیه ۱۱۲.</ref>.
مسیح{{ع}} از این تقاضا که بوی [[شک و تردید]] می‌داد پس از آوردن آن همه [[آیات]] و نشانه‌های دیگر نگران شد و به آنها هشدار داد و گفت: «از خدا بپرهیزید اگر ایمان دارید»<ref>{{متن قرآن|إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}} «هنگامی که حواریان گفتند: ای عیسی پسر مریم! آیا پروردگار تو یارایی دارد که برای ما از آسمان خوانی فرو فرستد؟ (عیسی) گفت: اگر مؤمنید از خداوند پروا کنید» سوره مائده، آیه ۱۱۲.</ref>.
ولی به زودی به اطلاع عیسی{{ع}} رسانیدند که ما [[هدف]] نادرستی از این پیشنهاد نداریم، و غرض ما لجاجت‌ورزی نیست بلکه «می‌خواهیم از این [[غذا]] بخوریم (و علاوه بر نورانیتی که بر اثر [[تغذیه]] از غذای آسمانی در [[قلب]] ما پیدا می‌شود؛ زیرا تغذیه به طور مسلم در [[روح انسان]] مؤثر است) [[قلب]] ما [[اطمینان]] و [[آرامش]] پیدا کند و با مشاهدۀ این [[معجزه]] بزرگ به سرحد [[عین الیقین]] برسیم و بدانیم آنچه به ما گفته‌ای راست بوده و بتوانیم بر آن [[گواهی]] دهیم»<ref>{{متن قرآن|قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ}} «گفتند: بر آنیم تا از آن بخوریم و دل‌هایمان اطمینان یابد و بدانیم که تو، به ما راست گفته‌ای و بر آن از گواهان باشیم» سوره مائده، آیه ۱۱۳.</ref>.
هنگامی که [[عیسی]]{{ع}} از [[حسن نیت]] آنها در این تقاضا [[آگاه]] شد، خواستۀ آنها را به پیشگاه [[پروردگار]] به این صورت منعکس کرد: «خداوندا مائده‌ای از [[آسمان]] برای ما بفرست تا برای اول و آخر ما، عیدی باشد، و نشانه‌ای از ناحیۀ تو محسوب شود و به ما روزی ده، تو بهترین روزی دهندگان هستی»<ref>{{متن قرآن|قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}} «عیسی پسر مریم گفت: خداوندا! ای پروردگار ما! خوانی از آسمان بر ما فرو فرست تا برای ما، برای آغاز و انجام ما  عیدی و نشانه‌ای از سوی تو باشد و به ما روزی ده و تو بهترین روزی دهندگانی» سوره مائده، آیه ۱۱۴.</ref>.
قابل توجه اینکه [[مسیح]] تقاضای آنها را به طرزی شایسته‌تر در پیشگاه [[خدا]] بیان کرد که حاکی از [[روح]] [[حق‌طلبی]] و ملاحظۀ [[مصالح]] جمعی و عمومی بوده باشد.
[[خداوند]] این دعایی را که از روی حسن نیت و [[اخلاص]] صادر شده بود [[اجابت]] کرد، و به آنها فرمود: «من چنین مائده‌ای را بر شما نازل می‌کنم، ولی توجه داشته باشید، بعد از [[نزول]] این [[مائده]] [[مسئولیت]] شما بسیار سنگین‌تر می‌شود و با مشاهدۀ چنین معجزۀ آشکاری هر کس بعد از آن، راه [[کفر]] را بپوید او را چنان مجازاتی خواهم کرد که احدی از جهانیان را چنین مجازاتی نکرده باشم»<ref>{{متن قرآن|قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}} «خداوند فرمود: من آن را برای شما فرو خواهم فرستاد پس از آن هر کس از شما کفر ورزد من او را چنان عذابی سخت کنم که هیچ‌یک از جهانیان را آن چنان عذاب نکنم» سوره مائده، آیه ۱۱۵.</ref>.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[قصه‌های قرآن (کتاب)|قصه‌های قرآن]] ص ۴۴۲.</ref>
==این مائده آسمانی چه بود؟==
دربارۀ محتویات این مائده در [[قرآن]] ذکری به میان نیامده، ولی از [[احادیث]] از جمله از [[حدیثی]] که از [[امام باقر]]{{ع}} نقل شده چنین استفاده می‌شود که طعام مزبور چند قرص نان و چند ماهی بود و شاید علت مطالبه چنین اعجازی آن بوده، که شنیده بودند مائدۀ آسمانی بر [[بنی‌اسرائیل]] به [[اعجاز]] [[موسی]] نازل شد، آنها همچنین تقاضایی را از عیسی کردند.<ref>[[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[قصه‌های قرآن (کتاب)|قصه‌های قرآن]] ص ۴۴۴.</ref>


== حواریان در [[کتاب مقدس]] ==
== حواریان در [[کتاب مقدس]] ==
خط ۹۳: خط ۱۳۰:
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:000062.jpg|22px]] [[عباس علی مردی|مردی، عباس علی]]، [[حواریون (مقاله)|مقاله «حواریون»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱''']]
# [[پرونده:13681351.jpg|22px]] [[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|'''تاریخ انبیاء''']]
# [[پرونده:13681351.jpg|22px]] [[سید هاشم رسولی محلاتی|رسولی محلاتی، سید هاشم]]، [[تاریخ انبیاء (کتاب)|'''تاریخ انبیاء''']]
# [[پرونده:1100842.jpg|22px]] [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی، ناصر]]، [[قصه‌های قرآن (کتاب)|'''قصه‌های قرآن''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


۱۱۵٬۳۵۵

ویرایش