عقل در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

عقل در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۳۹

۶٬۸۰۴ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۳

←‏پرسش‌های وابسته

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۴۱۹

ویرایش

@@ خط ۴۷: / خط ۴۷: @@
 اما اوج قدرت‌نمایی [[عقل]] و به زیر کشیدن قامت [[دین]] در قرن هجدهم (که آن را عصر [[عقل]] و روشنگری می‌نامند) و نوزدهم شکل می‌‌گیرد؛ زمانی که هیوم، با رویکرد نفی رابطه [[علی]] و معلولی، [[دفاع]] [[عقلانی]] از [[دین]] را محکوم می‌‌کند. لازمه این [[تفکر]] حذف [[دین]] از [[زندگی]] عمومی‌بشر در دوران مدرنیته شد؛ تا جایی که [[عقل]] در این دوره [[حاکمیت]] بی‌چون و چرا یافت و [[حس]] تنفر از [[دین]] [[وحیانی]] رواج یافت و [[دین]] طبیعی جایگزین [[دین]] آسمانی و [[الهی]] شد و [[عقل]] نه تنها در حوزۀ [[دین]]، بلکه در همۀ امور طبیعی و ماورای طبیعی فصل‌الخطاب شد و نقش محوری یافت<ref>ر. ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۲۳۷ ـ ۲۳۸.</ref>.
+==معانی و اطلاقات [[عقل]]==
+در مقدمه و نیز بحث از معانی اصطلاحی عقل اشاره شد که از عقل تفسیرهای مختلفی ارائه شده است. برخی از این [[تفسیرها]]، قابلیت و کارکرد خاصی را برای عقل مورد توجه قرار می‌دهند و دیگر قابلیت‌های عقل را [[انکار]] می‌کنند. [[رأی]] هیوم که پیش از این توضیح داده شد، مثال گویایی در این باب است. اکنون می‌کوشیم تا کارکردهای مختلف عقل را که در [[سخنان امام علی]]{{ع}} مطرح شده است، بازگوییم و بررسیم.
+===کارکرد نظری عقل===
+درباره کارکرد نظری عقل می‌توان به دو گونه [[روایات]] از [[حضرت امیر]]{{ع}} استناد جست: بخشی از [[احادیث]]، مطلق [[علم]] و [[آگاهی]] و [[حکمت]] را از [[آثار عقل]] و [[تعقل]] می‌شمارند. این احادیث می‌توانند شامل علم و [[حکمت نظری]] نیز باشند؛ اما پاره‌ای از احادیث قابلیت‌هایی همچون [[خودشناسی]]، [[خداشناسی]] و [[دین‌شناسی]] را از آثار عقل می‌دانند. این احادیث، کارکرد نظری عقل را می‌نمایانند. در اینجا از هر دو دسته احادیث، چند نمونه را ذکر می‌کنیم:
+# عقل، اصل و منشأ علم، و [[دعوت]] کننده به [[فهم]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، ج۲، ص۹۱، ح۱۹۵۹.</ref>.
+#آن‌که تعقل کند، آگاهی می‌یابد<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، ج۵، ص۱۳۵، ح۷۶۴۴.</ref>.
+#با عقل، کُنه حکمت به دست می‌آید<ref>کلینی، محمد، الکافی، ج۱، ص۲۸.</ref>.
+# [[برترین]] عقل، خودشناسی است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۴۴۲، ح۳۲۲۰. </ref>.
+# برترین عقل، [[شناخت حق]] با [[حق]] است<ref>ابن طلحه شافعی، محمد، مطالب السؤول، ص۵۰.</ref>.
+#با [[عقول]]، [[شناخت خدا]] محکم و [[پایدار]] می‌شود<ref>ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول، ص۶۲؛ مفید، الامالی، ص۲۵۴؛ صدوق، التوحید، ص۳۵.</ref>.
+# [[خداوند]] با نشانه‌های [[تدبیر]] درست که به ما نمایاند، بر خردها آشکار گردید<ref>الکافی، ج۱، ص۱۴۱ نیز ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۱۸۲.</ref>.
+# [[مؤمن]] به [[خدا]] [[ایمان]] نمی‌آورد، مگر اینکه تعقل کند<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۶، ص۷۰، ح۹۵۵۳.</ref>.
+# [[دین]] و [[ادب]]، نتیجه عقل است<ref>ابن رازی، جعفر، جامع الاحادیث، ص۱۳۶.</ref>.
+بدین‌سان [[امام علی]]{{ع}} دست‌یابی به علم، حکمت، خودشناسی، خداشناسی و دین‌شناسی را از رهگذر عقل می‌دانند، که کارکردی نظری است. البته همان‌گونه که در بحث «[[عقل و دین]]» خواهیم گفت، [[دین]] مکمل [[عقل]] است و ارتباطی خاص و دوسویه میان عقل و دین وجود دارد.<ref>[[رضا برنجکار|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)|مقاله «عقل و معرفت عقلی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۲۲.</ref>
+===کارکرد عملی عقل===
+احادیثی که از [[امام علی]]{{ع}} در زمینه نقش ارزشی، [[اخلاقی]] و عملی عقل وارد شده است، بیش از [[احادیث]] بیان کننده کارکردهای دیگر عقل است. در اینجا تنها چند نمونه ذکر می‌شود و در ادامه نیز، به احادیث دیگری در این زمینه اشاره خواهد شد. حضرت در این باره می‌فرمایند:
+# کمال نفس با عقل به دست می‌آید<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۲۳۴، ح۴۳۱۸.</ref>.
+# [[ادب]] در [[انسان]] همچون درختی است که اصل و ریشه آن عقل است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۱۰۹، ح۲۰۰۴. </ref>.
+# [[اخلاق نیکو]] از میوه‌های عقل است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۱، ص۳۳۹، ح۱۲۸۰.</ref>.
+# عقل، درختی است که میوه‌اش [[سخاوت]] و [[حیا]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۱، ص۳۲۹، ح۱۲۵۴.</ref>.
+#میوه عقل، [[مدارا کردن]] با [[مردم]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۳۲۹، ح۴۶۲۹.</ref>.
+# [[جوانمردی]] انسان، به اندازه عقل او است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۶، ص۱۲۸، ح۹۷۷۷.</ref>.
+# عقل، دوری جستن از [[گناه]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۸۴، ح۳۸۸۷.</ref>.
+#با افزایش عقل، [[حلم]] و [[بردباری]] افزایش می‌یابد<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۲۲۱، ح۴۲۷۴.</ref>.
+#میوه عقل، [[راستگویی]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۳۳۳، ح۴۶۴۳.</ref>.
+# [[اطاعت از خدا]] به اندازه عقل است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۴، ص۳۱۲، ح۶۱۷۸.</ref>.
+#آن‌که عقلش کمال یابد، رفتارش [[نیکو]] گردد<ref>صدوق، الخصال، ص۶۳۳.</ref>.
+#از نشانه‌های عقل، عمل به [[عدالت]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۶، ص۴۴، ح۹۴۳۰.</ref>.
+بدین‌سان عقل، خوب و بد [[افعال]] را به انسان می‌نمایاند و کمال [[آدمی]] و [[فضایل اخلاقی]] همچون ادب، حیا، سخاوت، [[مدارا]]، جوانمردی، حلم، [[راست‌گویی]] و [[عدل]] به وسیله عقل شناخته می‌شوند.<ref>[[رضا برنجکار|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)|مقاله «عقل و معرفت عقلی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۲۳.</ref>
 == پرسش‌های وابسته ==